ESKİ ANADOLU ÖLÜ GÖMME GELENEKLERİNDE “NESNENİN ÖLÜMÜ”

Öz

Bu makale, arkeoloji literatüründe “nesnelerin öldürülmesi” olarak bilinen ritüel tahribat uygulamalarını Eski Anadolu ölü gömme gelenekleri çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, mezarlara bırakılan eşyaların, özellikle metal silah ve kapların kasıtlı olarak bükülmesi ya da parçalanması uygulamasını basit bir kaza, doğal süreç ya da mezar soygununa bağlı tahribat olarak değil; yaşayanlar, ölüler ve nesneler arasındaki ilişkileri yansıtan bilinçli bir sembolik müdahale olarak değerlendirmektir. Çalışma Neolitik Çağ’dan Erken Orta Çağ’a kadar uzanan geniş bir kronolojik çerçeveyi kapsamakla birlikte, esas olarak Erken Tunç Çağı’nda Anadolu, Kafkasya, Ege ve Kıbrıs’ta eşzamanlı biçimde görülen madeni prestij eşyalarına yönelik tahribat uygulamalarına odaklanmaktadır. Bu araştırmayı literatürdeki diğer çalışmalardan ayıran temel özellik, söz konusu pratiği yalnızca yerel bir Anadolu inancı ya da mezar soygununa bağlı tahribat olarak açıklayan yaklaşımların ötesine geçerek, konuyu Kafkasya, Avrupa, Ege Dünyası, Mezopotamya ve Suriye gibi çevre kültür bölgeleri ile karşılaştırmalı bir çerçevede ele almasıdır. Bu kapsamda metalürjik ustalık gerektiren madeni eşyaların kasıtlı olarak kırılması veya bükülmesi uygulamasının sıradan bir tahribat olarak değerlendirilemeyeceği, aksine dönemin maden ekonomisinde yüksek değere sahip nesnelerin dolaşımdan bilinçli biçimde çıkarılmasını simgeleyen bir uygulama olduğu kadar, nesnenin “kültürel ölümü” ile ilişkilendirilebilecek bir ritüel dönüşümü ifade ettiği üzerinde durulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ritüel tahribat
• Ölü gömme gelenekleri
• Metal silahlar

“THE DEATH OF THE OBJECT” IN ANCIENT ANATOLIAN BURIAL CUSTOMS

Öz

This article examines ritual destruction practices known in the archaeological literature as the “killing of objects” within the framework of ancient Anatolian burial traditions. The main aim of the study is to interpret the deliberate bending or breaking of objects placed in graves, particularly metal weapons and vessels, not as simple accidents, natural processes, or damage caused by grave robbery, but as a conscious symbolic intervention reflecting the relationships between the living, the dead, and objects. Although the study covers a broad chronological framework extending from the Neolithic to the Early Middle Ages, it focuses primarily on destruction practices directed at metallic prestige objects that appear simultaneously in Anatolia, the Caucasus, the Aegean, and Cyprus during the Early Bronze Age. The main feature that distinguishes this research from previous studies in the literature is that it moves beyond approaches that interpret this practice solely as a local Anatolian belief or as damage caused by grave robbery, and instead examines the phenomenon within a comparative framework including surrounding cultural regions such as the Caucasus, Europe, the Aegean world, Mesopotamia, and Syria. In this context, the study emphasizes that the deliberate breaking or bending of metal objects, an act requiring metallurgical skill, cannot be regarded as ordinary destruction. Rather, it represents a practice that symbolically removes high-value objects from circulation within the metal economy of the period, while also reflecting a ritual transformation that may be associated with the “cultural death” of the object.

