Modern Zihniyetin Aynası Olarak Roman

Öz

Bu çalışma, modernlikle birlikte bireyin dünyayı anlama ve kendini konumlandırma biçiminde merkezi bir özneye dönüşmesinin toplumsal tahayyül ve ahlaki yaşam üzerindeki etkilerini, modernliğe özgü bir kurmaca formu olan romanın yeni kurgusal işlevleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma ve metin analizi yöntemi benimsenmiş; edebî sosyoloji ile ahlak ve toplumsal tahayyül felsefesi yaklaşımları eleştirel bir diyaloga sokularak belirleyici roman metinleri bu çerçevede çözümlenmiştir. Modernliğin yarattığı zihinsel dönüşüm, yalnızca toplumsal ve teknolojik yapıları değil, bireyin dünyayı anlamlandırma biçimini de kökten değiştirmiştir. Hakikatin kaynağı klasik evrensel ilkelerden bireysel deneyime kaymış; öznel algı, ekonomik özerklik ve duygusal derinlik yeni bir kültürel tahayyülün merkezine yerleşmiştir. Roman, bu yeni zihniyetin hem anlatısal taşıyıcısı hem de kurucu aracı olarak işlev görmüş; geleneksel hakikat anlayışından kopan dünyanın gerçekliğini hem teşhir eden hem de müzakereye açan bir anlatı formu olarak ortaya çıkmıştır. Modern romanın erken dönem temsilcileri, mitolojik ve tarihsel anlatıların yerine gündelik yaşamı ve özgün bireysel deneyimi koyan yeni bir estetik düzlem kurarak klasik edebiyat geleneğini dönüştürmüştür. Aile, evlilik ve özel alan gibi temalar aracılığıyla roman; duyguların kurumsallaştığı, ekonomik ilişkilerin biçimlendirdiği ve etik değerlerin yeniden yazıldığı bir zemin sunar; bireyin içsel çatışmaları da böylece kamusal, kültürel ve ekonomik anlamla bütünleşir. Bu zihinsel yapı günümüzde dijital anlatı biçimleri aracılığıyla yeniden üretilmekte; ancak romanın sunduğu derinlikli düşünme ve eleştirel sorgulama imkânı, bu yeni formlarda çoğu kez yerini yüzeyselliğe ve manipülasyona bırakmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Modernlik
• Zihniyet
• Roman
• Toplum
• Birey

The Novel as a Mirror of the Modern Mentality

Öz

This study examines how the individual's emergence as a central subject in modernity's ways of understanding and situating the self has shaped social imagination and moral life, through the new fictional functions of the novel as a form distinctive to modernity. Adopting a qualitative, text-analytic approach, it places literary sociology and the philosophy of morality and social imaginaries in critical dialogue to analyze key novelistic texts. Modernity's intellectual transformation altered not only social and technological structures but also, radically, how individuals make sense of the world. The source of truth shifted from classical universal principles to individual experience, placing subjective perception, economic autonomy, and emotional depth at the center of a new cultural imagination. The novel served as both narrative vehicle and constitutive instrument of this mindset, emerging as a form that both exposes and negotiates the reality of a world detached from traditional conceptions of truth. Early representatives of the modern novel transformed the classical literary tradition by establishing a new aesthetic plane in which everyday life and original individual experience replaced mythological and historical narratives. Through themes such as family, marriage, and private life, the novel provides a ground where emotions are institutionalized, economic relations take shape, and ethical values are rewritten, so that individuals' inner conflicts merge with public, cultural, and economic meaning. Today this mental structure is reproduced through digital narrative forms; yet in these new forms the novel's capacity for profound reflection and critical inquiry is often displaced by superficiality and manipulation.

Anahtar Kelimeler

• Modernity
• Mindest
• Novel
• Society
• Individual

Kaynakça

1. Assmann, A. (2013). Civilizing Societies: Recognition and Respect in a Global World. New Literary History. ABD: The Johns Hopkins University Press 44/1, 69-91.
2. Baudrillard, J. (2011). Simülakrlar ve Simülasyon (çev. O. Adanır). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
3. Cuddon, J. A. (2013). A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, (5th edition) New Jersey: Wiley-Blackwell.
4. Defoe, D. (2016). Robinson Crusoe (çev. A. Göktürk). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Goethe, J. W. (2015). Faust (çev. İ. Cankorel). Ankara: Doğu Batı Yayınları.
6. Han, B.-C. (2017). Şeffaflık Toplumu (çev. H. Barışcan). İstanbul: Metis Yayınları.
7. Kılıç, E. (2023). İskoç Aydınlanmasında “Ben ve Başkası” İlişkisinin Yeni Düzeni: Nezaket. Felsefe Dünyası Dergisi, 77, 132-134.
8. Lukács, G. (2003). Roman Kuramı (çev. C. Soydemir). İstanbul: Metis Yayınları.

9. McLuhan, M. (1962). The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man. Toronto: University of Toronto Press.
10. Moran, B. (2001). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1: Ahmet Hamdi Tanpınar, Oğuz Atay, Yusuf Atılgan. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Murdoch, I. (2015). Edebiyatta ve Felsefede Varoluşçular ve Mistikler (çev. S. Sertabiboğlu). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
12. Özel, M. (2018). Roman Diliyle İktisat. İstanbul: Küre Yayınları.
13. Parla, J. (2014). Babalar ve Oğullar: Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Sami, Şemsettin. (2020). Taaşşuk-ı Tal'at ve Fıtnat (günümüz Türkçesine hazırlayan: Ömer Aslan). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
15. Shaftesbury, A. (2001). Characteristics of Men, Manners, Opinions, Times (ed. L. E. Klein). İngiltere: Cambridge University Press.
16. Smith, A. (2018). Ahlaki Duygular Kuramı (çev. D. Kızılay). İstanbul: Pinhan Yayınları.
17. Taylor, C. (2014). Benliğin Kaynakları (çev. S. A. Baş, B. Baş). İstanbul: Küre Yayınları.
18. Taylor, C. (2010). Modernliğin Sıkıntıları (çev. U. Canbilen). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
19. Taylor, C. (2006). Modern Toplumsal Tahayyüller (çev. H. Koyukan). İstanbul: Metis Yayınları.
20. Watt, I. (2018a). Modern Bireyciliğin Mitleri (çev. M. Doğan). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
21. Watt, I. (2018b). Romanın Yükselişi, Defoe, Richardson ve Fielding Üzerine İncelemeler (çev. F. B. Aydar). İstanbul: Metis Yayınları.