Altıntaş/Soa Mezar Stelleri Üzerindeki Aslan Betimlerinde Frig Etkisi

Öz

Bu makalede Kütahya / Altıntaş bölgesinde bulunmuş Roma İmparatorluk Dönemi’ne tarihlenen 5 adet mezar steli üzerinde yer alan aslan kabartmalarının, Dağlık Frigya Bölgesi’ndeki bazı Frig kaya anıtları üzerinde bulunan Kybele aslanları ile karşılaştırması yapılmış ve her ikisi arasındaki tipolojik ve ikonografik benzerlikler ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu Frig anıtlarından Aslankaya, Aslantaş ve Yılantaş olarak bilinenlerin üzerinde aslan kabartmaları bulunmaktadır. Günümüzde Kütahya ilinin Altıntaş ilçesi sınırları içerisinde kalan Altıntaş Köyü’nde Roma İmparatorluk Dönemi’nde kurulduğu değerlendirilen Soa antik kenti yer almaktadır ve bu kentin mermer ocaklarında üretilen mezar stelleri önemli bir grubu oluşturmaktadır. Altıntaş mezar stellerinin alınlıkları üzerinde, kemer şeklindeki nişler içerisinde yer alan aslan figürleri, Dağlık Frigya Bölgesi’ndeki Frig kaya anıtlarında, ana tanrıça Kybele’nin sağında ve solunda bulunan aslanlarla benzerlik göstermektedir. Arada yüzyıllarca zaman farkı olmasına rağmen Altıntaş atölyelerinde mezar steli üreten taş ustalarının o bölgede bulunan Frig kaya anıtlarından etkilendiği, bu sahneleri alıp kendi yerel stilleri ile birleştirerek kullandığı gözlemlenmektedir. Bu sahnenin kullanımı, ana tanrıça Kybele inancında önemli bir yere sahip olan aslanlı Kybele ikonografisinin bölgede uzun süre etkisini sürdürdüğünü ortaya koymaktadır. Makalede ayrıca konuyla ilgili literatürde yer alan yayınlara da değinilerek mezarlarda ve bazı kent sikkelerinde koruyucu anlamında kullanılan aslanlarla ilgili bilgiler de bir araya getirilmiş ve böylece konuyla ilgili daha önce yapılan çalışmalara katkı sunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Altıntaş
• Soa
• Frig Kaya Anıtları
• İkonografi
• Mezar Steli
• Aslan.

Altıntaş/Soa Mezar Stellerinde Frig Etkisi

Öz

This article compares the lion reliefs on five Roman Imperial Period grave steles found in the Altıntaş region of Kütahya with the Kybele lions found on some Phrygian rock monuments in the mountainous Phrygia region, and attempts to reveal the typological and iconographic similarities between the two. Lion reliefs are found on the Phrygian monuments known as Aslankaya, Aslantaş, and Yılantaş. The ancient city of Soa, believed to have been founded during the Roman Imperial Period, is located in Altıntaş Village, within the borders of Altıntaş district of Kütahya province today, and the grave steles produced in the marble quarries of this city constitute an important group. The lion figures located in arched niches on the pediments of the Altıntaş grave steles show similarities to the lions found on the right and left of the main goddess Kybele in the Phrygian rock monuments of the mountainous Phrygia region. Despite the time difference of centuries, it is observed that the stonemasons producing grave steles in the Altıntaş workshops were influenced by the Phrygian rock monuments in that region, taking these scenes and combining them with their own local style. The use of this scene reveals that the iconography of Kybele with lions, which holds an important place in the belief in the main goddess Kybele, continued to have an influence in the region for a long time. The article also refers to publications in the literature on the subject, bringing together information about lions used as protectors in tombs and some city coins, thus aiming to contribute to previous studies on the subject.

Anahtar Kelimeler

• Altıntaş
• Soa
• Phrygian Rock Monuments
• Iconography
• Grave Stelae
• Lion.

