Eudoksos’tan Ptolemaios’a Göklerin Geometrik Kurgulanışı

Öz

Öz: Geçmişten günümüze değin bütün gök bilimciler, evrenin işleyişine dair büyük bir merak içinde olmuşlardır. Bilinmeyene yönelik süregelen bu arayış, Knidoslu Eudoksos’un, evreni geometrik bir şekilde tasarlamasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Onun Ortak Merkezli Küreler Modeli matematik ve geometri temellidir. Eudoksos’un, modeli göklerin sistematik bir kavrayışla irdelenmesi gerektiği düşüncesinin önünü açmıştır. Eudoksos’tan sonra gökler artık geometrik ve matematik unsurlarla açıklanmaya başlanmıştır. Eudoksos her ne kadar evren tasarımını eksiksiz bir şekilde oluşturmaya çalışsa da mevcut sistemde pek çok eksiklik söz konusu olmuştur. Eudoksos ile başlayan geometri temelli evren tasarımı, yine geometri ve matematik ışığında ilerlemeye devam etmiştir. Eudoksos’tan sonra gelen her gök bilimci kendinden önceki gök bilimcilerin eksikliklerini gidermeye çalışmıştır. Aristarkhos, Pontuslu Herakleides ve Ptolemaios Grek dönemindeki önemli gök bilimcilerindendir. Bu gök bilimcilerin her biri Eudoksos’un sistemini kendi düşünce örüntüleri çerçevesinde ele almışlardır. Ptolemaios haricinde diğer gök bilimcileri evreni açıklama noktasında önemli katkılar sunsa da hiçbirinin evren tasarımı Ptolemaios kadar etkin olmamıştır. Ptolemaios’un evren tasarımı yaklaşık on dört yüzyıl boyunca hakimiyetini sürdürmüştür. Bu çalışmada Eudoksos’tan başlayıp, Aristarkhos’un, Pontuslu Herakleides’in ve Ptolemaios’un evren tasarımlarına yer verilecek olup bunun akabinde özellikle Ptolemaios’un evren tasarımının neden bu kadar uzun süre hâkimiyet sürdüğü tartışılacak ve sonrasında değerlendirme ile tamamlanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Knidoslu Eudoksos
• Aristarkhos
• Pontuslu Herakleides
• Ptolemaios
• Göklerin Geometrisi
• Evren Tasarımları.

Etik Beyan

Etik Beyana Gerek Yoktur

Geometrical Construction of the Heavens from Eudoxus to Ptolemy

Öz

Abstract: All astronomers from the past to the present have had an insatiable curiosity about the universe and an irresistible desire to learn how it works. This ongoing quest for the unknown took on a new dimension with Eudoxus of Cnidus' geometric design of the universe. His model of concentric spheres is based on mathematics and geometry. Eudoxus' model paved the way for the systematic study of the heavens. After Eudoxus, the heavens began to be explained with geometric and mathematical elements. Although Eudoxus tried to create a complete design of the universe, there were many shortcomings in the existing system. The geometry-based design of the universe that began with Eudoxus continued to progress in the light of geometry and mathematics. Every astronomer who came after Eudoxus tried to remedy the shortcomings of their predecessors. Aristarchus, Heraclides of Pontus, and Ptolemy were important astronomers of the Greek period. Each of these astronomers approached Eudoxus' system within the framework of their own thought patterns. Although the other astronomers, except for Ptolemy, made important contributions to explaining the universe, none of their designs of the universe were as effective as Ptolemy's. Ptolemy's design of the universe remained dominant for approximately fourteen centuries. This study will cover the universe designs of Eudoxus, Aristarchus, Heraclides of Pontus, and Ptolemy, followed by a discussion of why Ptolemy's universe design remained dominant for so long, and will conclude with an evaluation.

Anahtar Kelimeler

• Eudoxus of Cnidus
• Aristarchus
• Heraclides of Pontus
• Ptolemy
• Geometry of the Heavens
• Cosmological Models.

Kaynakça

1. Ball, R. S. (2015). Büyük Gökbilimciler. (O. Aydın, Çev.) İstanbul: Altın Bilek Yayınları.
2. Cohen, I. B. (1992). The Birth of a New Physics. London: Penguin Books.
3. Duhem, P. (2024). Görünüşleri Kurtarmak Platon’dan Galileo’ya, Fizik Kuramı Fikri Üzerine Bir Deneme. (O. Bülbül, Çev.) İstanbul: Fol Kitap.
4. Evans, J. (1998). The History Practice of Ancient Astronomy. New York: Oxford University Press.
5. Gören, E. (2024). Eski Yunan-Roma Düşüncesinde Coğrafi Mekân Fikri, Coğrafyanın Müessesleşmesi ve İslam Coğrafyacılığına Etkisi. Hitit İlahiyat Dergisi(23), 27-53.
6. Grant, E. (1986). Orta Çağda Fizik Bilimleri. (A. Göker, Çev.) Ankara: V Yayınları.
7. Gregory, A. (2005). Evreka! Bilimin Doğuşu. (E. Ayhan, Çev.) İstanbul: Güncel Yayıncılık.
8. Heath, S. T. (2014). Aritarcus of Samos the Ancient Copernicus. New York: Dover Publications.

9. Hoyle, F. (1962). Astronomy. London: Rathbone Books Limited.
10. Hughes, D. W., Dinwiddie, R., Johnson, P., & Jackson, T. (2018). Astronomi Kitabı. (J. Mitton, Dü., & A. Fethi, Çev.) İstanbul: Alfa Yayınları.
11. Kerner, R. (2022). Our Celestial Clockwork From Ancients Origins to Modern Astronomy of the Solar System. Singapore: World Scientific Publishing.
12. Keyser, P. T. (2009). Heliocentrism in or out of Heraclides. W. W. Fortenbaugh, & E. Pender (Dü) içinde, Heraclides of Pontus Discussion Rutgers University Studies in Classical Humanities Volume XV (s. 205-237). New Jersey: Transaction Publishers.
13. Linton, C. M. (2004). From Eudoxus to Einstein A History of Mathematical Astronomy. Cambridge: Cambridge University Press.
14. Mason, S. F. (2001). Bilimler Tarihi. (U. Daybelge, Çev.) Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
15. Osserman, R. (2005). Evrenin Şiiri Kozmosun Matematiksel Bir Açıklaması. (İ. Birkan, Çev.) Ankara: Tübitak Popüler Bilim Kitapları.
16. Özdemir, S. (2025). “Kant’ın Gök Kuramının Bilgikuramsal Temelleri Üzerine Tarihsel Bir Araştırma” . Yayımlanmamış Doktora Tezi.
17. Ronan, C. A. (2003). Bilim Tarihi. (E. İhsanoğlu, & F. Günergun, Çev.) Ankara: Tübitak.
18. Tekeli, S., Kahya, E., Dosay, M., Demir, R., Topdemir, H. G., Unat, Y., & Koç, A. A. (2021). Bilim Tarihine Giriş (3 b.). Ankara, Türkiye: Nobel Yayın Dağıtım.
19. Topdemir, H. G. (2021, Şubat). Bilim Tarihinden Notlar. Bilim ve Teknik(639), 78-80.
20. Topdemir, H. G., & Unat, Y. (2018). Bilim Tarihi (9 b.). Ankara: Pegem Akademi.
21. Unat, Y. (2013). İlkçağlardan Günümüze Astronomi Tarihi. Ankara: Nobel Yayıncılık.
22. Wall, W. (2018). A History of Optical Telescopes in Astronomy. (W. Orchiston, Dü.) Springer.