Two Different Traditions, Two Different Human Approaches: Takiyettin Mengüşoğlu and Nurettin Topçu

Öz

In this article, two philosophers of the Republican period, Nurettin Topçu and Takiyettin Mengüşoğlu’s conceptions of human being are discussed comparatively. In today’s world, where studies on humans are increasing, comparing the theories of two thinkers with opposing traditions can provide a holistic perspective. For this, it was necessary to analyze the philosophical traditions that existed in the background of their understanding of human beings. Trying to understand human beings through the field of philosophical anthropology, Mengüşoğlu presents a new ontologically based philosophical anthropology. He dealt with the human being in a positivist manner and with naturalistic methods. Man’s relationship with phenomena and his concrete integrity have been decisive. On the other hand, Nurettin Topçu examines the human being along with metaphysical processes in an idealist line. Unlike Mengüşoğlu, Topçu did not write his thoughts on human beings based on a field in philosophy. He based his philosophy on concepts such as movement, will and rebellion. The conceptions of human beings by two thinkers who lived in the same century but belonged to different philosophical traditions and differed in the way they dealt with human beings are important for research on human beings. Mengüşoğlu’s positivist approach to humanity distances us from a holistic perspective. For this reason, it is necessary to view humanity alongside the metaphysical processes that Nurettin Topçu referred to as the spiritual dimension. Positivism’s reductionist view of matter is not enough understanding to human beings. In this sense, it is suggested that new studies should be conducted with a holistic perspective, taking into account positivist/materialist and idealist or spiritualist viewpoints.

Anahtar Kelimeler

• Takiyettin Mengüşoğlu
• Nurettin Topçu
• Positivism
• Idealism
• Conceptions of Man

İki Farklı Gelenek, İki Farklı İnsan Anlayışı: Takiyettin Mengüşoğlu ve Nurettin Topçu

Öz

Bu makalede, Cumhuriyet döneminin iki filozofu olan, Nurettin Topçu ve Takiyettin Mengüşoğlu’nun insan anlayışları karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. İnsan üzerine çalışmaların arttığı günümüzde birbirine muhalif iki geleneğe sahip olan iki düşünürün teorilerini karşılaştırmak, bütüncül bir bakışı sağlayabilir. Bunun için insan anlayışlarının arka planında var olan felsefe geleneklerinin çözümlenmesi gerekmiştir. İnsanı felsefi antropoloji alanıyla anlamaya çalışan Mengüşoğlu, ontolojik temelli yeni bir felsefi antropoloji denemesi sunmaktadır. O, pozitivist çizgide ve doğabilimsel yöntemlerle insanı ele almıştır. İnsanın fenomenlerle olan ilişkisi ve somut bütünlüğü belirleyici olmuştur. Diğer taraftan Nurettin Topçu’nun ise, idealist çizgide metafizik süreçlerle birlikte insanı incelediği görülmektedir. Topçu, Mengüşoğlu’ndan farklı olarak, felsefedeki bir alandan hareketle insana dair düşüncelerini yazmamıştır. O, hareket, irade, isyan gibi kavramlarla felsefesini temellendirmiştir. Aynı yüzyılda yaşayan ancak hem farklı felsefe geleneklerine mensup olan hem de insanı ele alış biçimlerine göre farklılaşan iki düşünürün insan tasavvurları, insanla ilgili araştırmalar açısından önemlidir. Mengüşoğlu’nun pozitivist bir açıdan insanı ele alması, bizi bütüncül bakıştan uzaklaştırmaktadır. Bunun için Nurettin Topçu’nun ruh cephesi olarak ifade ettiği metafizik süreçlerle birlikte insana bakılması gerekmiştir. Pozitivizmin maddeye indirgeyici bakışı, insanın anlaşılmasında eksik kalmaktadır. İnsanın maddi-manevi iki yönüyle değerlendirilmesi gerekir. Bu anlamda bütüncül bir bakış için, yeni çalışmaların pozitivist/materyalist ve idealist ya da spiritüalist bakış açılarını dikkate alarak yapılması, bu karşılaştırmanın bir önerisi olarak ifade edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Takiyettin Mengüşoğlu
• Nurettin Topçu
• Pozitivizm
• İdealizm
• İnsan Tasavvurları

