Said Nursi’s View of Science in the Context of the Islamization of Knowledge

Öz

The purpose of this article is to reveal Bediüzzaman Said Nurs’is perspective on science within the framework of the concept of the “Islamization of knowledge.” While Muslims had no problems engaging with science until the late sixteenth century, the rise of positivism, particularly in the West, led to problems interpreting science in terms of spiritual values. New intellectuals, influenced by positivism, began to use these sciences as evidence to deny the existence of God and to argue that Islam contradicted science. Faced with this situation, Islamic scholars initially attempted to solve this problem by “adopting Western science and abandoning its morality.” However, some scholars later found this effort inadequate and suggested that the problem could be solved through the “Islamization of science.” This thesis brought with it the need for e new methodology. While Nursi did not directly use this concept, he proposed the thesis that it would be possible to impart the quality of “divine knowledge” to science through a new method he called “literal meaning.” This article, using document analysis, examines how Nursi’s method, fundamentally based on cause an effect relationships, is more robust, clear, and effective then other proposed approaches to the Islamization of knowledge.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Islam
• Philosophy of knowledge
• Islamization of knowledge
• Literal meaning
• Said Nursî

Bilginin İslâmîleştirilmesi Bağlamında Said Nursî’nin Fen Bilimlerine Bakışı

Öz

Bu makalenin amacı “bilginin İslâmîleştirilmesi” kavramı çerçevesinde Bediüzzaman Said Nursî’nin fen bilimlerine bakış tarzını ortaya koymaktır. On altıncı yüzyılın sonlarına kadar kadar Müslümanlar fen bilimleriyle ilişki konusunda herhangi bir problem yaşamazken, özellikle Batı’da pozitivizmin yükselmesiyle birlikte fen bilimlerini manevi değerler açısından yorumlama konusunda bazı problemler ortaya çıktı. Pozitivizmin etkisi altında kalan yeni entelektüeller bu bilimleri Allah’ın varlığını inkâr konusunda bir delil olarak kullanmaya ve İslâm’ın bilimle çeliştiği görüşünü ileri sürmeye başlamışlardı. Bu durum karşısında İslâm bilginleri bu problemi önce “Batı’nın bilimini alıp ahlakını terk etme” tavrıyla çözmeye çalıştılar. Ancak sonradan bu çabanın yetersiz olduğunu bazı âlimler bu problemin, “Bilimin İslâmîleştirilmesi”ye mümkün olacağını ileri sürdüler. Bu tez yeni bir metodoloji ihtiyacını da beraberinde getiriyordu. Nursî doğrudan bu kavramı kullanmamakla birlikte, “mâna-yı harfî” adını verdiği yeni bir metotla fen bilimlerine “ilâhi bilgi” vasfının kazandırılmasının mümkün olacağı tezini ileri sürdü. Bu makalede doküman analizi metodu kullanılmak suretiyle, Nursî’nin temelde sebep-sonuç ilişkisine dayanan bu metodun, bilginin İslâmileştirilmesi bağlamında teklif edilen diğer görüşlerden daha sağlam, daha açık ve sonuç getirici bir yöntem olduğu irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Bilgi felsefesi
• Bilginin İslamileştirilmesi
• Mâna-yı harfî
• Said Nursî

Kaynakça

1. Açıkgenç, Alparslan. İslâm Medeniyetinde Bilgi ve Bilim. İstanbul: İSAM Yayınları, 2006.
2. Açıkgenç, Alparslan. Kavram ve Süreç Olarak Bilginin İslâmîleştirilmesi. İstanbul: Nesil Yayınları, 1988.
3. Alvânî, Tâhâ Câbir. “Bilginin İslâmîleştirilmesi: Dünü Bugünü”. çev. Ahmet Kemerli. İslâmî Sosyal Bilimler Dergisi 3/2 (Yaz 1416/1995), 95-116.
4. Attas, S. Nakib. İslam, Sekülerizm ve Geleceğin Felsefesi. çev. Mahmut Erol Kılıç. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
5. Arslan, Ahmet. Felsefeye Giriş. 4. Basım. Ankara: Vadi Yayınları, 1999.
6. Bakkal, Ali. “Harran Tıp Okulu”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (Temmuz–Aralık 2015), 7-21.
7. Bakkal, Ali. İslam Astronomi Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
8. Bakkal, Ali. “Osmanlı Medrese Müfredatından Felsefe Dersi Kaldırıldı mı?”. Turkish Academic Research Review (TARR) 6/1 (2021), 221-252. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarr

