EXILE TRAINS IN THE NOVELS OF THE TURKIC WORLD

Öz

railway network became a systematic state policy. In the early years of the Bolshevik Revolution, trains were effectively used as a propaganda tool, reaching the most remote settlements to spread ideological discourse. During World War II, trains played a critical role as the fundamental element of military and logistical transport. In the final stages of the war, with the implementation of exile policies targeting Turkic communities near the Turkish border, trains this time transformed into a symbol of forced migration and oppression. The forced deportation of Crimean, Karachay, and Akhiska Turks living within the borders of the Soviet Union from their homelands under various pretexts is one of the most tragic events in Turkic history. In this historical process, trains and their associated symbolic meanings began to be used as a functional tool for conveying emotions and thoughts in modern literary texts. Chingiz Aitmatov, one of the writers who most effectively used the train metaphor in Turkic world literature, draws attention with his metaphorical structure established through railways, stations, and trains to depict the functioning of the Soviet system. Accordingly, in the analysis of the novels examined in this study, Aitmatov’s metaphorical approach in his works was also utilized. In our study, these exiles are discussed within the framework of three historical novels. The narratives describing the Crimean exile in Chingiz Dağcı’s The Old Warrior, the Karachay exile in Halimat Bayramuk’s November Two, Nineteen Forty-Three, and the Akhiska exile in Mirjevat Akhıskalı’s Moans from Exile are examined within the symbolic and conceptual context shaped around the phenomenon of the train.

Anahtar Kelimeler

• Crimea
• Karachay
• Ahıska
• Train
• Exile

TÜRK DÜNYASI ROMANLARINDA SÜRGÜN TRENLERİ

Öz

sistematik bir devlet politikası hâline getirilmiştir. Bolşevik Devrimi’nin ilk yıllarında trenler, propaganda faaliyetlerinin etkin bir aracı olarak kullanılmış; en ücra yerleşim birimlerine ulaşarak ideolojik söylemin yayılmasında önemli bir işlev üstlenmiştir. II. Dünya Savaşı sırasında ise trenler, askerî ve lojistik sevkiyatın temel unsuru olarak kritik rol oynamıştır. Savaşın son evrelerinde, Türkiye sınırına yakın bölgelerdeki Türk soylu topluluklara yönelik uygulanan sürgün politikalarıyla birlikte trenler, bu kez zorunlu göç ve baskının simgesine dönüşmüştür. Sovyetler Birliği sınırları içerisinde yaşayan Kırım, Karaçay ve Ahıska Türklerinin çeşitli gerekçeler ileri sürülerek anavatanlarından koparılıp sürgün edilmeleri, Türk tarihinin en trajik hadiselerinden biridir. Söz konusu tarihsel süreçte tren ve ona yüklenen sembolik anlamlar, modern edebî metinlerde duygu ve düşüncelerin aktarımında işlevsel bir araç olarak kullanılmaya başlanmıştır. Türk dünyası edebiyatında tren metaforunu en etkili biçimde kullanan yazarlardan biri olan Cengiz Aytmatov, Sovyet sisteminin işleyişini demiryolları, istasyonlar ve trenler üzerinden kurduğu metaforik yapı ile dikkat çekmektedir. Bu doğrultuda, çalışmada incelenen romanların tahlilinde Aytmatov’un eserlerinde ortaya koyduğu metaforik yaklaşımdan da yararlanılmıştır. Çalışmamızda söz konusu sürgünler, üç tarihî roman çerçevesinde ele alınmıştır. Kırım sürgününü Cengiz Dağcı’nın İhtiyar Savaşçı, Karaçay sürgününü Halimat Bayramuk’un İki Kasım Bin Dokuz Yüz Kırk Üç ve Ahıska sürgününü Mircevat Ahıskalı’nın Gurbetten İniltiler adlı eserlerinde yer alan anlatılar, tren olgusu etrafında şekillenen sembolik ve kavramsal bağlam içerisinde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kırım
• Karaçay
• Ahıska
• Tren
• Sürgün

Kaynakça

1. Adiloğlu, A. (2025). Halimat Bayramukova’nın Şiirlerinde Kadın Teması. Mavi Atlas, 13(1), 309-328. Ahıskalı, M. (2006). Gurbetten İniltiler Sürgün. Bursa: Emin Yayınları.
2. Akyıldız, H. B. (2017). Cengiz Dağcı’nın Romanlarında Sürgün Teması. A. Tilbe, S. Bosnalı ve Y. Y. Topaloğlu (Ed). Göç Konferansı Seçilmiş Bildiriler içinde (214- 222. ss.). Transnatıonal Press London.
3. Alieva, F. (2018). Halimat Bayramuk’un Hayatı, Edebî Şahsiyeti ve Mensur Eserleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Aydıngün, A. (2017). Ahıska Türkleri: Küresel Dinamikler Işığında Göç Kimlik ve Ulusötesicilik. H. Akın (Ed.), Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu içinde (33- 40. ss.). Erzincan.
5. Bayramuk, H. (2016). Kafkaslar Ağlıyor! 14 Yıl 2 Kasım 1943, Kafkas Karaçay Halkının Topyekün Sürgününün Hikâyesi. (Çev. Y. Nevruz). İstanbul: Sebil Yayınevi. (Orijinal yayın tarihi, 1990)
6. Çağın, S. (2017). İhtiyar Savaşçı’nın Hikâyesi, Uluslararası Cengiz Dağcı Sempozyumu içinde, (89-94. ss). Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yay.
7. Dağcı, C. (2010). İhtiyar Savaşçı, 2. Baskı, Ankara: Ötüken Neşriyat.
8. Kıllıoğlu, M. E. (2023). Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği Döneminde Orta Asya’da Demiryolu Ağının Gelişimi, 1860-1950. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 595-609.

9. Özdemir, B. (2021). Sovyetler Birliği’nde Propaganda ve Ajit-Trenler, Rusya Araştırmaları Dergisi, 6, 89-109.
10. Şimşek, İ. K. ve Sakallı, E. (2019). Edebiyat Ad Bilimi Bağlamında Mircevat Ahıskalı’nın Romanlarında Geçen Kişi Adları. R. Mürseloğlu (Ed.), Sürgünün 75. Yılında Ahıskalı Türkler içinde (552-563 ss.). İstanbul.
11. Tanatar, B. (2018). Kırım Tatar Sürgünü – 18 Mayıs 1944. https://www.vatankirim.net/kirim-tatar-surgunu- 18-mayis-1944-bulent-tanatar-71/ (Erişim tarihi: 25.03.2026)
12. Tavkul, U. (2015). XX. Yüzyılda Kafkasya’dan Karaçay-Malkar Göç ve Sürgünleri. N, Sarıahmetoğlu ve İ, Kemaloğlu (Ed.), Türk Dünyasında Sürgün ve Göç içinde (137- 161), İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yay.
13. Türk, E. B. (2015). Halimat Bayramuk’un “İki Kasım Bin Dokuz Yüz Kırk Üç” Romanına Sosyolojik Açıdan Bir Yaklaşım. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 38, 139-152.
14. Uğurlu Sinar, A. (2017). Cengiz Aytmatov’un Eserlerinde Tren Metaforu. S, Kırlı ve A, Sınar Uğurlu (Ed), 4. Uluslararası Her Yıl Bir Büyük Türk Bilgi Şölenleri- Cengiz Aytmatov içinde (21-33 ss.). Bursa.
15. Zeyrek, Y. (2016). II. Dünya Savaşı ve Ahıska Türkleri, İkinci Dünya Savaşı ve Türk Dünyası içinde (95-106), İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yay.