The Rhetorical Arts Attributed by Ibn Abī al-Iṣbāʿ in Taḥrīr al-Taḥbīr and Badīʿ al-Qurʾān: An Examination of Definitions and Examples

Öz

This study examines the life, scholarly identity, and works of Ibn Abī al-Isbāʿ, a master of poetry and rhetoric in the Ayyubid and early Mamluk periods, who devoted himself to scholarship over politics. He authored significant works on Qur’anic eloquence and rhetorical embellishments (badīʿ arts). His notable works such as Badīʿ al-Qur’ān, al-Taḥbīr, and al-Burhān are pioneering texts analyzing the Qur’an’s literary miracle through rhetorical devices. Many contemporary scholars praised Ibn Abī’l-Isbāʿ as an unparalleled scholar and an influential poet in Africa, describing his poetry as sweet and impactful. They noted that numerous poets and scholars studied under him, portraying him as a virtuous, talented, and renowned poet who produced significant works in the field of literature. The works of Ibn Abī’l-Isbāʿ, written on poetry, rhetoric, exegesis, and the inimitability (iʿjāz) of the Qur’an, have served as significant reference sources not only in his own time but also for subsequent generations. His approach, which places the Qur’an at the center of his works, constitutes an important example of the effort to evaluate literary arts within classical Arabic literature from the perspective of the Qur’an. In addition, his contributions in poetry, prosody, tafsīr, and proverbial collections secured him a distinguished place in classical Arabic literature. This study systematically evaluates the badīʿ arts discussed in his works, particularly Taḥrīr al-Taḥbīr and Badīʿ al-Qur’ān, categorizing them within the axes of expression (lafẓ) and meaning (maʿnā).

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• İbn Ebi'l-Isba
• Badî'
• Lafz
• Ma'na

İBN EBÎ’L-ISB‘IN TAHRÎRU’T-TAḤBÎR ve BEDÎʿU’L-KUR’ÂN’DA KENDİSİNE NİSPET ETTİĞİ BEDΑ SANATLARI: TANIMLAR ve ÖRNEKLER ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bu çalışma, Eyyûbîler ve Memlükler döneminde yaşamış edîb ve âlim İbn Ebî’l-İsbâʿ’ın hayatı, ilmî kişiliği ve eserlerini incelemektedir. Asıl adı Ebû Muhammed Zekiyyüddîn Abdülazîm olan müellif, şiir ve belâgat alanındaki maharetiyle tanınmış, siyasî çekişmelere katılmadan ilimle meşgul olmuştur. Kur’ân belâgati ve bedî‘ sanatları üzerine önemli eserler kaleme almıştır. Bedîʿu’l-Ḳurʾân, et-Taḥbîr ve el-Burhân gibi çalışmaları, Kur’ân’ın edebî mucizesini bedî‘ sanatları çerçevesinde ele alan öncü metinlerdir. Müellifin çağdaşı birçok âlim, İbn Ebî’l-İsbâ‘ı Afrikada benzeri bulunmayan büyük bir âlim ve etkili bir şair olarak övmüş; şiirlerinin tatlı ve tesirli olduğunu, birçok edip ve âlimin ondan ders aldığını ifade etmiştir. Onu faziletli, yetenekli ve edebiyat sahasında önemli eserler vermiş meşhur bir şair olarak tanıtmışlardır. İbn Ebî’l-İsbâ‘ın, şiir, belâgat, tefsir ve Kur’ân’ın i‘câzına dair kaleme aldığı eserler, yalnızca kendi dönemi için değil, sonraki dönemlerde de önemli başvuru kaynakları olmuştur. Eserlerinde Kur’ân-ı Kerîm’i merkeze alan yaklaşımı, klasik Arap edebiyatı içerisindeki edebî sanatları Kur’ân perspektifiyle değerlendirme çabasının önemli bir örneğini teşkil etmektedir. Ayrıca şiir, vezin, tefsir ve darb-ı mesel derlemeleriyle de Arap edebiyatının klasik kaynakları arasında seçkin bir konuma sahiptir. Çalışmada, müellifin özellikle Taḥrîru’t-Taḥbîr ve Bedîʿu’l-Ḳurʾân eserlerinde yer alan bedî‘ sanatları lafız ve mana ekseninde tasnif edilerek sistematik biçimde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dilive Belâgatı
• İbn Ebi'l-Isba
• Bedî
• Lafız
• Mana

