EKONOMİK BÜYÜME VE ÇEVRESEL GÖSTERGELERİN KARBON YOĞUNLUĞU ÜZERİNDEKİ ETKİSİ: TÜRKİYE'DEN KANITLAR

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de 1990-2022 dönemine ait yıllık verilerle ekonomik büyüme, insani gelişme, enerji tüketimi ve çevre vergilerinin karbon yoğunluğu üzerindeki kısa ve uzun dönem etkilerini ARDL prosedürü çerçevesinde analiz etmektedir. Elde edilen bulguların sağlamlığını değerlendirmek amacıyla uzun dönem katsayıları FMOLS, DOLS ve CCR tahmincileriyle yeniden tahmin edilmiş, nedenselliğin yönü ise Toda-Yamamoto nedensellik yöntemiyle test edilmiştir. Elde edilen ampirik sonuçlar; uzun dönemde gelir artışlarının karbon yoğunluğunu artırdığını, gelirin karesinin ise azalttığını göstermektedir. Bu işaret yapısı ters-U ilişkisiyle uyumlu olup Türkiye için EKC hipotezini desteklemektedir. Enerji tüketimi karbon yoğunluğunu artırırken, insani gelişme ve çevre vergileri uzun dönemde istatistiksel olarak anlamlı etkiler üretmemektedir. Alternatif eşbütünleşik tahmincilerden elde edilen katsayılar ARDL bulgularıyla tutarlı olup sonuçların yöntem duyarlılığına karşı dayanıklı olduğunu göstermektedir. Toda-Yamamoto sonuçları ise ekonomik büyüme, insani gelişme ve çevre vergilerinden karbon yoğunluğuna doğru tek yönlü nedensellik bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Karbon yoğunluğu
• ekonomik büyüme
• ARDL

THE IMPACT OF ECONOMIC GROWTH AND ENVIRONMENTAL INDICATORS ON CARBON INTENSITY: EVIDENCE FROM TÜRKİYE

Öz

This study analyses the short- and long-term effects of economic growth, human development, energy consumption, and environmental taxes on carbon intensity using annual data from Turkey for the period 1990-2022 within the framework of the ARDL procedure. To assess the robustness of the findings, the long-term coefficients were re-estimated using FMOLS, DOLS, and CCR estimators, and the direction of causality was tested using the Toda-Yamamoto causality method. The empirical results show that, in the long term, increases in income raise carbon intensity, while the square of income reduces it. This sign structure is consistent with an inverse U-shaped relationship and supports the EKC hypothesis for Turkey. While energy consumption increases carbon intensity, human development and environmental taxes do not produce statistically significant effects in the long run. The coefficients obtained from alternative cointegration estimators are consistent with the ARDL findings, indicating that the results are robust to method sensitivity. The Toda-Yamamoto results reveal a unidirectional causality from economic growth, human development, and environmental taxes to carbon intensity.

Anahtar Kelimeler

• Carbon intensity
• economic growth
• ARDL

Kaynakça

1. Acaravcı, A. & Öztürk, I. (2010). On the relationship between energy consumption, CO2 emissions and economic growth in Europe. Energy, 35(12), 5412–5420. https://doi.org/10.1016/j.energy.2010.07.009
2. Acaroğlu, H., Kartal, H. M. & García Márquez, F. P. (2023). Testing the environmental Kuznets curve hypothesis in terms of ecological footprint and CO2 emissions through energy diversification for Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 30(22), 63289-63304. https://doi.org/10.1007/s11356-023-26278-w
3. Akkaya, Ş. & Hepsag, A. (2021). Does fuel tax decrease carbon dioxide emissions in Turkey? Evidence from an asymmetric nonlinear cointegration test and error correction model. Environmental Science and Pollution Research, 28(26), 35094-35101. https://doi.org/10.1007/s11356-021-12907-9
4. Alimi, S. R. & Ofonyelu, C. C. (2013). Toda-Yamamoto causality test between money market interest rate and expected inflation: The fisher hypothesis revisited. European Scientific Journal, 9(7), 125-142.
5. Alola, A. A. (2019). Carbon emissions and the trilemma of trade policy, migration policy and health care in the US. Carbon Management, 10(2), 209–218. https://doi.org/10.1080/17583004.2019.1577180
6. Ang, J.B. (2007). CO2 emissions, energy consumption, and output in France. Energy Policy, 35(10), 4772-4778. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2007.03.032
7. Aslan, M. (2025). Türkiye'de çevresel sürdürülebilirliği artırmada yenilenemeyen enerji verimliliğinin rolü, EKC ve LCC Hipotezleri: Kesirli Fourier ARDL Yaklaşımı ile Bulgular. Sosyoekonomi, 33(64), 493-518. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2025.02.21
8. Ayla, D. (2022). MINT Ülkelerinde CO₂ emisyonu üzerine bir inceleme: Panel eşbütünleşme ve DOLSMG analizi. Alanya Akademik Bakış, 6(3), 2869-2884. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.1114486

