Almanya’da çevrimiçi yayınlanmış karikatürlerde İslamofobi’nin sunumu

Öz

Medya, tarihsel süreçler dikkate alındığında İslamofobinin gündemde tutunmasında ve yaygınlaştırılmasında önemli bir misyon üstlenmektedir. Yapılan birçok çalışmada Batı toplumlarında Orta Çağa kadar uzanan İslam karşıtlığının üst seviyelere ulaştığı ve günümüzde ise kitle iletişim araçlarının da söz konusu anlayışa katkılar sunduğu görülmektedir. İletişim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte dijital ortamlarda da İslam ve Müslümanlar, olumsuz kavram, tabir ve çizimlerle betimlenmektedir. Bu bağlamda çalışmada aşırı sağ ve muhafazakâr tutumlarıyla tanınan Alman karikatürist, illüstratör, ressam ve grafik tasarımcısı Götz Wiedenroth’un kendi web adresinde 3 Ocak 2019 ile 27 Aralık 2024 tarihleri aralığında yayınladığı 1396 karikatür incelenmiştir. Elde edilen çizimlerden 65’inin İslamofobik unsurlar içerdiği saptanmıştır. Bunlardan en dikkat çeken beşinin göstergebilimsel yöntemle çözümlenmesi amaçlanmış ve toplanan veriler betimsel olarak ortaya konmuştur. Analiz sonuçlarına göre İslam, terörle özdeşleştirilen, antidemokratik, Almanya’ya (Batı’ya) uyum sağlayamayan bir din ve Müslümanlar ise ilkel, saldırgan, terörist, radikal, tehditkâr ve bağnaz olarak resmedilmiştir. Aynı zamanda karikatürlerde İslam’a ve Müslümanlara yönelik nefrete ve yabancı düşmanlığına dayanan söylemler üretildiği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslamofobi
• Yabancı düşmanlığı
• İslam karşıtı karikatürler
• Göstergebilimsel analiz

Depictions of Islamophobia in online-published cartoons in Germany

Öz

Considering historical processes, the media plays an important role in keeping Islamophobia on the agenda and spreading it. Many studies show that anti-Islamism in Western societies, which dates back to the Middle Ages, has reached high levels and today, mass media also contribute to this understanding. With the development of communication technologies, Islam and Muslims are also depicted with negative concepts, expressions and drawings in digital environments. In this context, the study examined 1396 cartoons published by the German cartoonist, illustrator, painter and graphic designer Götz Wiedenroth, known for his far-right and conservative attitudes, on his own website between January 3, 2019 and December 27, 2024. It was determined that 65 of the drawings obtained contained Islamophobic elements. The aim was to analyze the five most notable of these with semiotic methods and the collected data was presented descriptively. According to the analysis results, Islam is identified with terrorism, is antidemocratic, and is a religion that cannot adapt to Germany (the West), and Muslims are depicted as primitive, aggressive, terrorist, radical, threatening and bigoted. At the same time, it has been understood that the cartoons produce discourses based on hatred and xenophobia towards Islam and Muslims.

Anahtar Kelimeler

• Islamophobia
• Xenophobia
• Anti-Islamic cartoons
• Semiotic analysis

Kaynakça

1. Akıner, N. (2007). The Jyllands-Posten Prophet Muhammad cartoons controversy: freedom of expression or clashing of stereotypes?. Istanbul University Faculty of Communication Journal, (29). 7–25. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/ 212191
2. Aktaş, M. (2014). Avrupa’da yükselen İslamofobi ve Medeniyetler Çatışması tezi. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi. 13(1), 31–54. https://dergipark.org.tr/en/download/arti cle-file/847470
3. Anadolu Ajansı (2023, Ocak 21). Aşırı sağcı Paludan Danimarka’da cami karşısında Kur’an-ı Kerim yaktı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/asiri-sagci-paludan-danima rkada-cami-karsisindakuran-i-kerim-yakti/2799359
4. Barthes, R. (1999). Göstergebilimsel serüven (Çev. M. Rifat, S. Rifat). Kaf Yayıncılık. (Orijinal eser 1985’de yayımlanmıştır).
5. Başarır, M & Gülada, M. Ö. (2019). İran İslam Devrimi'nde dinsel söylemlerin propaganda amaçlı kullanılan posterlere yansıması. Selçuk İletişim, 12(2), 736–762. https://doi. org/10.18094/josc.596294
6. Bayraklı, E. & Hafez, F. (2016). European İslamophobia report. SETA.
7. Büyüktopçu, M. B., & Gündoğdu, S. (2019). Alman karikatürleri örneğinde İslamofobi. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 91–102. https:// doi.org/10.9775/kausbed.2019.020
8. Canatan, K. (2007). İslamofobi ve anti-İslamizm: kavramsal ve tarihsel bir yaklaşım. İçinde K. Canatan & Ö. Hıdır (Ed.), Batı Dünyasında İslamofobi ve Anti-İslamizm (ss. 19–62). Eski Yeni Yayınları.