Phrygischer Einfluss in Löwendarstellungen auf Altintaş-Grabstelen

Öz

Dieser Artikel vergleicht die Löwenreliefs auf fünf Grabstelen aus der römischen Kaiserzeit in der Region Altıntaş in Kütahya mit den Kybele-Löwen auf phrygischen Felsdenkmälern im bergigen Phrygien und versucht, die typologischen und ikonografischen Ähnlichkeiten zwischen beiden aufzuzeigen. Löwenreliefs finden sich auf den phrygischen Denkmälern Aslankaya, Aslantaş und Yılantaş. Die antike Stadt Soa, deren Gründung in der römischen Kaiserzeit vermutet wird, liegt im Dorf Altıntaş, das heute zum gleichnamigen Bezirk der Provinz Kütahya gehört. Die in den Marmorbrüchen dieser Stadt gefertigten Grabstelen bilden eine bedeutende Gruppe. Die Löwenfiguren in den Bogennischen der Giebel der Altıntaş-Grabstelen weisen Ähnlichkeiten mit den Löwen auf, die sich rechts und links der Hauptgöttin Kybele in den phrygischen Felsmonumenten der Bergregion Phrygien finden. Trotz des jahrhundertelangen zeitlichen Abstands lässt sich feststellen, dass die Steinmetze der Altıntaş-Werkstätten, die die Grabstelen schufen, von den phrygischen Felsmonumenten der Region beeinflusst waren, diese Szenen aufgriffen und mit ihrem eigenen lokalen Stil verbanden. Die Verwendung dieser Szene belegt, dass die Ikonographie der Kybele mit Löwen, die im Glauben an die Hauptgöttin Kybele eine wichtige Rolle spielt, die Region über lange Zeit prägte. Der Artikel bezieht sich zudem auf einschlägige Publikationen und trägt Informationen über Löwen als Schutzsymbole in Gräbern und auf Münzen der Stadt zusammen, um so einen Beitrag zu den bisherigen Forschungen zu leisten.

Anahtar Kelimeler

• Altintas
• Soa
• Phrygische Felsdenkmäler
• Ikonographie
• Grabstele
• Löwe.

Kaynakça

1. Akın M. & Özkan E. B. 2016. Akın, M. & Özkan, E. B. (2016). “Badırga Kybele’si ve Nilüfer’deki Kybele Kültü”. M. Şahin & S. Sevim & D. Yavaş (Eds.), Odryses’ten Nilüfer’e Uluslararası Nilüfer Sempozyumu, 13-15 Kasım 2015 (Nilüfer / Bursa / Türkiye), 69-94.
2. Arcagök İ. 2025. Arcagök, İ. (2025). Altıntaş Kökenli Mezar Stelleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniv. Bursa. Berndt Ersöz S. 2012.
3. Berndt Ersöz, S. (2012). “Frig Krallığı: Kökenleri, Tarihi ve Politik Gelişimi, The Phrygian Kingdom: Origins, History and Political Development”. T. Tüfekçi Sivas & H. Sivas (Eds.), Frigler Phrygians, Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde / In the Land of Midas, In the Shadow of Monuments. Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 16-41.
4. Buckler W. H. & Calder W. M. & Cox C. W. M. 1924. Buckler, W. H. & Calder, W. M. & Cox, C. W. M. (1924). “Monuments from Iconium, Lycaonia and Isauria”. Asia Minor I, 24-102.
5. Cappelletto E. 2017. Cappelletto, E. (2017). “Funerary Reliefs With Spinning Objects: a New Issue”, S. Lefebvre (dir.), Iconographie Du Quotidien Dans L’art Provincial Romain: Modèles Régionaux, Actes du XIVème Congrès international d’art provincial romain, Dijon, 1er-6 juin 2015, 44ème supplément à la Revue Archéologique de l’Est, Dijon, 249-66.
6. Cooper J. C. 1978. Cooper, J. C. (1978). An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbol. London: Thames and Hudson Ltd.
7. Cömert B. 2006. Cömert, B. (2006). Mitoloji ve İkonografi. Ankara: De Ki Basımevi.
8. Çapar Ö. 1978a. Çapar, Ö. (1978a). Roma Tarihinde Magna Mater Kybele Tapınımı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 29(1-4), 167–190.