9. Bağcı, A. (2025). Sürdürülebilir kalkınma yolunda Türkiye: Kentleşme, yenilenebilir enerji ve çevresel kalite ilişkisi. TYB Akademi Dil Edebiyat ve Sosyal Bilimler Dergisi (43), 11-28.
10. Başar, S. & Akyol, H. (2018). Enerji tüketimi ve karbon emisyonu ile iktisadi büyüme arasındaki ilişkinin tespit edilmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 9(23), 247-332. https://doi.org/10.17823/gusb.2636
11. Boz, F. Ç. & Onur, T. Ö. (2024). Çevre vergileri, karbon emisyonu ile ekonomik büyüme arasındaki ilişki: OECD ülkeleri üzerine bir analiz. Sosyoekonomi, 32(59), 325-342. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2024.01.14
12. Bozatlı, O. (2026). The relationship between environmental taxes and ecological footprint in Türkıye: An analysis in the context of the EKC hypothesis. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 27(1), 119-132. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1820332
13. Brown, R. L., Durbin, J. & Evans, J. M. (1975). Techniques for testing the constancy of regression relationships over time. Journal of the Royal Statistical Society Series B: Statistical Methodology, 37(2), 149-163. https://doi.org/10.1111/j.2517-6161.1975.tb01532.x
14. Bucak, Ç. (2021). AB15 ülkelerinde ve Türkiye’de ekonomik karmaşıklık endeksi, insani gelişme endeksi ve karbon emisyonu: Panel veri analizi. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 12(1), 71-88. https://doi.org/10.18354/ESAM.763411
15. Çamkaya, S. (2024). Yenilenebilir enerji ve sanayileşmenin çevre üzerindeki etkisinin STIRPAT-Kaya-EKC hipotezi çerçevesinde analizi: AARDL modelinden kanıtlar. Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(1), 107-125. https://doi.org/10.33399/biibfad.1359874
16. Çetin, M. & Yüksel, Ö. (2018). Türkiye ekonomisinde enerji tüketiminin karbon emisyonu üzerindeki etkisi. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty, 5(2), 169-186. https://doi.org/10.30798/makuiibf.409119
17. Çetinbakış, M. & Kutlu, Ş.Ş. (2022). Türkiye’de yenilenebilir enerji tüketimi ve çevresel sürdürülebilirliğin ekonomik büyüme üzerine etkisi. Uygulamalı Ekonomi ve Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 20-38. https://doi.org/10.46959/jeess.1026396
18. Dal, M. M., Karakaya, E. & Bulut, Ş. (2013). Çevresel Kuznets Eğrisi ve Türkiye: Ampirik bir analiz. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 85-96.
19. Demir, H. H. (2024). Ülkelerin gelişmişlik düzeyi ile yenilenebilir enerji tüketimi arasındaki ilişki: Seçilmiş OECD ülkeleri üzerine bir araştırma. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 673-688. https://doi.org/10.18506/anemon.1480518
20. Destek, M. A. (2018). Çevresel Kuznets eğrisi hipotezinin Türkiye için incelenmesi: STIRPAT modelinden bulgular. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2), 268-283.
21. Dickey, D. A. & Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366), 427–431. https://doi.org/10.1080/01621459.1979.10482531
22. Dinda, S. (2004). Environmental Kuznets curve hypothesis: A survey. Ecological Economics, 49(4), 431-455. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2004.02.011
23. Dogan, E. & Turkekul, B. (2016). CO2 emissions, real output, energy consumption, trade, urbanization and financial development: Testing the EKC hypothesis for the USA. Environmental Science and Pollution Research, 23(2), 1203-1213. https://doi.org/10.1007/s11356-015-5323-8
24. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı. (2025). Faaliyet raporu. https://enerji.gov.tr//Media/Dizin/ SGB/tr/Faaliyet_Raporlari/2025/ETKB2025_FR-Rev.pdf
25. Engle, R. F. & Granger, C. W. J. (1987). Co-integration and error correction: Representation, estimation, and testing. Econometrica, 55(2), 251–276. https://doi.org/10.2307/1913236
26. Eryer, A. (2024). Çevre teknolojileri ve yenilenebilir enerji tüketiminin karbondioksit emisyonu ile ilişkisi: Türkiye örneği. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 1-17. https://doi.org/10.47147/ksuiibf.1507974
27. Eygü, H. & Kılınç, A. (2021). Enerji tüketiminin ve karbondioksit salınımının ekonomik büyümeye etkisinin incelenmesi: Panel veri analizi yaklaşımı. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(2), 268-280. https://doi.org/10.53586/susbid.995759
