Ana Tanrıça ve Kutsal Kent Pessinus

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 1 - 17, 24.12.2025

Rifat Eser Kortanoğlu

Öz

Pessinus Antik kenti günümüzde Eskişehir ili, Sivrihisar ilçesi, Ballıhisar köyünde bulunmaktadır. Pessinus, birkaç farklı parametre için Anadolu’nun en önemli Antik kentlerinden biridir. Bu parametrelerden en önemlisi kentin bütününün ana tanrıçaya adanmış bir temenos özelliği gösteriyor olmasıdır. Tarihsel dönemlerde kentin kuruluşu ve tanrıçaya aidiyeti ile ilgili mythoslar ve anlatımlar bize kentin var edilmesinin doğası ile ilgili önemli ipuçları sağlamaktadır. Söz konusu bu üst nitelik, ana tanrıçanın tarihöncesi ve tarihsel karakterinin izdüşümünü net bir şekilde ortaya koymaktadır. Antik Pessinus kentinde 60’lı yıllardan bu yana modern bir anlayışla arkeolojik, tarihsel ve epigrafik bilimsel araştırmalar gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmaların çekirdeğinde ana tanrıçaya adanmış anıtsal kütlelerin keşfedilmesi, araştırılması ve değerlendirilmesi arzusu yatmaktadır. Henüz ana tanrıça ve tapınımı ile ilgili bu majör amaç gerçekleştirilememiştir. Bununla birlikte özellikle ilk dönem bilimsel araştırmalarında kentin araştırılma metodolojisi için önemli bir strateji ortaya konulmuş ve bu stratejinin sonraki dönemlerde maalesef tam uygulanamamış yansımaları bile bilimsel çalışmaların temel karakterini belirlemiştir. Pessinus Antik kentindeki bilimsel çalışmaların en zorlayıcı yanı kentin tam üzerinde konumlanmış olan Ballıhisar köyüdür. Bugüne değin Antik kentte yapılan çalışmalarda Roma İmparatorluk Dönemi’ne tarihlendirilen mimari eserlerin öne çıktığı tespit edilmiştir. Pessinus kenti kültür tarihi açısından muazzam bir potansiyel barındırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Pessinus , Ana Tanrıça , Anadolu Arkeolojisi , Mitoloji , Antik Mimari.