9. Birekul, Mehmet. “Bilginin Toplumsal İnşası: Bir Sosyal Gerçeklik İnşası Olarak Bilginin İslamileştirilmesi’ni Yeniden Düşünmek”. Milel ve Nihal 9/3 (Eylül-Aralık 2012), 49-74.
10. Coskuntecimer.com. “Bulgular inançlarla çelişirse”. Erişim 6 Mart 202. https://coskuntecimer.com/t/tip-disi-yazilar/bulgular-inançlarla-çelirşirse
11. Çengel, Yunus. “Fen Felsefe İnanç Üçgeninde Risale-i Nur”. Din Bilim Felsefe İlişkisi: Risale-i Nur Yaklaşımı Sempozyumu. 97-130. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları, 2016.
12. Farukî, İsmail Raci. Bilginin İslâmîleştirilmesi. çev. Fehmi Koru. İstanbul: Risale Yayınları, 2016.
13. Güven, Sümeyye ve Altaş, Nurullah. “1977 Mekke Konferansı ve Bilginin İslamileştirilmesi Kavramı ve Uygulamaları Üzerindeki Etkileri”. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi 13 (Mart 2025), 465-500. https://doi.org/10.56720/mevzu.1580114
14. Gutas, Dimitri. Yunanca Düşünce Arapça Kültür. Çev. Lütfü Şimşek. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2003.
15. Gündüz, Şinasi. Anadolu’da Paganizm. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
16. Cagdasdusunce.net. “Modernizasyondan ‘Bilginin İslamileştirilmesini’ Ana Akımlaştırmaya: Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi Örneği. (Erişim 7 Mart 2026). https://www.cagdasdusunce.net/yazi/modernizasyondan-bilginin-islamilestirilmesini-ana-akimlastirmaya-malezya-uluslararasi-islam-universitesi-ornegi
17. Hunke, Sigrid. Avrupa’nın Üzerine Doğan İslâm Güneşi. çev. Servet Sezgin. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1972.
18. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Osmanlılar ve Bilim. İstanbul: Nesil Yayınları, 2003.
19. İslamiokul. “Bilimlerin Tasnifi”. Erişim 5 Mart 2026). https://www.islamiokul.com/kutuphane/muhtelif/sosyalbilimler/b/035.htm
20. Kaplan, Yusuf ve diğerleri. Said Nursî’nin Eğitim Felsefesi: Sempozyum Bildirileri) Ankara: Merak Yayınları, 2012.
21. Kâtip Çelebi. Keşfu’z-zunûn ʻan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʻArabî, ts.
22. Kâtip Çelebi. Mîzânü’l-Hak fî İhtiyâri’l-Ahak. çev. Orhan Şaik Gökyay. İstanbul: MEB Yayınları, 1993.
23. Kozak, İ. Erol. “‘Bilginin İslamileştirilmesi’ mi, ‘İslamın Bilgileştirilmesi’ mi?”. Bilgi 1 (1999), 103-109.
24. Kutluer, İlhan. “İlliyyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/120-121. İstanbul, TDV Yayınları, 2000.
25. Kutluer, İlhan. Modern Bilimin Arkaplanı. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985.
26. Kutluer, İlhan. “Batılılaşma (Felsefi Düşünce)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/152-158. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
27. Kutluer, İlhan. “el-Fârûkī, İsmâil Râcî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/178-181. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
28. Kutluer, İlhan. “İlim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/109-114. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
29. Kutluer, İlhan. “Pozitivizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/335-339. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
30. Mengüşoğlu, Takiyettin. Felsefeye Giriş. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1958.
31. Nursî, Bediüzzaman Said. Hutbe-i Şâmiye. İstanbul: Envar Neşriyat, 1998.
32. Nursî, Bediüzzaman Said. Lem’alar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
33. Nursî, Bediüzzaman Said. Mektubat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
34. Nursî, Bediüzzaman Said. Şuâlar. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
35. Nursî, Bediüzzaman Said. Tarihçe-i Hayat. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
36. Nursî, Bediüzzaman Said. Mesnevî-i Nuriye. İstanbul: Sözler Yayınevi, 2009.
37. Nursî, Bediüzzaman Said. Sözler. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
38. Nursî, Bediüzzaman Said, İlk Dönem Eserleri. İstanbul: Söz Basım-Yayın, 2012.
39. Özdemir, İbrahim. “Said Nursi’de Din-Bilim İlişkisi”. Din-Bilim ve Felsefe İlişkisi Risale-i Nur Yaklaşımı Sempozyumu. 271-295. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları, 2016.
40. Özlem, Doğan. “Felsefe Açısından Bilim”. Tarım Ekonomi Dergisi 2 (1994), 1-6.
41. Sâfî, Luey. “Bilginin İslamileştirilmesi: Bilgisel Yöntemlerden İcra Metotlarına (Geçiş)”. çev. Ömer Pakiş. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/3 (2006), 275-306.
42. Salgar, Ercan. “Kuhn’un Bilim Tasarımında Değerlerin Yeri ve Önemi Üzerine”. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 22 (Güz 2016), 386. https://dergipark.org.tr/en/pub/flsf/article/617918
43. Saliba, George. İslam Bilimi ve Avrupa Rönesans’ının Oluşumu. çev. Günseli Aksoy. İstanbul: Mahya Yayınları, 2019.
44. Serdar, Ziyaüddin. “Bilginin İslamileştirilmesi mi? İslam’ın Batılılaştırılması mı?”. İslam Bilimi Tartışmaları. der. Mustafa Armağan. İstanbul: İnsan Yayınları, 1990. 111-127.
45. Serdar, Ziyaüddin. İslam Bilim ve Kültürel İlişkiler. çev. Kürşat Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2006.
46. Şahiner, Necmeddin. Bilinmeyen Taraflariyle Bediüzzaman Said Nursî. İstanbul: Yeni Asya Yayınevi, 1979.
47. Terzioğlu, Arslan. “Bîmâristan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/163-178. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
48. Uyanık, Mevlüt. Bilginin İslamileştirilmesi ve Çağdaş İslam Düşüncesi. 2. Basım. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
49. Yasin Muhammed. “Bilginin İslamileştirilmesi: Bir Eleştiri”. İslamî Sosyal Bilimler Dergisi (İSBD) 2/3 (güz 1994), 111-120.
50. Yiğit, İsmail. “Emevîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/87-10. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
51. Zengin, Metin. “Bilginin İslâmîleştirilmesi Projesi; Öncüler, Yorumlar ve Çıktılar”. International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS) 6/1 (June 2020), 1-8.