9. Çapar Ö. 1978b. Çapar, Ö. (1978b). Anadolu’da Kybele Tapınımı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 29(1-4), 191–210.
10. Çetinkaya G. 2022. Çetinkaya, G. (2022). Kastamonu Arkeoloji Müzesi’nden Kybele Figürini. Amisos, 7/13, 352–367.
11. Çibuk K. 2017. Çibuk, K. (2017). “Doğu Marmara’da Ana Tanrıça (Kybele) Kültü ve Tasvirleri”. H. Selvi (Ed.), Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu III, 25-27 Mart 2016, Kocaeli, 165–192.
12. Demirtaş N. & Pınarcık P. 2016. Demirtaş, N. & Pınarcık, P. (2016). Herakleia Pontike Sikkeleri Üzerinde Herakles’in On İki İşinin Tasvirleri. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi 1/1, 64-102.
13. Doğanay O. 2009. Doğanay, O. (2009). Isauria Bölgesi Kaya Mezarları Ölü Gömme Geleneği. Konya: Çizgi Kitabevi.
14. Erhat A. 1996. Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
15. Gibson E. 1978a. Gibson, E. (1978a). The Rahmi Koç Collection Inscriptions. Part I, Grave Monuments from the Plain of Altıntaş. ZPE 28, 1-34.
16. Gibson E. 1978b. Gibson, E. (1978b). The “Christians for Christians” Inscriptions of Phrygia: Greek Texts, Translation and Commentary. Hardvard Theological Studies XXXII. Missoula/Montana: Scholars Press.
17. Gibson E. 1980. Gibson, E. (1980). Gravestones in the Kütahya Museum. TAD 25/1, 59-86.
18. Haspels C. H. E. 1971. Haspels, C. H. E. (1971). The Highlands of Phrygia. Sites and Monuments. 2 vols. Princeton: The University Press.
19. Işık F. 1989. Işık, F. (1989). Batı Uygarlığının Kökeni. Erken Demirçağ Doğu-Batı Kültür ve Sanat İlişkilerinde Anadolu. TAD 28, 1-39.
20. Işık F. 2003. Işık, F. (2003). Karanlık Dönem’in Aydınlığı ve Frig Sanatının ‘Anadoluluğu’ Üzerine. Anadolu/Anatolia 24, 19-33.
21. İznik E. 2017. İznik, E. (2017). O halde bu Phrygialılar kimlerdir? Phrygler ve Phrygia Üzerine Soru(n)lar. ARKHE 2, 19-34.
22. İznik E. 2022a. İznik, E. (2022a). “Hellen ve Romalı Yazarların Anlatılarıyla Frigler ve Frigya”. R. Tümsü Polat (Ed.), Fetih ve Medeniyet: Bir Çağın Gizemli Uygarlığı Frigler, T.C. Eskişehir Valiliği Şehir ve Değer Araştırmaları Dergisi, 12-25.
23. İznik E. 2022b. İznik, E. (2022b). “Strabon’un “Geographika” (Coğrafya) Adlı Eserine Göre Phrygia ve Phrygialılar”. M. Doğan & K. Çolak (Eds.), Prof. Dr. M. Mehdi İlhan Anısına Tarihe Adanan Bir Ömür (Ankara), 1-20.
24. Jenkins I. 2006. Jenkins, I. (2006). Greek Architecture and Its Sculpture. Cambridge: Harvard University Press. Koch G. 1990.
25. Koch, G. (1990). “Zwei Grabreliefs aus Phrygien im J. Paul Getty Museum”. M. True & G. Koch (Eds.), Occasional Papers on Antiquities, 6, Roman Funerary Monuments, in the J. Paul Getty Museum, Vol. 1, Malibu/California, 115–132.
26. Kortanoğlu R. E. 2007. Kortanoğlu, R. E. (2007). “Dağlık Phrygia’da Aslan Kabartmalı Roma İmparatorluk Dönemi Kaya Mezarları”. M. Alparslan & M. Doğan Alparslan & H. Peker (Eds.), Belkıs Dinçol ve Ali Dinçol’a Armağan, İstanbul, 417–431.