MOTHER GODDESS and SACRED CITY PESSİNUS

Öz

Extended Summary The ancient city of Pessinus, situated in the modern-day village of Ballıhisar in the Sivrihisar district of Eskişehir Province, stands out as one of the most distinctive urban centers in Anatolia in terms of its religious, archaeological, and cultural significance. Unlike other ancient settlements in the region, Pessinus was uniquely configured as a temenos— a sacred precinct entirely dedicated to the Mother Goddess. This sacred-urban identity fundamentally shaped the city’s historical trajectory and continues to be a central focus of scholarly investigation. The sacred character of Pessinus is deeply rooted in both mythology and historical tradition. Ancient sources such as Strabo describe the city not only as a major commercial center but also as the location of a widely venerated temple dedicated to the goddess Agdistis, a form of the Anatolian Mother Goddess. According to myth, the temple’s priesthood once held political authority, reflecting the city’s original theocratic governance structure. Renovated by the Attalids and later brought into the Roman sphere, the temple gained even greater prominence when, during the Second Punic War, the Roman Senate officially requested and received the sacred black meteorite—believed to be the goddess’s idol—from Pessinus. This act marked the beginning of a long-standing religious and political relationship between Rome and the city. Archaeological investigations at Pessinus have unfolded in several major phases. The first systematic scientific excavations were initiated in 1967 by P. Lambrechts of Ghent University. His objective was to locate, document, and analyze the temple of the Mother Goddess within a methodological framework grounded in cultural history and typological classification. Although the exact location of the temple remains unidentified, Lambrechts’ work established a solid foundation for understanding the city’s sacred and urban topography. His excavation campaigns, which continued until 1973, uncovered numerous architectural features that still define the site’s archaeological landscape. A second major phase began in 1987 under the direction of J. Devreker, also affiliated with Ghent University. Although this period extended until 2009, it did not produce the same methodological precision or transformative insights as the initial phase. Nonetheless, the continued archaeological presence allowed for the further study of the city’s architectural layout, with particular emphasis on structures from the Roman Imperial period. In 2009, G. Tsetskhladze from the University of Melbourne assumed the directorship, marking the beginning of a third campaign. Despite sufficient academic and institutional support, this phase faced considerable logistical challenges—most notably, limited excavation windows due to the seasonal misalignment between Australia’s academic calendar and Anatolia’s excavation season. Furthermore, the persistent issue of modern Ballıhisar village, constructed directly atop the ancient ruins, severely restricted excavation efforts. Although official attempts were made to relocate the village, they proved unsuccessful, and the continued presence of residential infrastructure remains a significant barrier to large-scale archaeological and conservation work. From an urban and historical perspective, Pessinus presents a stratified cultural profile shaped by successive political regimes. Initially part of the Phrygian heartland, the city fell under Galatian control following their migration into central Anatolia in the 3rd century BCE. Subsequently incorporated into the Pergamene Kingdom and then the Roman province of Asia, Pessinus retained its religious prestige while adapting to new administrative and architectural frameworks. By the Augustan period, the city had adopted a distinctly Roman architectural vocabulary, most notably exemplified by the construction of an imperial cult temple. Built in the Corinthian order and dated to the reign of Tiberius (14–37 CE), the hexastyle peripteral temple became a major landmark. Although Pessinus was never officially granted the neokoros title, some scholars suggest that this was due to Rome’s unique reverence for the Mother Goddess, rendering the designation unnecessary. The city’s architectural landscape includes several key components: the imperial cult temple, a small theatron in front of the temple, a canal that bifurcated the city, and various necropolis areas. Together, these elements indicate a city that functioned not only as a religious sanctuary but also as a complex civic organism. Of particular note is the discovery of a Hittite ceramic fragment dating to ca. 1600–1500 BCE in the temple area, representing the earliest evidence of habitation at the site. The mythological and ideological dimensions of Pessinus further enrich its urban identity. Myths involving Kybele, Agdistis, and Attis—preserved in the works of Diodorus Siculus, Ovid, and Pausanias—situate the city within a broader pan-Mediterranean religious framework. Themes of divine birth, castration, and ritual mourning align with the city’s function as a center for mystery cults and ecstatic religious practices. Even as imperial cults gained prominence during the Roman period, the worship of the Mother Goddess persisted, embodying a form of cultural resistance against total assimilation into imperial ideology. Pessinus also played a formative role in shaping the regional memory of Mountainous Phrygia. The surrounding landscape is rich in rock-cut monuments, chamber tombs, and votive reliefs associated with the Kybele cult. Iconographic motifs such as lions, mural crowns, and enthroned goddesses appear from early periods into Roman times, evidencing a long-standing continuity of religious symbolism and identity centered on the city.

Anahtar Kelimeler

Pessinus , Mother Goddess , Anatolian Archaeology , Mythology , Ancient Architecture.