Anahtar Kelimeler

• Ritual destruction
• Burial traditions
• Metal weapons

Kaynakça

1. Aannestad, H. L. (2018). Charisma, Violence and Weapons: The Broken Swords of the Vikings. Charismatic Objects: From Roman Times to the Middle Ages, 147–166. Oslo: Cappelen Damm.
2. Åström, P. (1987). Intentional Destruction of Grave Goods. Thanatos: Les coutumes funéraires en Égée à l’âge du Bronze, 213-218. Liège: Université de Liège.
3. Barrett, C. E. (2007). Was Dust Their Food and Clay Their Bread? Grave Goods, the Mesopotamian Afterlife and the Liminal Role of Inana/Ishtar. Journal of Ancient Near Eastern Religions, 7(1), 7–65.
4. Bedianashvili, G. & Robinson, A. (2022). Metal, Ritual and Destruction: Deliberately damaged metal artefacts from Bronze/Early Iron Age burial and hoards in Georgia. Tbilisi: Shota Rustaveli National Scientific Foundation of Georgia.
5. Bedianashvili, G. & Robinson, A. (2024). Intentional damage to metal artefacts in burials and hoards in the south Caucasus, 2000–550 BC. Antiquity, 98(398), 417– 432. Cambridge University Press.
6. Bertram, J. K. (2008). Ahlatlıbel, Etiyokuşu, Koçumbeli – Zur Neubewertung der Ankara-Gruppe. Tüba-Ar, 11, 73–84.
7. Bilgen, N. A. (1992). Eskişehir Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Bir Grup Madeni Eser. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1–2), 355–376.
8. Bilgi, Ö. (2001). Orta Karadeniz Bölgesi Protohistorik Çağ Maden Sanatının Kökeni ve Gelişimi. Belleten, 65(242), 1–36.