28. Eygü, H. (2025). Ekonomik büyüme, yenilenebilir enerji, işsizlik ve finansal gelişmişlik değişkenlerinin yük kapasitesi faktörü üzerindeki etkileri: Türkiye için yapısal eşitlik modeli analizi. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(4), 1255-1277. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1588092
29. Genç, M. C., Ekinci, A. & Sakarya, B. (2022). The impact of output volatility on CO2 emissions in Turkey: Testing EKC hypothesis with fourier stationarity test. Environmental Science and Pollution Research, 29(2), 3008-3021. https://doi.org/10.1007/s11356-021-15448-3
30. Granger, C. W. & Newbold, P. (1974). Spurious regressions in econometrics. Journal of Econometrics, 2(2), 111-120. https://doi.org/10.1002/9780470996249
31. Grossman, G. M. & Krueger, A. B. (1991). Environmental impacts of a North American free trade agreement. NBER Working Paper No. 3914, 1-57.
32. Grossman, G. M. & Krueger, A. B. (1995). Economic growth and the environment. The Quarterly Journal of Economics, 110(2), 353-377. https://doi.org/10.2307/2118443
33. Hacıimamoğlu, T. (2022). Türkiye’de çevresel kuznets hipotezi geçerli mi? Fourier Bootstrap ARDL testinden kanıtlar. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (48), 171-183. https://doi.org/10.52642/susbed.1102773
34. Halıcıoğlu, F. (2009). An econometric study of CO2 emissions, energy consumption, income and foreign trade in Turkey. Energy Policy, 37(3), 1156-1164. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2008.11.012
35. Johansen, S. & Juselius, K. (1990). Maximum likelihood estimation and inference on cointegration with applications to the demand for money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52(2), 169–210. https://doi.org/10.1111/j.1468-0084.1990.mp52002003.x
36. Kadioglu, I., Turan, O. & Gurbuz, I. B. (2025). ARDL bound testing approach for a green low-carbon circular economy in Turkey. Sustainability, 17(6), 2714. https://doi.org/10.3390/su17062714
37. Karaca, B. & Çımat, A. (2023). Sanayileşme-enerji tüketimi ve büyümenin CO2 emisyonu üzerindeki etkisi: Türkiye için ARDL sınır testi yaklaşımı. Biga İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4(2), 51-64. https://izlik.org/JA54HL35BH
38. Kekül, O. (2024). Kentleşme, enerji tüketimi, ekonomik büyüme ve dış ticaret açığının Türkiye’de ekolojik ayak izi üzerine etkisi. Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 8(2), 518-537. https://doi.org/10.29216/ueip.1530780
39. Kılınç, E. C. & Altıparmak, H. (2020). Çevre vergilerinin CO2 emisyonu üzerindeki etkisi üzerine bir uygulama. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10(1), 217-227.
40. Kızılkaya, O., Sofuoğlu, E. & Çoban, O. (2016). Ekonomik büyüme, enerji tüketimi ve çevre kirliliği analizi: Türkiye örneği. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 255-272.
41. Kocak, E. (2014). Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisi hipotezinin geçerliliği: ARDL sınır testi yaklaşımı. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 2(3), 62-73.
42. Kurt, M. (2024). G-20 ülkelerinde ekolojik vergilerin karbon emisyonları üzerindeki etkisi: Panel ARDL analizi. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 672-687. https://doi.org/10.11616/asbi.1453976
43. Lebe, F. (2016). Çevresel Kuznets eğrisi hipotezi: Türkiye için eşbütünleşme ve nedensellik analizi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 17(2), 177-194. https://izlik.org/JA94JM74GB
44. Maguire, G. (2025). Turkey’s growing power pollution a sign of things to come. Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-growing-power-pollution-sign-things-come-2025-02-06 (Access: 22 October 2025).
45. Manga, M. & Akar, P. G. (2020). Ekonomik büyüme, karbon emisyonu ve insani gelişmişlik arasındaki ilişki: Seçilmiş Akdeniz ülkeleri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), 405-419.https://doi.org/10.33437/ksusbd.555415
46. Naimoğlu, M. & Özbek, S. (2022). Testing the environmental Kuznets curve hypothesis under structural breaks: The case of Turkey. Alanya Akademik Bakış, 6(3), 3069-3084. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.992079
47. Narayan, P. K. (2005). The saving and investment nexus for China: Evidence from cointegration tests. Applied Economics, 37(17), 1979–1990. https://doi.org/10.1080/00036840500278103
48. Ozdemir, B. K. & Koç, K. (2020). Türkiye’de karbon emisyonları, yenilenebilir enerji ve ekonomik büyüme. Ege Stratejik Araştırmalar Dergisi, 11(1), 66-86. https://doi.org/10.18354/esam.665191