Kaynakça

• Akurgal E. 1986. Akurgal, E. (1986). Civilisations et Sites Antiques de Turquie. De l’epoque prehistorique jusqu’a la fin de l’empire romain (8000 av. J.-C. – 395 ap. J.-C.). İstanbul: Haşet Kitabevi.
• Akurgal E. 2000. Akurgal, E. (2000). Anadolu Kültür Tarihi. Ankara: Tübitak Yayınları.
• Albek S. 1991. Albek, S. (1991). Dorylaion’dan Eskişehir’e. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Arslan M. 2000. Arslan, M. (2000). Antikçağ Anadolu’sunun Savaşçı Kavmi Galatlar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Atlan S. 1970. Atlan, S. (1970). Roma Tarihi’nin Ana Hatları I. Cumhuriyet Devri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Bean G. E. 1997. Bean, G. E. (1997). Eskiçağda Ege Bölgesi. (Çev. İnci Delemen). İstanbul: Arion Yayınevi.
• Belke K. & Mersich N. 1990. Belke, K. & Mersich, N. (1990). Phrygien und Pisidien (TIB 7). Viyana: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
• Bosch M. E. 1943. Bosch, M. E. (1943). Helenizm Tarihinin Anahatları I-II. (Çev. Sabahat Atlan). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Botsford G. & Robinson C. A. 1956. Botsford, G.W. & Robinson, C. A. (1956). Hellenic History. New York: The Macmillan Company.
• Broughton T. R. S. 1975. Broughton, T. R. S. (1975). “Roman Asia Minor”, An Economic Survey of Ancient Roma IV (Edt. F. Tenney). New York: Octagon Books, s. 499-918.
• Burkert W. 2003. Burkert, W. (2003). Greek Religion. Cambridge: Harvard University Press.
• Carrington P. 1976. Carrington, P. (1976). The Distribution and History of Elements of the Native Culture of Roman Phrygia with Reference to Their Ethnic Origin. New Castle: New Castle University.
• Claerhout I. & Devreker J. 2008. Claerhout, I. & Devreker, J. (2008). Ana Tanrıça’nın Kutsal Kenti Pessinus. İstanbul: Homer Kitabevi.
• Dignas B. 2002. Dignas, B. (2002). Economy of the Sacred in Hellenistic and Roman Asia Minor. Oxford: Oxford University Press.
• Eliade M. 2017. Eliade, M. (2017). Mitler, Rüyalar ve Gizemler. (Çev. C. Soydemir). İstanbul: DoğuBatı.
• Erhat A. 1989. Erhat, A. (1989). Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Erzen A. 1946. Erzen, A. (1946). İlkçağda Ankara. Ankara: Yayınevi Belirtilmemiş.
• Grimal P. 1997. Grimal, P. (1997). Mitoloji Sözlüğü. Yunan ve Roma. (Çev. S. Tamgüç). İstanbul: Sosyal Yayınlar.
• Günaltay Ş. 1951. Günaltay, Ş. (1951). Yakın Şark IV – I-II. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Haspels C. H. E. 1971. Haspels, C. H. E. (1971). The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments I-II. Princeton: Princeton University Press.
• Jones A. H. M. 1998. Jones, A. H. M. (1998). The Greek City. From Alexander to Justinian. Oxford: Clarendon Press.
• Kaya M. A. 2000. Kaya, M. A. (2000). Anadolu’daki Galatlar ve Galatya Tarihi. İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Kerenyi K. 2019. Kerenyi, K. (2019). Yunan Mitolojisi. Tanrılar, İnsanlar ve Kahramanlar. (Çev. O. Özügül). İstanbul: Say Yayınları.
• Kortanoğlu R. E. & Barut Kemirtlek F. 2020. Kortanoğlu, R. E. & Barut Kemirtlek, F. (2020). “Antik Kastabala Kenti Kuzey Kilise Üzerine Gözlemler: Uzam, Mekân ve Anlamsal Üretim Döngüsü”. Anadolu Araştırmaları 23, s. 261-288.
• Kortanoğlu R. E. & Savrum Kortanoğlu M. 2020. Kortanoğlu, R. E. & Savrum Kortanoğlu, M. (2020). Kıta Yunanistan Mimarisinde Birden Fazla Girişi ve Mekânı Olan Anıtsal Yapılar: Tarihöncesi ve Tarihsel Uzamlar, Kütleler ve Çevirileri. Cedrus VIII, s. 117-134.
• Kortanoğlu R. E. & Savrum Kortanoğlu M. 2022. Kortanoğlu, R. E. & Savrum Kortanoğlu, M. (2022). Thoughts on Prehistoric and Historical Monumentality in Transition Periods in Greece Continental. İçinde: International Symposium on Cultural Continuity, Change and Interaction in The Aegean World From The Second to First Millennium BC, 18.11.2022, İzmir: DEU Archaeology and Archaeometry Application and Research Center. Abstract Book, 26.
