Sözlü, Yazılı ve Elektronik Kültür Açısından Dilin Değişimi ve Bilince Etkisi Üzerine Felsefi Bir İnceleme

Öz

Makalede dilin farklı kullanım biçimlerinin insanların bilinç yapısını etkilediği tezi savunulmakta ve buna bağlı olarak dil kullanımı açısından sözün, yazının, matbaanın ve son olarak elektroniğin yarattığı kültür ve meydana getirdiği bilinç değişiklileri ele alınmaktadır. Bu bağlamda ilk olarak, dilin söz formunda kullanıldığı sözlü kültür konu edinilmektedir. Sözlü kültürde gerçeklik ve bilgi yaratımı doğrudan “söz”e dayanmakta, birey değil toplum öne çıkmakta; belleğe dayalı, ritüel merkezli ve toplumsal bilinç ekseninde şekillenen bir yapı sunmaktadır. Çalışmada ikinci olarak tarihsel süreçte insanın dile uyguladığı ilk teknoloji olan yazı değerlendirilmektedir. Yazılı kültür, harfe dayalı ve basıma dayalı olarak iki tür yaşantı biçimini ortaya koymaktadır. Yazı, bilgi ve gerçeklik tasarımını, “okuma”ya dayandırmakta ve zaman-mekân içinde taşınabilir hâle getirmektedir. Yazılı kültürün yayılımı, basım tekniklerinin ortaya çıkışıyla hızlanmaktadır. Matbaayla ortaya çıkan “metin” düşüncesi, bilgi ve gerçekliğin kaynağı hâline gelmektedir. Matbaa kültürü, topluma karşı bireyi, zamana karşı mekânı, konuşmaya karşı okumayı ve işitmeye karşı görmeyi öne çıkarmaktadır. Genel olarak yazılı kültür bireyselleşmenin, soyut ve eleştirel düşüncenin gelişmesini sağlamıştır. Makalede dil son olarak elektronik kültür açısından değerlendirilmektedir. Günümüzde teknik gelişmelerle alfabetik biçimden farklı olarak, görüntüler şeklinde tezahür eden dil, yeniden “sözlü” olarak nitelendirilmektedir. Resim, grafik, program gibi kültürel bireysellikten uzak bu görseller aracılığıyla, dil yeni bir karakter kazanmaktadır. Elektronik kültür, dilin görsel-işitsel biçimlerde yeniden yapılandığı ve sözlü etkileşimin dijital ortamlarda tekrar görünürlük kazandığı yeni bir bilinç formuna işaret etmektedir. Bu felsefi çözümleme, kültürel teknolojilerin yalnızca araçsal değil, aynı zamanda bilişsel ve ontolojik dönüşümlere de yol açtığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dil felsefesi
• Sözlü kültür
• Yazılı kültür
• Elektronik kültür
• Toronto okulu

A Philosophical Inquiry into the Transformation of Language and Its Impact on Consciousness in Oral, Written, and Electronic Cultures

Öz

This article argues that different forms of language use significantly influence the structure of human consciousness. Accordingly, it philosophically examines the cultural transformations and shifts in consciousness brought about by the usage of spoken language, writing, the printing press, and finally electronic media. The study begins with an analysis of oral culture, in which reality and knowledge are constructed through spoken word, prioritizing the collective over the individual. Oral culture is characterized by memory-based, ritual-centered structures shaped around collective consciousness. Secondly, the paper explores writing, the first technology applied to language, which introduced new modes of existence grounded in letters and print. Writing externalizes and preserves knowledge by anchoring it in “reading”, thus making it transportable across time and space. The dissemination of written culture accelerated with the advent of printing technologies, giving rise to the concept of the “text” as a source of truth and knowledge. Print culture foregrounds the individual in relation to society, space in relation to time, reading in relation to speaking, and vision in relation to hearing. In general, written culture has fostered the development of individualization, abstract thinking, and critical thinking. Finally, the article evaluates language within the framework of electronic culture. In contemporary times, technological developments have transformed language into a visual and auditory phenomenon distinct from its alphabetical form, often described as a return to orality. Through images, graphics, and programs—forms capable of addressing all humanity beyond individual cultural contexts—language gains a new character. Electronic culture signals a new form of consciousness in which language is restructured audiovisually and oral interaction regains prominence in digital spaces. This philosophical analysis reveals that cultural technologies do not merely function as tools but also lead to profound cognitive and ontological transformations.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of language
• Oral culture
• Written culture
• Electronic culture
• Toronto School

Kaynakça

1. Altay, D. (2005). McLuhan. Nurdoğan Rigel (Ed.). Kadife Karanlık: 21. Yüzyıl İletişim Çağını Aydınlatan Kuramcılar, içinde s. 9-74. İstanbul: Su Yayınları.
2. Assmann, J. (2018). Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik (çev: Ayşe Tekin). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Aytaç, G. (2002). Edebiyat ve Medya: Kitaptan Ekrana Edebiyat. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Bahtin, M. M. (2016). Söylem Türleri (çev: Okan, N. Çiftçi). İstanbul: Metis Yayınları.
5. Bauman, Z. (2019). Postmodernlik ve Hoşnutsuzlukları (çev: İsmail Türkmen). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
6. Benjamin, W. (2018). Son Bakışta Aşk (çev: Nurdan Gürbilek). İstanbul: Metis Yayınları.
7. Derrida, J. (2014). Platon’un Eczanesi (çev: Zeynep Direk). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
8. Derrida, J. (2017). Gramatoloji (çev: İsmet Birkan). Ankara: BilgeSu Yayıncılık.