Kaynakça

1. Âmidi, Ebü’l-Kâsım Hasan b. Bişr el-. el-Muvâzene beyne şi‘ri Ebi Temmâm ve’l-Buhturî. thk. Abdullah el-Muharib. Beyrut: Mektebetü’l-Hanci, 1944.
2. Durmuş, İsmail. “İbn Ebî’l-Isbâ’.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 19, 467–468. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
3. Ebû Nuvâs, Ebû Ali el-Hasan b. Hânî. Dîvân-ı Ebû Nuvâs. thk. Behçet Abdulgafur. Abu Dabi: Ebu Dabi Kültür Yay., 2010.
4. Ferrûh, Ömer – Ömer b. Abdurrahman. Târîḫu’l-Edebi’l-‘Arabî. Beyrut: Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 5. Basım, 1989.
5. Hamûd Hüseyin, Yunus. en-Nakd ‘inde İbn Ebî’l-Asba‘ el-Mısrî. Dımaşk: el-Hey’etü’l-Âmme es-Suriyye li’l-Kitâb, 2010.
6. İbiş, Mustafa. İbn Ebî İsba‘ın Hayatı ve Belâgat İlmindeki Yeri. Ankara: İKSAD Yay., 2020.
7. İbn Ebî’l-Isba‘. el-Ḫavâtirü’s-Sevâniḥ fî Esrâri’l-Fevâtiḥ. Kahire: y.y., 1959.
8. İbn Ebî’l-Isba‘. el-Muḫtârâtu’l-Fâiḳa mine’l-Eş‘âri’r-Râiḳa. thk. Selman Ulya. Tebük: (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 2013.

9. İbn Ebî’l-Isba‘, Zekiyyüddîn Abdülazîm b. Abdülvahid b. Zâfir İbn. Bedîu’l-Kur’ân. thk. Hifnî Muhammed Şeref. Kahire: Mektebetü’n-Nehdati’l-Mısriyye, 1957.
10. İbn Ebî’l-Isba‘, Zekiyyüddîn Abdülazîm b. Abdülvahid b. Zâfir İbn. Taḥrîru’t-Taḥbîr fî Ṣınâ‘ati’ş-Şi‘r ve’n-Nesr ve Beyâni İ‘câzi’l-Kur’ân. thk. Hifnî Muhammed Şeref. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 2014.
11. İbn Nebâte es-Sa‘dî, Abdülazîz b. Ömer b. Muhammed. Dîvân. thk. Abdulemir Habîb et-Tâî. Beyrut: Vizâretu’l-İ‘lâm, 1987.
12. İmriu’l-Kays, Ebû Vehb İmruülkays Hunduc b. Hucr b. Hâris el-Kindî. Dîvânu İmriu’l-Kays. thk. Abdurrahman el-Mustavî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2004.
13. Kahhale, Ömer Rızâ. Mu‘cemu’l-Müellifîn. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, ts.
14. Kaya. “Mugâlata.” TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 30. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
15. Kayrevânî, Ebû Ali Hasan b. Reşîk el-Ezdî İbn Reşîk el-. el-‘Umde fî Meḥâsini’ş-Şi‘r ve Âdâbih. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. y.y.: Dâru’l-Ci̇l, 1981.
16. Nâbiga ez-Zubyânî, Ebû Ümâme Ziyâd b. Muâviye b. Dabâb. Dîvânu’n-Nâbiga ez-Zubyânî. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1985.
17. Nuveyrî, Ebû’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. Abdülvehhâb el-Bekrî et-Teymî el-Kureşî en-. Nihâyetu’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1932.
18. Ömerî, Ebû’l-Abbâs Şehâbeddin Ahmed b. Yahyâ İbn Fazlullah el-. Mesâliku’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Emsâr. Ebûzabî: el-Mecmau’s-Sekafî, 2002.
19. Safe dî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1984.
20. Şeşen, Ramazan. “Eyyûbîler.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 12, 20–31. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, ts.