9. Canatan, K. (2013). Avrupa toplumlarının göç algıları ve tutumları: sosyolojik bir yaklaşım, Sosyoloji Dergisi, 3, 27/2, 317–332. https://dergipark.org.tr/en/download/ article-file/4398
10. Cherribi, S. (2020). Bir saplantının canlanışı: Hollanda, Avusturya ve Almanya’da İslamofobi. İçinde İ. Kalın & J. L. Esposito (Ed.), Bir Korku ve Nefret Söylemi Olarak İslamofobi (ss. 87–104). İnsan Yayınları.
11. Çaycı, A. (2018). Oryantalizm oksidentalizm ve sanat (2. Baskı). İnsan Yayınları.
12. Çiftçi, K. (2009). Soğuk savaş sonrasında ABD: “rıza”ya dayalı "hegemonya"dan "imparatorluk" düzenine. Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 10(5), 203–219. https://dergipark.org.tr/en/downl oad/article-file/1145017
13. Devran, Y. & Tanır, M. (2019). İslamofobinin Yayılması: “Inside The Koran” Örneği. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 38, 161–185. https://doi.org/10.35343 /kosbed.655705
14. Erkman-Akerson, F. (2005). Göstergebilime giriş. Multilingual.
15. Fiske, J. (2014). İletişim Çalışmalarına Giriş. (Çev. S. İrvan). Pharmakon Yayınevi. (Orijinal eser 1990’da yayımlanmıştır).
16. Goldmann, F. (2024). Islamophobia in Germany national report 2023. İçinde E. Bayraklı, F. Hafez (Ed.), European İslamophobia Report 2023. (ss. 317–351). SETA
17. Gottdiener, M. (2005). Postmodern göstergeler. (Çev. E. Cengiz, H. Gür & Arhan Nur). İmge Kitabevi Yayınları. (Orijinal eser 1995’te yayımlanmıştır).
18. Göksu, V. & Saygılı, R. (2012). Amerikan medyasının İslam algısı. İçinde O. Alacahan & B. Duman (Ed.), İslamofobi Kolektif Bir Korkunun Anatomisi (ss. 91–102). Sivas Kemal İbn-i Hümam Vakfı Yayınları.
19. Gölcü, A. & Çuhadar, M. (2017). Batı toplumlarında İslamofobinin üretilmesinde medyanın rolü. Ombudsman Akademik, 7, 71–99. https://doi.org/10.32002/ombuds manakademik.44 0215
20. Greater London Authority Report (2007). The Search For Common Ground, Muslims, non-Muslims and the UK Media. A report commissioned by the Mayor of London. https://tandis.odihr.pl/bitstream/20.500.12389/20186/1/04220.pdf
21. Grosfoguel, R. (2012). The multiple faces of Islamophobia. Islamophobia Studies Journal, 1(1), 10–33.
22. Hafez, F. (2007). Avusturya Özgürlük Partisi FPÖ'nün sağcı popülizminin bir aracı olarak İslamofobi. İçinde K. Canatan & Ö. Hıdır (Ed.), Batı Dünyasında İslamofobi ve Anti-İslamizm içinde (ss. 355–372). Eskiyeni Yayınları.
23. Hıdır, Ö. (2007). Anti-İslamizm ve Anti-Semitizm: Tarihsel ve Kavramsal Farklılıklar ve Benzerlikler. İçinde K. Canatan & Ö. Hıdır (Ed.), Batı dünyasında İslamofobi ve anti-İslamizm (ss. 63–99). Eski Yeni Yayınları.
24. Hıdır, Ö. (2018). Batı’da İslam karşıtı aşırı sağın dini-ideolojik ve tarihi temelleri. İçinde E. Okumuş (Ed.), İnsanlığın İslamofobi ile imtihanı (ss. 187–223). Eski Yeni Yayınları.
25. Hüseyin, A. (2017). Batı’nın İslamla kavgası (3. Baskı). Pınar Yayınları.
26. İlhan, V., & Bağcı, C. (2019). İslamofobinin medyadaki stratejik gücü olarak televizyon dizileri: Homeland örneği. İçinde H. Aydın, M. Eken ve M. D. Dereli (Ed.), Medya ve İslamofobi (ss. 53–76). Nobel Yayınları.
27. Kalaman, S., & Kösedağ, M. S., (2021, 25 Mayıs). Sosyal paylaşım ağları ve İslamofobi: Twitter’da yer alan İslamofobik karikatürlerin göstergebilimsel analizi [Bildiri sunumu]. 1. Uluslararası Medya ve İslamofobi Sempozyumu, Ankara. https://av esis.aybu.edu.tr/yayin/d11f76da-f10f-4a69-a398-b4fe23724530/sosyal-paylasim-agla ri-ve-islamofobi-twitterda-yer-alan-islamofobik-karikaturlerin-gostergebilims el-analizi
28. Kalın, İ. (2021a). Ben öteki ve ötesi (22. Basım). İnsan Yayınları.
