Perspectives on word classes in Azerbaijani and Turkish

Öz

This article presents a comparative analysis of the classification of word categories in Turkish and Azerbaijani Turkish grammar books. Although these dialects are similar in many ways, some differences are observed in the classification of word categories. Word categories are classified based on the meaning, morphological structure, and function of words within a sentence, playing a fundamental role in understanding the structure of a language. While Turkish classifies word categories with a functional and contextual approach, Azerbaijani Turkish adopts a semantic and word-focused perspective. The study focuses on differences in categories such as adjectives, pronouns, prepositions, and modal words. For example, words classified as "numeral adjectives" in Turkish (e.g., "five apples," where "five" is the numeral) are considered a separate category called "say" in Azerbaijani Turkish. Demonstrative, interrogative, and indefinite adjectives are classified as adjectives in Turkish, but are treated as pronouns (əvəzlik) in Azerbaijani Turkish. While prepositions have a broad scope in Turkish, "qoşma" in Azerbaijani Turkish has a narrower definition. The concept of "modal words," unique to Azerbaijani Turkish, is distributed across different categories in Turkish. These differences demonstrate that grammar categories are not universal and that each language classifies them according to its own criteria.

Anahtar Kelimeler

• Word classes
• Turkey Turkish
• Azerbaijani Turkish
• Adjective
• Pronoun

Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde sözcük türlerine bakış

Öz

Bu makale, Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi dil bilgisi kitaplarında sözcük türlerinin sınıflandırılmasına dair karşılaştırmalı bir analiz sunar. Her ne kadar birçok açıdan birbirine benzer lehçeler olsalar da sözcük türlerinin sınıflandırılması konusunda bazı farklılıklar görülmektedir. Sözcük türleri, kelimelerin anlam, morfolojik yapı ve cümle içindeki işlevlerine göre kategorize edilir ve dilin yapısını anlamada temel bir rol oynar. Türkiye Türkçesi, sözcük türlerini işlevsel ve bağlamsal bir yaklaşımla sınıflandırırken, Azerbaycan Türkçesi anlamsal ve kelime odaklı bir perspektifi benimser. Çalışma, sıfat, zamir, edat ve modal söz kategorilerindeki farklılıklara odaklanır. Örneğin, Türkiye Türkçesinde “sayı sıfatı” olarak sınıflandırılan kelimeler (ör. “beş elma”daki “beş”), Azerbaycan Türkçesinde “say” olarak ayrı bir tür kabul edilir. İşaret, soru ve belgisiz sıfatlar Türkiye Türkçesinde sıfat kategorisindeyken, Azerbaycan Türkçesinde zamir (əvəzlik) olarak ele alınır. Edatlar Türkiye Türkçesinde geniş bir kapsama sahipken, Azerbaycan Türkçesinde “qoşma” daha dar bir tanıma sahiptir. Azerbaycan Türkçesine özgü “modal söz” kavramı, Türkiye Türkçesinde farklı kategorilere dağılmıştır. Bu farklılıklar, dil bilgisi kategorilerinin evrensel olmadığını ve her dilin kendi ölçütlerine göre sınıflandırma yaptığını gösterir.

Anahtar Kelimeler

• Sözcük türleri
• Türkiye Türkçesi
• Azerbaycan Türkçesi
• Sıfat
• Zamir

Kaynakça

1. Abdullayəva, G. (2013). Müasir Azərbaycan dili II hissə (Morfologiya, sintaksis). Elm ve Tahsil.
2. Aksan, D. (1983). Sözcük türleri (Ad, sıfat, belirteç, adıl, ilgeç, bağlaç, ünlem, eylem). Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Alan, N. (2021). Azerbaycan Türkçesi. E. Boz (Ed.), Çağdaş Türk Lehçeleri-I içinde (ss. 1–81). Gazi Kitabevi.
4. Alışova Demirdağ, E. (2023). The function of qoşma (Postposition) in Azeri and its counterpart in Turkish and Azeri model in classifying edat (Particle) in Turkish. Dil Araştırmaları, 17(32), 35–54. doi:10.54316/dilarastirmalari.1218071
5. Armağan, S. (2017). Oğuz grubu Türk şivelerinde sözcük türleri. (Tez No. 494035) [Doktora tezi, Cumhuriyet Üniversitesi] Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
6. Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Boye, K. (2023). Lexical vs grammatical words. In E. Van Lier (Ed.) The Oxford Handbook of Word Classes (pp. 72–84). Oxford University Press.
8. Boz, E. (Ed.). (2022). Türkiye Türkçesi III sözcük türleri. Gazi Kitabevi.