9. Boyd, M. J. (2024). Destruction and Other Material Acts of Transformation in Mycenaean Funerary Practice. Towards an archaeology of fragmentation in the Aegean Bronze Age, 155–165 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
10. Brück, J. (2006). Fragmentation, Personhood and The Social Construction of Technology in Middle and Late Bronze Age Britain. Cambridge Archaeological Journal, 16(3), 297–315.
11. Chapman, J. (2000). Fragmentation in Archaeology: People, Places and Broken Objects in the Prehistory of South Eastern Europe. London: Routledge.
12. Claeys, T., Dautais, L., Dubois, R., Regnier, K., Tsafou, E., Vendramin, D. (2024). Exploring Fragmentation in Aegean Bronze Age Archaeology: an Introduction. Towards an archaeology of fragmentation in the Aegean Bronze Age, 1–7 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
13. Çiftçi, Y. (2023). Erken Neolitik Çağ’da Yapı Kültü. OANNES, 5/2, 517-544.
14. Dyer, L. (1894). Greek Folklore. On the Breaking of Vessels as a Funeral Rite in Modern Greece. The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 23, 28–41.
15. Ekmen, H. (2012). Yeni Veriler Işığında Başlangıcından M.Ö. II. Binin Sonuna Kadar Anadolu’da Yakarak Gömme (Kremasyon) Geleneği. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 23–49.
16. Emre, K. (1979). Maşathöyük’te Eski Tunç Çağı. Belleten, XLIII(169), 1–40.
17. Fontijn, D. (2002). Sacrificial Landscapes: Cultural Biographies of Persons, Objects and ‘Natural’ Places In The Bronze Age of the Southern Netherlands, C. 2300- 600 Bc. Leiden: University of Leiden.
18. Gaydarska, B. (2024). There is Method in the Madness: Or How to Approach Fragmentation in Archaeology. Broken Bodies, Places and Objects: New Perspectives on Fragmentation in Archaeology, 41–54 London, New York: Routledge.
19. Grinsell, L. V. (1961). The Breaking of Objects as a Funerary Rite. Folklore, 72(3), 475–491.
20. Grinsell, L. V. (1973). The Breaking of Objects as a Funerary Rite: Supplementary Notes. Folklore, 84(2), 111–114.
21. Hansen, S. (2021). Axes and Metal Deposits in the Caucasus from the 5th to the 2nd Millennium BCE. The Caucasus: Bridge between the urban centres in Mesopotamia and the Pontic steppes in the 4th and 3rd millennium BC. The transfer of knowledge and technologies between East and West in the Bronze Age, 31–85 Regensburg: Schriften des Archäologischen Museums Frankfurt am Main.
22. Harell, K. (2016). The Practice of Funerary Destruction in the Southwest Peloponnese. Staging Death: Funerary Performance, Architecture and Landscape in the Aegean, 139–154 Berlin/Boston: De Gruyter.
23. Hertel, E. L. (2023). Breaking the dšr.t: Vessels An Ancient Egyptian Fragmentation Rite. Oxford: Archaeopress. James, E. O. (1957). Prehistoric Religion. London: Thames and Hudson.
24. Knight, M. G. (2024). Selective Fragmentation: Exploring The Treatment of Metalwork Across Time and Space in Bronze Age Britain. Broken Bodies, Places and Objects: New Perspectives on Fragmentation in Archaeology, 243–258 London, New York: Routledge.
25. Korenevsky, S. N. (2021). The Tradition of Spoiling Vessels: Origins According to The Archaeological Data of Ciscaucasia. History, Archaeology and Ethnography of The Caucasus, 17(4), 886–911.
26. Koşay, H. Z. (1938). Türk Tarih Kurumu Tarafından Yürütülen Alaca Höyük Hafriyatı 1936 daki Çalışmalara ve Keşiflere Ait İlk Rapor. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
27. Koşay, H. Z. (1934). Türkiye Cumhuriyeti Maarif Vekaletince Yaptırılan Ahlatlıbel Hafriyatı. Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, 2, 3–100.
28. Louwen, A. (2024). Breaking and Making the Ancestors: Fragmentation as a Key Funerary Practice in the Creation of Urnfield Graves. Broken Bodies, Places and Objects: New Perspectives on Fragmentation in Archaeology, 41–54 London, New York: Routledge.
29. Nanoglou, S. (2024). Situated Intentions Providing a Framework for the Destruction of Objects in Aegean Prehistory. Towards an Archaeology of Fragmentation in the Aegean Bronze Age, 49–59 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
30. Noterman, A. A. (2024). Revisiting, Selecting, Breaking and Removing: Incomplete and Fragmented Merovingian Reopened Graves in Western Europe. Broken Bodies, Places and Objects: New Perspectives on Fragmentation in Archaeology, 69–85 London, New York: Routledge.
31. Ökse, T. (2017). Tatıka: Yukarı Dicle Havzasında Bir ETÇ I-II Mezarlığı ve Ritüel Yapılar. Anadolu, Arkeoloji, Zaman ve Mekan, 16–30 Ankara: Bilgin Kültür Sanat.
32. Özgüç, T. (1948). Ön Tarih’te Anadolu’da Ölü Gömme Adetleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
33. Özgüç, T. (1978). Maşat Höyük Kazıları ve Çevresindeki Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
34. Özgüç, Tahsin ve Akok, Mahmut. (1958). Horoztepe, Eski Tunç Devri Mezarlığı ve İskan Yeri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
35. Ramirez-Valiente, P. (2024). Fragments from Neolithic and Bronze Age Knossos: a Discussion on Contexts with Evidence for the Deliberate Breakage of Figurines and Pottery. Towards an Archaeology of Fragmentation in the Aegean Bronze Age, 125–141 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
36. Schaeffer, C. F. A. (1938). Les Fouilles de Ras Shamra-Ugarit. Neuvième campagne (printemps 1937): Rapport Sommaire. Syria, 19(3), 193–255.
37. Sevinç, F. (2007). Hititlerde Ölülere ve Yeraltı Tanrılarına Sunulan Kurbanlar. Ankara Üniversitesi.
38. Tuna, N., Buluç, S., Tezcan, B., (2012). ODTÜ Arkeoloji Müzesi, TAÇDAM.
39. Vavouranakis, G. & Bourbou, C. (2015). Breaking Up the Past Patterns of Fragmentation in Early and Middle Bronze Age Tholos Tomb Contexts in Crete. Thravsma: Contextualising the Intentional Destruction of Objects in the Bronze Age Aegean and Cyprus, 167– 196 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
40. Webb, J. M. & Frankel, D. (2015). Coincident Biographies: Bent and Broken Blades in Bronze Age Cyprus. Thravsma: Contextualising the Intentional Destruction of Objects in the Bronze Age Aegean and Cyprus, 117– 142 Louvain: Presses universitaires de Louvain.
41. Worsaae, J.J.A. (1867). Sur Quelques Trouvailles de L’âge du Bronze Faites Dans des Tourbières. Kopenhagen: Kongelige Nordiske Oldskriftselskab.
42. Yıldırım, T. (2006). An Early Bronze Age Cemetery at Resuloğlu A Preliminary Report of the Archaeological Work Carried Out Between years 2003-2005. Anatolia Antiqua, XIV, 1–14.
43. Yıldırım, T. (2011). Resuloğlu Kazısı ve Anadolu Arkeolojisine Katkıları. 1. Çorum Kazı ve Araştırmalar Sempozyumu, 11–28 Çorum: T.C. Çorum Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
44. Yıldırım, T & İpek, Ö. (2010). 2008 Yılı Resuloğlu Eski Tunç Çağı Mezarlık Kazısı. 31. Kazı Sonuçları Toplantısı, 21–35 Ankara.
45. Yılmaz, D. (2022). Erken Tunç Çağı’nda Orta Anadolu’da Ölü Gömme Gelenekleri. MÖ III. Binyılda Anadolu, 395– 436 İstanbul: Ege Yayınları.
46. Zimmermann, T. (2010). Verbogen, zerschlagen, zerhackt - Spuren ekstatischer Inszenierungen in frühbronzezeitlichen Gräbern Anatoliens. Colloquium Anatolicum, IX, 367–384.