29. Kalın, İ. (2021b). İslam ve Batı (17. Basım). İsam Yayınları.
30. Kar, S. (2018). Felsefi açıdan İslamofobi ve eleştirisi. İçinde E. Okumuş (Ed.), İnsanlığın İslamofobi ile imtihanı (ss. 35–65). Eski Yeni Yayınları.
31. Kara, E. Ş. Almanya’daki Türklerin karikatürlerde temsili: futbol ve din örnekliğinde bir inceleme. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 26(1), 1–20. https://dergipark.org.tr /en/download/article-file/1226353
32. Karataş, Z. (2017). Sosyal bilim araştırmalarında paradigma değişimi: Nitel yaklaşımın yükselişi. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 68–86. https://dergi park.org.tr/en/download/article-file/360845
33. Kedikli, U., & Akça, M. (2017). Soğuk savaş sonrası Avrupa’da artan İslamofobi. TESAM Akademi Dergisi, 4(1), 57–95. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2873 97
34. Keyman, E., F. (2011). Globalleşme, oryantalizm ve öteki sorunu: 11 Eylül sonrası dünya ve adalet. Doğu Batı Dergisi, (20-2), 11–32.
35. Koçer, M., & Yazıcı, F. (2019). İslamofobinin Charlie Hebdo dergisi Twitter hesabında paylaşılan karikatürler örneğinde incelenmesi. İçinde H. Aydın, M. Eken ve M. D. Dereli (Ed.), Medya ve İslamofobi (ss. 77–97). Nobel Yayınları.
36. Kula, O. B. (2018). Batı felsefesinde oryantalizm ve Türk imgesi (3. Basım). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
37. Kumar, D. (2016). İslamofobi imparatorluğunun siyaseti (Çev. I. Alatlı). Pınar Yayınları. (Orijinal eser 2012’de yayımlanmıştır).
38. Kutlu, M. (2019). Twitter hesaplarının post-truth içeriklerle İslamofobi aracına dönüştürülmesi: Geert Wilders örneği. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD), 3(2), s. 217–239. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1346 52 8
39. Lean, N. (2015). İslamofobi endüstrisi (2. Baskı). DİB Yayınları.
40. Mencet, M. S. (2016). Mizah dergileri ölçeğinde Türkiye’de İslamofobi (Tez no. 431202) [Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
41. Mencet, M., S. (2019). Türkiye ve Azerbaycan’da mizah yayıncılığı geleneği: benzerlik ve farklılıklar. Şarkiyat 10(1), 12–24. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/ 452058
42. Nisan, F., & Şeker, N. T. (2017). Siyasal söylemin ve ideolojilerin gazete karikatürlerinde yeniden üretimi: Örnek olay 1982 anayasası. Erciyes İletişim Dergisi, 5(2), 312–346. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/330641
43. Okumuş, E. (2018). Müslümanların İslamofobi ile imtihanı. İçinde E. Okumuş (Ed.), İnsanlığın İslamofobi ile imtihanı (ss. 350–389). Eski Yeni Yayınları.
44. Özmen, N. (2017). Karikatür Krizi: Danimarka’da homojen kültür söylemi ve İslamofobinin tezahürü. Diyanet İlmi Dergi, 53(2), 101–118. https://dergipark.org.tr /en/download/article-file/410191
45. Parsa, S. & Parsa, A., F. (2012). Göstergebilim çözümlemeleri. Ege Üniversitesi Yayınları.
46. Resim 1. 3 Mayıs 2019 tarihli karikatür. https://www.wiedenroth-karikatur.de/KariAbl age201905/20190503_Massaker_Christchurch_Sri_Lanka_korrekte_Bewertung.jpg
47. Resim 2. 14 Aralık 2020 tarihli karikatür. https://www.wiedenroth-karikatur.de/KariAbl age202012/20201214_Corona_Mindestabstand_Polizei_Kontrolle_Islam.jpg
48. Resim 3. 21 Aralık 2020 tarihli karikatür. https://www.wiedenroth-karikatur.de/Kari Ablage202012/20201221_Corona_Transformation_Reset_Islamisierung.jpg
49. Resim 4. 4 Mart 2022 tarihli karikatür. https://www.wiedenroth-karikatur.de/KariAblage 202203/20220304_Islam_Russland_Gewalt_Pauschalisierung_Dummlinke.jpg
50. Resim 5. 24 Ağustos 2024 tarihli karikatür. https://www.wiedenroth-karikatur.de/KariA blage202408/20240824_Asyl_Migrantengewalt_Solingen_Messer_Amok.jpg