9. Deutscher, G. (2019) Dilin Aynasından (çev: Cemal Yardımcı). İstanbul: Metis Yayınları.
10. Di Marco, N., Loru, E., Bonetti, A., Serra, A.O.G., Cinelli, M. & Quattrociocchi, W. (2024). Patterns of Linguistic Simplification on Social Media Platforms Over Time. PNAS 121(50), 1-11. https://doi.org/10.1073/pnas.2412105121
11. Ellul, J. (2012). Sözün Düşüşü (çev: Hüsamettin Arslan). İstanbul: Paradigma Yayınları.
12. Ertem, İ. S. (2021). Okuma Becerileri ve Dijital Kişiselleştirme. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8, 3137-3143. http://dx.doi.org/10.26450/jshsr.2872
13. Fischer, S. R. (2020). Dilin Tarihi (çev: Muhtesim Güvenç). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Gadamer, H. G. (2009). Hakikat ve Yöntem II. Cilt (çev: Hüsamettin Arslan & İsmail Yavuzcan). İstanbul: Paradigma Yayıncılık.
15. Giddens, A. (1994) Modernliğin Sonuçları (çev: Ersin Kuşdil). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
16. Goody, J. (2011) Yaban Aklın Evcilleştirilmesi (çev: Koray Değirmenci). İstanbul: Pinhan Yayınları.
17. Goody, J. (2013). Yazılı ve Sözel Arasındaki Etkileşim: Okur-Yazarlık, Aile, Kültür ve Devlet Üzerine İncelemeler (çev: Osman Bulut. İstanbul: Pinhan Yayınları.
18. Heidegger, M. (1977). The Question Concerning Technology. William Lovitt (Ed.). The Question Concerning Technology and Other Essays, içinde s. 3–35. New York: Harper & Row.
19. İlhan, M. E. (2018). Kültürel Bellek: Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre Hatırlama. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
20. Kaplan, M. (2020). Dil ve Kültür. İstanbul: Dergâh Yayınları.
21. Küçük, A. (2025). Post-Kamusal Çağda Bilgi İktidarı: Algoritmik Filtreleme ve Ortak Akıl Krizi, İmgelem, Yeni Medya Çalışmaları Özel Sayısı, 869-898. https://doi.org/10.53791/imgelem.1708061
22. Lefebvre, H. (2007) Modern Dünyada Gündelik Hayat (çev: Işın Gürbüz). İstanbul: Metis Yayınları.
23. McLuhan, M. (2020) Gutenberg Galaksisi (çev: Gül Çağalı Güven). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
24. Ong, W. J. (2006). Literacy and Orality in Our Times. Journal of Communication 30, 197-204. http://dx.doi.org/10.1111/j.1460-2466.1980.tb01787.x
25. Ong, W. J. (2014). Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi (çev: Sema Postacıoğlu Banon). İstanbul: Metis Yayınları.
26. Platon. (2017). Phaidros (çev: Furkan Akderin). İstanbul: Say Yayınları.
27. Sanders, B. (2020). Öküz’ün A’sı: Elektronik Çağda Yazılı Kültürün Çöküşü ve Şiddetin Yükselişi (çev: Şehnaz Tahir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
28. Searle, J. R. (2006). Zihin, Dil ve Toplum: Gerçek Dünyada Felsefe (çev: Alaattin Tural). İstanbul: Litera Yayıncılık.
29. Shils, E. (2002). Gelenek. Hüsamettin Arslan (Der./Çev.). İnsan Bilimlerine Prolegomena, içinde s. 145-179. İstanbul: Paradigma Yayınları.
30. Srinivasan, R. & Aithal, P. S. (2025). Philosophy of Language in Digital Age: Rethinking Communication and Meaning. Poornaprajna International Journal of Philosophy & Languages (PIJPL), 2, 1-12. https://doi.org/10.5281/zenodo.16938849
31. Stiegler, B. (2009) Technics and Time, 2: Disorientation (çev: Stephen Barker). Stanford, CA: Stanford University Press.
32. Taburoğlu, Ö. (2016). Resim, Söz ve Yazı: İmge Yaratmanın ve Bozmanın Yolları. İstanbul: Doğu Batı Yayınları.