Investigation of the mental maps of 5th, 6th and 7th grade students on astronomy literacy in middle school social studies course

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 670 - 689, 31.12.2025

Meltem Elif Çelik , Selma Güleç

https://doi.org/10.51177/kayusosder.1747102

https://izlik.org/JA62KK23YJ

Öz

The countries of the world focus on space and astronomy studies and shape their curriculum accordingly. It is also important to include astronomy literacy among the skills to be gained in the social studies curriculum, which aims to raise citizens who can keep up with the conditions of developing countries and the world and solve problems. It is important for middle school students who take social studies lessons to be aware of astronomy and astronomy literacy and to structure the concept in their minds. The aim of this study is to reveal the mind maps of 5th, 6th and 7th grade students studying social studies about astronomy literacy. In the study, a total of 90 students, 30 students from each grade level, were applied a mind map. The obtained data were analyzed by descriptive analysis and content analysis. In the study, it was seen that the students made a connection between the concept of astronomy literacy and celestial bodies, thought that astronomy literacy would contribute to their success in the future, and established a relationship with their course success. In this context, suggestion were made for studies on in class activities and the curriculum.

Anahtar Kelimeler

Astronomy literacy , Middle school students , Social studies , Mind mapping technique

Ortaokul sosyal bilgiler dersinde astronomi okuryazarlığına ilişkin 5, 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin zihin haritalarının incelenmesi

https://izlik.org/JA62KK23YJ

Öz

Dünya ülkeleri uzaya ve astronomi çalışmalarına ağırlık vermekte, ders programlarını buna göre şekillendirmektedir. Gelişen ülke ve Dünya koşullarına ayak uyduran ve problem çözebilen vatandaşlar yetiştirmeyi amaçlayan Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’nda kazandırılacak beceriler arasında astronomi okuryazarlığına yer verilmesi de önem kazanmaktadır. Sosyal bilgiler dersi gören ortaokul öğrencilerinin astronomi ve astronomi okuryazarlığına ilişkin farkındalıkları, kavramı zihinlerinde yapılandırmaları önemlidir. Bu araştırmanın amacı sosyal bilgiler dersi gören 5., 6. ve 7. sınıf öğrencilerinin astronomi okuryazarlığı hakkında zihin haritalarını ortaya çıkarmaktır. Çalışma nitel araştırma desenine göre tasarlanmıştır. Çalışmada durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmada her sınıf düzeyinden 30 öğrenci olmak üzere toplamda 90 öğrenciye zihin haritası uygulaması gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler betimsel analiz ve içerik analizi ile çözümlenmiştir. Çalışmada öğrencilerin astronomi okuryazarlığı kavramıyla gök cisimleri arasında bağlantı kurdukları, astronomi okuryazarlığının gelecekte başarılı olmalarına katkı sağlayacağını düşündükleri ve ders başarılarıyla ilişki kurdukları tespit edilmiştir. Bu kapsamda ders içi etkinliklere ve öğretim programına ilişkin öneriler getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Astronomi okuryazarlığı , Ortaokul öğrencileri , Sosyal bilgiler dersi , Zihin haritası tekniği

Etik Beyan

çalışmada etik beyan alındığı kurum, tarihi ve sayısıyla belirtilmiştir.

Teşekkür

emekleriniz için teşekkürler...