49. Ozturk, I. & Acaravci, A. (2013). The long-run and causal analysis of energy, growth, openness and financial development on carbon emissions in Turkey. Energy economics, 36, 262-267. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2012.08.025
50. Özbek, S. & Oğul, B. (2022). Çevresel Kuznets Eğrisi hipotezinin geçerliliği: Türkiye üzerine ampirik bir çalışma. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 14(26), 35-46.
51. Özbek, S. (2023). Sürdürülebilir çevre: Çevre teknolojileri ve vergileri kapsamında ekonometrik bir inceleme. Bingöl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 7(Prof. Dr. Muammer ERDOĞAN Anısına Kongre Özel Sayısı), 63-91. https://doi.org/10.33399/biibfad.1253043
52. Öztürk, I. & Acaravcı, A. (2010). CO2 emissions, energy consumption and economic growth in Turkey. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 14(9): 3220-3225. https://doi.org/10.1016/j.rser.2010.07.005
53. Öztürk, M. & Öztürk, A. (2019). BMİDÇS'den Paris Anlaşması'na: Birleşmiş Milletler'in iklim değişikliğiyle mücadele çabaları. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(4), 527-541. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.494667
54. Panayotou, T. (1993). Empirical tests and policy analysis of environmental degradation at different stages of economic development. World Employment Programme Research, 1-45.
55. Pata, U. K. (2019). Environmental Kuznets curve and trade openness in Turkey: Bootstrap ARDL approach with a structural break. Environmental Science and Pollution Research, 26(20), 20264-20276. https://doi.org/10.1007/s11356-019-05266-z
56. Pervaiz, R., Faisal, F., Rahman, S. U., Chander, R. & Ali, A. (2021). Do health expenditure and human development index matter in the carbon emission function for ensuring sustainable development? Evidence from the heterogeneous panel. Air Quality, Atmosphere & Health, 14(11), 1773-1784. https://doi.org/10.1007/s11869-021- 01052-4
57. Pesaran, M. H., Shin, Y. & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289–326. https://doi.org/10.1002/jae.616
58. Phillips, P. C. B. & Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), 335–346. https://doi.org/10.1093/biomet/75.2.335
59. Sarwar, N., Junaid, A., & Alvi, S. (2024). Impact of urbanization and human development on ecological footprints in OECD and non-OECD countries. Heliyon, 10(19), e38058. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e38058
60. Shafik, N. & Bandyopadhyay, S. (1992). Economic growth and environmental quality: Time-series and cross- country evidence (Vol. 904). World Bank Publications. (Access: 03.09.2025)
61. Şenel, K. & Kalaycı, C. (2025). The relationship between environmental taxes, economic growth, sustainable development and ecological footprint in Turkey: ARDL approach. Cumhuriyet University Journal of Economics & Administrative Sciences 26(3), 584–600. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1673259
62. Şentürk, C. (2025). Ekonomik karmaşıklık ve enerji yoğunluğu karbon emisyonlarını nasıl etkiliyor? Çevresel kuznets eğrisi yaklaşımına dayalı bir model uyarlaması. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 10(3), 1263-1294. https://doi.org/10.25229/beta.1565340
63. Şimşek, D. & Kesbiç, C. (2020). Çevresel riskleri azaltmada çevre vergilerinin etkisi: Avrupa Birliği ve Türkiye örneği. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, 21(46), 20-39.
64. Telatar, O. M. & Birinci, N. (2022). The effects of environmental tax on ecological footprint and carbon dioxide emissions: A nonlinear cointegration analysis on Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 29(29), 44335-44347. https://doi.org/10.1007/s11356-022-18740-y
65. Toda, H. Y. & Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of Econometrics, 66(1-2), 225-250. https://doi.org/10.1016/0304-4076(94)01616-8
66. Yeter, F., Eroğlu, İ., Kangal, N., & Çoban, M. N. (2021). Ekonomik büyüme, enerji tüketimi ve çevresel bozulma ilişkisi: Türk Cumhuriyetleri üzerine panel veri analizi. Türk Dünyası Araştırmaları, 129(255), 405-432.
67. Yıldırım, C. Y. (2019). Türkiye’de enerji tüketimi ve ekonomik büyüme: Granger nedensellik yaklaşımı. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 4(9), 119-145. https://doi.org/10.25204/IKTISAD.537689