9. Börekçi, D. M., & Tepeli, Y. (2013). İşlevsel dilbilim yaklaşımıyla Türkçede sözcük türleri üzerine. Dil ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 2(7), 93–102. https://www.idealonline.com.tr/IdealOnline/lookAtPublications/paperDetail.xhtml?uId=8967
10. Broccias, C. (2023). Word classes in cognitive grammar. In E. Van Lier (Ed.), The Oxford handbook of word classes (pp. 160–177). Oxford University Press
11. Buran, A., & Alkaya, E. (2009). Çağdaş Türk lehçeleri. Akçağ Yayınları.
12. Delice, H. İ. (2012). Sözcük türleri nasıl tasnif edilmelidir? Electronic Turkish Studies, 7(4). doi://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4257
13. Deny, J. (2012). Türk dil bilgisi: Modern Türk dil bilgisi çalışmalarının kapsamlı ilk örneği. (Çev.: A. U. Elöve). Kabalcı Yayınevi. (Orijinal çalışma 1921'de yayımlandı).
14. Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım-Yayım-Dağıtım.
15. Evans, V. (2019). Cognitive linguistics: A complete guide. Edinburgh University Press.
16. Göksel, A., & Kerslake, C. (2011). Turkish: An essential grammar. Routledge.
17. Haspelmath, M. (2001). Word classes and parts of speech. In Neil J. Smelser & Paul B. Baltes (Eds.), International encyclopedia of the social & Behavioral sciences (pp. 16538–16545). Elsevier. doi:10.1016/B0-08-043076-7/02959-4
18. Haspelmath, M. (2012). How to compare major word-classes across the world’s languages. UCLA Working Papers in Linguistics.
19. İpek, B. (2019). Azerbaycan Türkçesinde anlamlarına göre modal sözler ve özellikleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29(2), 81–88. https://doi.org/10.18069/firatsbed.529743
20. Johanson, D. L. (2004). Güney Sibirya Türkçesinde adlar ve sıfatlar. (Çev. S. Aslan) Bilig, (29), 1–27.
21. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ Yayınevi.
22. Kartallıoğlu, Y., & Yıldırım, H. (2007). Azerbaycan Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.) Türk Lehçeleri Grameri içinde (ss. 171-230). Akçağ Yayınları.
23. Kazımov, Q. (2010). Müasir Azərbaycan dili-Morfologiya. Nurlan.
24. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri (Şekil bilgisi). Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
26. Lyons, J. (1983). Kuramsal dilbilime giriş. (Çev.: A. Kocaman) Türk Dil Kurumu Yayınları. (Orijinal çalışma 1968'de yayımlandı).
27. Robins, R. H. (1966). The development of the word class system of the European grammatical tradition. Foundations of Language, 2(1), 3–19.
28. Sarı, İ. (2020). Dede Korkut Kitabı’nda söylem belirleyiciler. Bilig, (93), 29–52. https://doi.org/10.12995/bilig.9302
29. Uzun, N. E. (2004). Dünya dillerinden örnekleriyle dilbilgisinin temel kavramları-Türkçe üzerine tartışmalar. Kebikeç Yayınevi.
30. Üstünova, K. (2010). Dil bilgisi sorunları. Kesit Yayınevi.
31. Van Lier, E. (Ed.). (2023). The Oxford handbook of word classes. Oxford University Press.
32. van Schaaik, G. (2020). The Oxford Turkish grammar. Oxford University Press.
33. Xəlilov, B. (2016). Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Papirus NP.
34. Xəlilov, B. (2017). Müasir Azərbaycan dili (Sintaksis). Adiloğlu.
35. Yalçın, S. K. (2018). Azerbaycan Türkçesi grameri. Kesit Yayınları.
36. Yener, M. L. (2007). Türk dilinde sözcük türleri tasnifi sorunu üzerine. Turkish Studies, 2 (3), 606–623. doi://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.152
37. Yüceol-Özezen, M. (2015). Türkçede sayı adlarının gönderme işlevleri: Sayı zamirleri. International Journal of Language Academy, 3 (7), 44–55. http://dx.doi.org/10.18033/ijla.216
38. Zeynalov, F. (1993). Türk lehçelerinin karşılaştırmalı dilbilgisi. Cem Yayınevi.