• Kortanoğlu R. E. 2006. Kortanoğlu, R. E. (2006). Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemlerinde Dağlık Phrygia Bölgesi Kaya Mezarları. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Klasik Arkeoloji Bilim Dalı Doktora Tezi.
• Kortanoğlu R. E. 2007. Kortanoğlu, R. E. (2007). “Dağlık Phrygia’da Aslan Kabartmalı Roma İmparatorluk Dönemi Kaya Mezarları”, İçinde: Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan. VITA Festschrift in Honor of Belkıs Dinçol and Ali Dinçol. İstanbul: Ege Yayınları, s. 417-431.
• Kortanoğlu R. E. 2008a. Kortanoğlu, R. E. (2008a). Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemlerinde Dağlık Phrygia Bölgesi Kaya Mezarları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Kortanoğlu R. E. 2008b. Kortanoğlu, R. E. (2008b). “Phrygia’da Makedonia Kalkan Bezemeleri İle Süslenmiş Bir Kaya Mezarı ve Mezar Sahibinin Kökeni Üzerine”, içinde: Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu’na 65. Yaş Armağanı. Euergetes. Festschrift für Prof. Dr. Haluk Abbasoğlu zum 65. Geburtstag. AKMED, Cilt 2, s. 735-745.
• Kortanoğlu R. E. 2008c. Kortanoğlu, R. E. (2008c). “Phrygia Kayalıklarında Konumlandırılmış Medusalar”, içinde: Muhibbe Darga Armağanı. İstanbul: Sadberk Hanım Müzesi Yayını, 321-334.
• Kortanoğlu R. E. 2011a. Kortanoğlu, R. E. (2011a). “Rock-cut Tombs Which are Located in the Highlands of Phrygia: An Analysis within the Frame of Hellenistic and Roman Imperial Periods in Context of Typology and Façade Carving”, Archaeological Research in Western Central Anatolia. The IIIrd International Symposium of Archaeology (8-9.03.2010). Kütahya: Kütahya Dumlupınar University, University of Freiburg, DAI-İstanbul, 94-121.
• Kortanoğlu R. E. 2011b. Kortanoğlu, R. E. (2011b). “ά (Dormir)”, içinde: Özsait Armağanı. Mehmet ve Nesrin Özsait Onuruna Sunulan Makaleler/Studies Presented to Mehmet and Nesrin Özsait. İstanbul: AKMED, s. 277-286.
• Kortanoğlu R. E. 2012. Kortanoğlu, R. E. (2012). “Dağlık Phrygia Bölgesi Hellenistik ve Roma Dönemi Kaya Mezarlarında Frig Etkileri / Phrygian Influences on the Hellenistic and Roman Rock-cut Tombs of the Phrygian Highlands”, içinde: Frigler. Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde / Phrygians. In the Land of Midas, In the Shadow of Monuments (Edt. Taciser Tüfekçi Sivas – Hakan Sivas). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, s. 288-307.
• Kortanoğlu R. E. 2015. Kortanoğlu, R. E. (2015). Yunan Tapınağı Olarak İsimlendirilmiş Yapının Temel Doğasına Yüklenmiş Anlam/lar. Colloquium Anatolicum XIV, s. 83-101.
• Kortanoğlu R. E. 2016. Kortanoğlu, R. E. (2016). Notes on Façade Architecture and Ornamental Elements on Monumental Rock - cut Tombs in Highland of Phrygia in Hellenistic and Roman Imperial Periods. TÜBA-AR 19, s. 243-267.
• Kortanoğlu R. E. 2017. Kortanoğlu, R. E. (2017). “Architecture of Logocentric Buildings in Construction of Ancient Period Disciplines on Western Metaphysics and Traces on the Model over Dual Worshipping Phenomenon”, içinde: Zwischen Bruch und Kontinuitat. Architektur in Kleinasien im Übergang vom Hellenismus zur römischen Kaiserzeit. Continuity and Change. Architecture in Asia Minor during the transitional period from Hellenism to the Roman Empire. Graz: Universitat Graz Meerscheinschlössl, 26-29.04.2017, 9-10.
• Kortanoğlu R. E. 2018. Kortanoğlu, R. E. (2018). Varlık ve Tapınak. Eski Yunan Tapınağının Kavramsal İnşası Üzerine Arkitektonik Bir Deneme. Ankara: Bilgin Kültür Sanat.
• Kortanoğlu R. E. 2019a. Kortanoğlu, R. E. (2019a). “Monumentality upon Logos: Tomb Architecture in the Sacred Area of Phrygia, Significance and New Interpretations”, içinde: Phrygia in Antiquity: From the Bronze Age to the Byzantine Period (Edt. G.R. Tsetskhladze). Colloquia Antiqua 24;. Leuven: Peeters Publishers, s. 719-738.
• Kortanoğlu R. E. 2019b. Kortanoğlu, R. E. (2019b). “Logocentric Structures, Platon and Dual Worshipping Phenomenon”, içinde: VI. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Kongresi 12-13.12.2019, Tam Metin Bildiri Kitabı. İstanbul, 281-290.