Kaynakça

1. Bakış, M. L. (2024). İdealizm ve realizmin birbirini tenkidi: Rasyonel temellendirmeler ekseninde bir karşılaştırma. Mîzânü’l-Hak: İslâmi İlimler Dergisi, 18, 311–340.
2. Bakış, R. (2017). Nurettin Topçu’nun felsefe ve metafizik tasavvuru. Beytul Hikme, 1(7), 311–333.
3. Bıçak, A. (2021). Takiyettin Mengüşoğlu’nda insanın varlık şartları. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 41–75.
4. Bolay, S. H. (1995). Türkiye’de ruhçu ve maddeci görüşün mücadelesi. Ankara: Akçağ Yayınları.
5. Bulutoğlu, S. (2021). Mengüşoğlu düşüncesinde insan ve başkası. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 183–204.
6. Bulutoğlu, S. (2025). Fenomenolojik hareketin Türkiye’ye girişi: Scheler, Hartmann ve Mengüşoğlu. Felsefelogos, 84(1), 63–77.
7. Doğan, D. M. (2016). İki yol açıcı: Nureddin Topçu ve Necip Fazıl. Ankara: Yazar Yayınları.
8. Doğan, D. M. (2016). 40 yıl sonra Nurettin Topçu: “Nurettin Topçu bize bugün ne söyler?”. Açılış Konuşmaları içinde (Ed. M. K. Arıcan, M. Orçan, M. E. Kala), Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği Yayınları, 16–18.

9. Hacıfevzioğlu, A. U. (2023). Takiyettin Mengüşoğlu’nun insan felsefesi perspektifinden “gelenek” ve cumhuriyetimiz. DTCF Dergisi 100. Yıl Özel Sayısı, 1–12.
10. Kahraman, Y. (2018). Takiyettin Mengüşoğlu’nun antropoloji temelli insan anlayışı. Mavi Atlas, 6 (Özel Sayı), 1–12.
11. Kaplan, Y. (2020). İnsana ne olduğunu hatırlatan bir düşünür olarak Nurettin Topçu: İrade metafiziği. Bir Düşünce ve Yarınki Türkiye Tasarımı Olarak Nurettin Topçu kitabı içinde (Ed. M. Mete), Ankara: Hece Yayınları, Yıl 10, Özel Sayı 109, 102–109.
12. Karaman, H. (2000). Nurettin Topçu’da ahlâk felsefesi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
13. Karaman, H. (2013). Nurettin Topçu’nun düşünce dünyası. Rize: STS Kitap Kırtasiye.
14. Karaman, H. (2022). Nurettin Topçu (Ed. G. Deniz). İstanbul: DİB Yayınları.
15. Karataş, Y. C. (2021). Bir ihtimal: Türkiye’de felsefi antropoloji. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 123–147.
16. Kaynardağ, A. (2002). Türkiye’de Cumhuriyet döneminde felsefe. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
17. Kök, M. (2016). Nurettin Topçu’nun idealizmi. Temaşa – Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, 4, 38–48.
18. Mengüşoğlu, T. (1959). Ontolojik esaslara dayanan felsefi antropoloji hakkında düşünceler. Felsefe Arkivi, 4(2), 1–8.
19. Mengüşoğlu, T. (1965). Değişmez değerler değişen davranışlar. İstanbul: İstanbul Matbaası.
20. Mengüşoğlu, T. (2017). Felsefeye giriş (haz. U. Nutku). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
21. Mengüşoğlu, T. (2020). Kant ve Scheler’de insan problemi. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
22. Mengüşoğlu, T. (2021). İnsan felsefesi. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
23. Mete, M. (2006). Ahlâk ve ideal adamı. Bir Düşünce ve Yarınki Türkiye Tasarımı Olarak Nurettin Topçu kitabı içinde (Ed. M. Mete), Ankara: Hece Yayınları, Yıl 10, Özel Sayı 109, 421–423.
24. Örnek, Y. (2021). Takiyettin Mengüşoğlu’nun düşünce evreninin sınırları. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 19–40.
25. Özcangiller, İ. B. (2021). Mengüşoğlu ve Hegel’de din–felsefe ilişkisi. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 421–452.
26. Roure, P. (2021). Fenomenolojiden felsefi antropolojiye: Takiyettin Mengüşoğlu’nun Almanca doktora tezi “Husserl ve Scheler’de bilinebilirliğin sınırları (1937)”. Düşünceleriyle Takiyettin Mengüşoğlu kitabı içinde (haz. A. Bıçak & E. S. Kuşçu), Dergâh Yayınları, 161–181.
27. Sarp, M. (2023). Nurettin Topçu üçgeni: İrade, hürriyet, isyan. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 23–40.
28. Topçu, N. (2005). Ahlâk (haz. E. Erverdi & İ. Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları.
29. Topçu, N. (2015a). İslâm ve insan (haz. E. Erverdi & İ. Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları.
30. Topçu, N. (2015b). İradenin davası (haz. E. Erverdi & İ. Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları.
31. Topçu, N. (2016a). Var olmak (haz. E. Erverdi & İ. Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları.
32. Topçu, N. (2016b). İsyan ahlâkı (çev. M. Kök & M. Doğan). İstanbul: Dergâh Yayınları.
33. Topçu, N. (2018). Kültür ve medeniyet (haz. E. Erverdi & İ. Kara). İstanbul: Dergâh Yayınları.
34. Topçu, N. (2020). İsyan ahlâkı: Notlu Nurettin Topçu tercümesi ve eski harfli orijinali (haz. İ. Kara vd.). İstanbul: Dergâh Yayınları.