27. Kortanoğlu R. E. 2012. Kortanoğlu, R. E. (2012). “Dağlık Frigya Bölgesi Hellenistik ve Roma Dönemi Kaya Mezarlarında Frig Etkileri”. T. Tüfekçi Sivas & H. Sivas (Eds.), Frigler, Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde, İstanbul, 288–309.
28. Kortanoğlu R. E. 2016. Kortanoğlu, R. E. (2016). Notes on Façade Architecture and Ornamental Elements on Monumental Rock - Cut Tombs in Highland of Phrygia in Hellenistic and Roman Imperial Periods. TÜBA-AR 19, 243–267.
29. Kortanoğlu R. E. 2019. Kortanoğlu, R. E. (2019). “Monumentality upon Logos: Tomb Architecture in the Sacred Area of Phrygia, Significance and New Interpretations”. G. R. Tsetskhladze (Ed.), Phrygia in Antiquity: from the Bronze Age to the Byzantine Period, Proceedings of an International Conference ‘The Phrygian Lands over Time: From Prehistory to the Middle of the 1st Millennium AD’, held at Anadolu University, Eskişehir, Turkey, 2nd–8th November, 2015, Colloquia Antiqua 24, Leuven & Paris & Bristol, 719–737.
30. Kortanoğlu R. E. 2025. Kortanoğlu, R. E. (2025). Ana Tanrıça ve Kutsal Kent Pessinus. KATMAN 1/1, 1-17.
31. Lochman T. 1990. Lochman, T. (1990). “Eine Gruppe Spätrömischer Grabsteine aus Phrygien”. E. Berger (Ed.), Antike Kunstwerke aus der Sammlung Ludwig III Skulpturen, Veröffentlichungen des Antikenmuseums Basel, Band 4/3, Mainz, 453–508.
32. Lochman T. 2003. Lochman, T. (2003). Studien zu kaiserzeitlichen Grab- und Votivreliefs aus Phrygien. Basel: Skulpturhalle Basel.
33. MAMA IX 1998. Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol. IX, Monuments from the Aezanitis, C. W. M. Cox & A. Cameron & J. Cullen (recorded by), B. Levick & S. Mitchell & J. Potter & M. Waelkens (Eds.), D. Nash (the coins by), Society for the Promotion of Roman Studies Journal of Roman Studies Monographs No. 4, London, 1988.
34. MAMA X 1993. Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol. X, Monuments from Appia and the Upper Tembris Valley, Cotiaeum, Cadi, Synaus, Ancyra Sidera and Tiberiopolis, C. W. M. Cox & A. Cameron & J. Cullen (recorded by), B. Levick & S. Mitchell & J. Potter & M. Waelkens (Eds.), Society for the Promotion of Roman Studies Journal of Roman Studies Monographs No. 7, London, 1993.
35. Mendel G. 1908. Mendel, G. (1908). Musées Impériaux Ottomans, Catalogue des Sculptures Grecques, Romaines et Byzantines du Musée de Brousse. Atina: Imprimerie P. D. Sakellarios.
36. Mendel G. 1909. Mendel, G. (1909). Catalogue des Monuments Grecs, Romains et Byzantins du Musée Impérial Ottoman de Brousse. In: Bulletin de Correspondance Hellénique (BCH), Volume 33, 245–435.
37. Meyer M. W. 1987. Meyer, M. W. (1987). The Ancient Mysteries a Sourcebook Sacred Texts of the Mystery Religions of the Ancient Mediterranean World. New York.
38. Mitchell S. 2023. Mitchell, S. (2023). The Christians of Phrygia from Rome to the Turkish Conquest, Ancient Judaism and Early Christianity 117, Early Christianity in Asia Minor 4 (Leiden/Boston).
39. Naumann F. 1983. Naumann, F. (1983). Die Ikonographie der Kybele in der Phrygischen und der Griechischen Kunst. Tübingen: Verlag Ernst Wasmuth.