• Kortanoğlu R. E. 2021a. Kortanoğlu, R. E. (2021a). Paradox of Paradigm in Ancient Greek Classical Period Religious Architecture: The Desire of Copy in Production of the Model. Pearson Journal of Social Sciences & Humanities, 6/10, s. 95-118.
• Kortanoğlu R. E. 2021b. Kortanoğlu, R. E. (2021b). Narrative Production Processes in the Structural Construction of Ancient Greece. History Studies, International Journal of History 13/2, s. 627-642.
• Kortanoğlu R. E. 2023a. Kortanoğlu, R. E. (2023a). “Narrative Production Processes in Ancient Greek Cultural Chronology”, içinde: Mediterranean Archaeology Australian Research Community (MAARC) Annual Meeting, 13-15.02.2023, 17.
• Kortanoğlu R. E. 2023b. Kortanoğlu, R. E. (2023b). “Eski Yunan Naratif Dönem Kurulum Mythos’larında Tekrarlamalar ve Kolektif Bilinçdışı (Repetitions and Collective Unconscious in Construction Myths in the Ancient Greek Narrative Period)”, içinde: Sophron. Güler Çelgin’e Armağan Yazılar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, s. 293-309.
• Macro A. D. 1980. Macro, A. D. (1980). “The Cities of Asia Minor under The Roman Imperium”, ANRW II-7.2, s. 658-697.
• Magie D. 1950. Magie, D. (1950). Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ. Princeton: Princeton University Press.
• Mansel A. M. 1988. Mansel, A. M. (1988). Ege ve Yunan Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Mitchell S. 1980. Mitchell, S. (1980). “Population and the Land in Roman Galatia”, ANRW II-7.2, s. 1053-1081.
• Mitchell S. 1993. Mitchell, S. (1993). Anatolia. Land, Men and Gods in Asia Minor I-II. Oxford: Clarendon Press.
• Okan C. & Kortanoğlu R. E. 2021. Okan, C. & Kortanoğlu, R. E. (2021). A Study on the Recurrent Processes of the Goddess and Her Representation: Hera. Anadolu Araştırmaları 24/1, s. 217-230.
• Okan C. 2019. Okan, C. (2019). Mitoslar ve Tasvirler Işığında Antik Ege Coğrafyasında Dişi Tanrısal Figürler: Kök, Karışım ve Değişim. Anadolu Üniversitesi Yayımlanmamış YL. Tezi.
• Olshausen E. 2000. Olshausen, E. (2000). “Phryges, Phrygia”, içinde: Der Neue Pauly. Enzyklopaedie der Antike IX., sütun 966-967.
• Özsait M. 1982. Özsait, M. (1982). “Anadolu’da Hellenistik Dönem”, içinde: Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi II. İstanbul: Görsel Yayınlar, s. 279-324.
• Radt W. 2002. Radt, W. (2002). Pergamon. Antik Bir Kentin Tarihi ve Yapıları. (Çev. S. Tamer). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Roller L. E. 2004. Roller, L. E. (2004). Ana Tanrıça’nın İzinde. Anadolu Kybele Kültü. (Çev. Betül Avunç). İstanbul: Homer Kitabevi.
• Schwertheim E. 2009. Schwertheim, E. (2009). Antikçağda Anadolu. (Çev. Nuran Batu). İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Sherk K. R. 1980. Sherk, K. R. (1980). Roman Galatia. ANRW II-7.2. s. 954-1052.
• Strab. Strabon. Antik Anadolu Coğrafyası XII-XIII-XIV. (Çev. Adnan Pekman).
• Tamsü Polat R. 2022. Tamsü Polat, R. (2022). İdollerin Frig Kültüründeki Kimliğine Dair Bir Analiz. Art-Sanat 17, s. 451-473.
• Liv. Titus Livius. Ab Urbe Condita. (Çev. F.G. Moore).
• Tsetskhladze et al. 2012a. Tsetskhladze, G.R. et al. (2012a). “Pessinus in Phrygia: Brief Preliminary Report of the 2010 Field Season”, içinde: The Black Sea, Paphlagonia, Pontus and Phrygia in Antiquity: Aspects of Archaeology and Ancient History (Edt. Gocha R. Tsetskhladze), BAR International Series 2432, 2012, 293-327.
• Tsetskhladze et al. 2012b. Tsetskhladze, G. R. et al. (2012b). “Pessinus 2010”. KST 33, s. 103-144.
• Winter F. A.1988. Winter, F.A. (1988). “Phrygian Gordion in the Hellenistic Period”, içinde: Source Notes in the History of Art. Phrygian Art and Archaeology VII-3/4, s. 60-71.
• Yurtsever A. 2015. Yurtsever, A. (2015). Neokoros Düşüncesinin Kökeni ve Gelişimi: Tanrı, Kutsal Krallık ve Yönetici İlişkisi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), s. 1-16. https://doi.org/10.18037/ausbd.66091