51. Said, E. W. (2017). Medyada İslam (Çev. A. Babacan). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1997’de yayımlanmıştır).
52. Said, E. W. (2021). Şarkiyatçılık (11. Basım). (Çev. B. Yıldırım). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1978’de yayımlanmıştır).
53. Samur, H. (2016). Avrupa’daki İslamofobinin ‘Avrupalı’ sebepleri. Mukaddime, 7(2), 295–319. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/276738
54. Saussure, F., D. (1998). Genel dilbilim dersleri. (Çev. B. Vardar). Multilingual. (Orijinal eser 1916’da yayımlanmıştır).
55. Şimşek, I., Ebeköy, F., & Adıgüzel, Y. (2025). Medyada Oryantalizmin yeniden üretimi: İsrail-Filistin çatışması karikatürlerinin göstergebilimsel analizi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 13(1), 358–389. https://dergipar k.org.tr/en/download/article-file/4360166
56. Temel, M. (2019). Türkiye’de siyaset yönelimli İslamofobik retorik: Refahyol Hükümeti dönemi basını örneği (Tez no. 545212) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
57. Temel, M. ve Koçak, Ö. F. (2020). İslam karşıtı söylemlerin Avrupa medyasındaki izleri. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD), 3(2), s. 181–196. https://doi.org/ 10.47951/mediad.828975
58. The Runnymede Trust Report. (1997). Islamophobia: A Challenge For Us All. British Library Document Supply Centre. https://mcislamofobia.org/wp-content/uploads/2 016/02/Islamophobia-a-challenge-for-us-all-without-cartoons-1.pdf
59. Tokgöz, O. (2008) Siyasal iletişimi anlamak. İmge Kitabevi Yayınları.
60. TRT Haber (2023, Ocak 23). Hollanda’da ırkçı PEGIDA hareketi lideri Wagensveld Kur’an-ı Kerim yırttı. https://www.trthaber.com/haber/dunya/hollandada-irkci-pegi da-hareketi-lideri-wagensveld-kuran-i-kerim-yirtti-740467.html
61. Türkmen, M. Y. & Özçınar, M. (2020). 11 Eylül sonrası Hollywood sinemasında İslamofobinin yeniden üretimi. Erciyes İletişim Dergisi, 7(2), 1321–1343. https://doi .org/10.17680/erciyesiletisim.703725
62. Uluç, G. (2009). Medya ve oryantalizm. Anahtar Kitaplar.
63. Uzun, N. (2012). Avrupa’da İslamofobi. Pınar Yayınları.
64. Vezzan, A. M. (2013). Oryantalizm ve oryantalistler (Çev. Y. Fırat). Tezmer. (Orijinal eser tarihi belirtilmemiştir).
65. Yağlı, S. (2011). Medya politikalarının değerlendirilmesinde bir başka yaklaşım mümkün mü? Kültürel çalışmalar ve ekonomi-politik yaklaşım çatışmasını kırmak. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi, (6), 93–114. https://dergipark.org.tr/en/pub/euifydhed/issue/45485/571042
66. Yapıcı, A., & Ölçek, F. (2018). Ön yargı ve ayrımcılık bağlamında İslamofobi: Dini / sosyal kimlikler arası ilişkilerde değişim ve süreklilik. İçinde E. Okumuş (Ed.), İnsanlığın İslamofobi ile imtihanı (ss. 127–155). Eskiyeni Yayınları.
67. Yel, A., M. (2019). Medya ve sinemada temsil edilme biçimleriyle İslam karşıtlığı. İçinde H. Aydın, M. Eken ve M. D. Dereli (Ed.), Medya ve İslamofobi (ss. 1–13). Nobel Yayınları.
68. Yerlikaya, T. (2014). Oryantalizm: Türk medyasında Self-Oryantalizm (Tez no. 367876) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
69. Yolcu, T. (2019). Türkiye’de siyasal kültür ve siyasal liderlik anlayışının temelleri üzerine genel bir değerlendirme. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(1), 93–106. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/6 32033
70. Yüksel, M. (2012). İslamofobinin tarihsel temellerine bir bakış: oryantalizm ya da Batı ve öteki. İçinde O. Alacahan & B. Duman (Ed.), İslamofobi kolektif bir korkunun anatomisi (ss. 103–114). Sivas Kemal İbn-i Hümam Vakfı Yayınları.