40. Oral E. 2014. Oral, E. (2014). Frig Kaya Anıtlarında Motif ve Bezeme Anlayışı. The Journal of Academic Social Science, 101–109.
41. Özkan E. B. 2016. Özkan, E. B. (2016). “Antik Literatürden Örneklerle Akdeniz Dünyasında Kybele Kültü”. B. Takmer & E. N. Akdoğu Arca & N. Gökalp Özdil (Eds.) Sencer Şahin Anısına Yazılar. Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 657–681.
42. Özkaya V. 1997. Özkaya, V. (1997). The Shaft Monuments And The Taurobolium Among The Phrygians. Anatolian Studies 47, 89-103.
43. Özoral F. 1977. Özoral, F. (1977). Herakles Lahdi. TAD 41, 145–153.
44. Perrot G. & Chipiez C. 1892. Perrot, G. & Chipiez, C. (1892). History of Art in Phrygia, Lydia, Caria and Lycia. London: Chapman and Hall Limited.
45. Pfuhl E. & Möbius H. 1977. Pfuhl, E. & Möbius, H. (1977). Die ostgriechischen Grabreliefs. Text und Tafel Band I. Mainz: Philip von Zabern.
46. Pfuhl E. & Möbius H. 1979. Pfuhl, E. & Möbius, H. (1979). Die ostgriechischen Grabreliefs. Text und Tafel Band II. Mainz: Verlag Philip von Zabern.
47. Polat Y. 2008. Polat, Y. (2008). “The Phrygian Rock Cut Religious Monuments, the Destructions of the Monuments and Their Restoration Processes”. O. Menozzi & M. L. di Marzio & D. Fossataro (Eds.), Proceedings of the IX Symposium on Mediterranean Archaeology, Chieti/Italy (BAR International Series 1739), 425-30.
48. Roller L. E. 2004. Roller, L. E. (2004). Ana Tanrıça’nın İzinde Anadolu Kybele Kültü. (Çev. B. Avunç), İstanbul: Homer Kitabevi.
49. Sear D. R. 1978. Sear, D. R. (1978). Greek Coins and Their Values, Vol II Asia and North Africa. London: Seaby.
50. Sear D. R. 1979. Sear, D. R. (1979). Greek Coins and Their Values, Vol I Europe. London: Seaby.
51. Spanos P. Z. 1975. Spanos, P. Z. (1975). Der Aslantaş in Phrygien. ZA 65/1, 133–154.
52. Tabbernee W. 1997. Tabbernee, W. (1997). Montanist Inscriptions and Testimonia. Epigraphic Sources Illustrating the History of Montanism. North American Patristic Society Patristic Monograph Series 16 Macon/Georgia: Mercer University Press.
53. Tan İ. 2023. Tan, İ. (2023). Bursa Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Hayvan Figürlü Sikkeler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniv. Bursa.
54. Tokmak M. 2017. Tokmak, M. (2017). Frig Vadisi Kaya Anıtlarındaki Bozulma Türlerinin İklim İle İlişkisi: Midas Anıtı, Maltaş Anıtı, Küçük Yazılıkaya Anıtı, Aslankaya Anıtı, Yılankaya ve Aslantaş Anıtı, Bitmemiş Anıt. Beau Bassin/Mauritius: LAMBERT Academic Publishing.
55. Tüfekçi Sivas T. 1997. Tüfekçi Sivas, T. (1997). Eskişehir-Afyonkarahisar-Kütahya İl Sınırları İçindeki Phryg Kaya Anıtları. Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniv. İstanbul.
56. Waelkens M. 1986. Waelkens, M. (1986). Die kleinasiatischen Türsteine, typologische und epigraphische Untersuchungen der kleinasiatischen Grabreliefs mit Scheintür. Mainz: Philipp von Zabern.
57. Wujewski T. 1991. Wujewski, T. (1991). Anatolian Sepulchral Stelae in Roman Times. Poznań/Poland: Adam Mickiewicz University Press.