Kaynakça

• Akbaş, Y. (2019). Güncel konularla sosyal bilgiler öğretimi. T. Çelikkaya, Ç.Ö. Demirtaş, T. Yıldırım ve H. Yakar (Editörler), Yeni program ve ders içeriklerine göre sosyal bilgiler öğretimi II içinde (63–87). PegemA
• Aktamış, H., & Arıcı, V. (2013). Sanal gerçeklik programlarının astronomi konularının öğretiminde kullanılmasının akademik başarı ve kalıcılığa etkisi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(2), 58–70. https://doi.org/10.17860/efd.20656
• Aktan, S., & Saylan, N. (2013). Bir öğretim alanının doğuşu: ABD’de sosyal bilgiler alanının gelişimi (1893-1916). Sosyal Bilgiler Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 4(2), 55–78. https://doi.org/10.17499/jsser.89449
• Arıkurt, E., Durukan, Ü.G., & Şahin, Ç. (2015). Farklı öğrenim seviyesindeki öğrencilerin astronomi kavramlarıyla ilgili görüşlerinin gelişimsel olarak incelenmesi. Amasya Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(1), 66–91. https://doi.org/10.17539/aej.88511
• Aslan, A. (2019). Dünya ve evren konu alanına yönelik sorgulama temelli öğrenme ortamlarının değerlendirilmesi (Tez No. 557794) [Yüksek lisans tezi, Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Arslan, E. (2022). Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51(özel sayı 1), Ö395–Ö407. https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878
• Babaoğlu, A. (2016). 6. Sınıf öğrencilerinin astronomi kavramlarına yönelik algılarının belirlenmesi (Tez No. 557794) [Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Babaoğlu, G., & Keleş, Ö (2017).6. sınıf öğrencilerinin Dünya, Ay ve Güneş kavramlarına yönelik algılarının belirlenmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 13(4), 601–636. https://doi.org/10.17244/eku.347791
• Balçın, M., & Ergün, A. (2019).6. sınıf öğrencilerinin gözünden havacılık ve uzay mühendisi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Dergisi, 45(45), 1–21. https://doi.org/10.9779/pauefd.417832
• Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır?. Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 368–388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
• Barr, R., Barth, J. L., & Shermis, S. S. (1977). The nature of the social studies. ETC Publication Benli-Özdemir, E. (2022). Development of astronomy lıteracy scale: A study of valıdıty and reliabılıty. İnternational Online Journal of Education and Teaching (İOJET), 9 (3), 1356–1376.
• Benli- Özdemir, E. (2023). İnvestigation of the effect of augmented reality applications on the astronomy literacy levels of secondary school student. Türk Akademik Yayınları Dergisi, 7(3), 684–705. https:// doi.org/: 10.29329/tayjournal.2023.610.01
• Berea, A., Denning, K., Vidaurri, M., & Arcand, K. K. (2019). The social sciences interdisciplinarity for astronomy and astrophysics Lessons from the history of NASA and related fields. Bulletin of the American Astronomical Society, 51(7), 1–15. https://arxiv.org/abs/1907.07800
• Blown, E.J., & Bryce, T.G. K. (2018). The enduring effects of early- learned ideas and local folklore and children’s astronomy knowledge. Research in Science Education, 1–52. https://pure.strath.ac.uk/ws/portalfiles/portal/83255083/Blown_Bryce_RSE_2018_The_enduring_effects_of_early_learned_ideas_and_local_folklore.pdf
• Bülbül, E., İyibil Ü. G., & Şahin, Ç. (2013). Ortaokul 8. Sınıf öğrencilerinin astronomi kavramıyla ilgili algılamalarının belirlenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2 (2), 182–192. http://www.jret.org/FileUpload/ks281142/File/22a.bulbul.pdf
• Canan, L. N. (2019). Ortaokul öğrencilerinin bilim-sözde bilim algılarının kavram karikatürleri aracılığıyla incelenmesi (Tez No. 581775) [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Cendek, M. E. (2015). Öğrencilerde harita okuryazarlığının geliştirilmesine ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri (Tez No.412401) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Ceylan, E. (2023). Etkileşimli e-kitap destekli ters yüz öğrenme modelinin fen bilgisi öğretmen adaylarının astronomi konularındaki akademik başarı ve ilgisine etkisi (Tez No. 841337) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Çolak, O. (2014). Astronomi dersinin öğretiminde bilgisayar destekli eğitim yönteminin öğrenci başarısına etkisi (Tez No. 363088) [Yüksek lisans tezi, Fırat üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Dilek, A. Baysan, S., & Öztürk, A. A. (2018). Türkiye’de sosyal bilgiler eğitimi üzerine yapılan yüksek lisans tezleri: Bir içerik analizi çalışması. Turkish Journal of Social Researh/ Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 22(2), 581–602. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/519531
• Doğaç, E., & Gök, F. (2020). Yaparak yaşayarak öğrenme yönteminin 5. Sınıf öğrencilerinin astronomiye karşı tutumlarına ve fen öğrenme motivasyonlarına etkisi. Türkiye Eğitim Dergisi, 5(2), 285–301. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkegitimdergisi/article/797812
• Doğru, M., Satar, C., & Çelik, M.(2019).Astronomi eğitiminde yapılan çalışmaların analizi. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, (ASEAD) 6(7), 235–252. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/article/605272
• Dolanbay, H. (2018). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarına yönelik medya okuryazarlığı eğitimi modeli. (Tez No. 534566) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Düşkün, İ. (2011). Güneş-dünya-ay modeli geliştirilmesi ve fen bilgisi öğretmen adaylarının astronomi eğitimindeki akademik başarılarına etkisi (Tez No. 286859) [Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Ekiz, D., & Akbaş, Y. (2006). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin astronomi ile ilgili kavramları anlama düzeyi ve kavram yanılgıları. Milli Eğitim Dergisi, 165, 61–78. https://dhgm.meb.gov.tr/yayimlar/dergiler/Milli_Egitim_Dergisi/165/ekiz.htm
• Erbudak, K.C., & Yeşilbursa, C.C. (2023). Why and How of astronomy education in social studies. İnternational Journal of Field Education, 9(2), 1–17. https://doi.org/10.32570/ijofe.1266123
• Erbudak, K. C., & Yeşilbursa, C. C. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının astronomi eğitimine ilişkin tutum ve görüşleri, International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 15(56), 885–907. http://dx.doi.org/10.35826/ijoess.4429
• Eriksson, U. (2019). Disciplinary discerment: Reading the sky in astronomy education. Physical Review Physics Education Research. 15(1), 1–20. https:// doi.org/: 10.1103/PhysRevPhysEducRes.15.010133
• Göker, L. (2000). Liseler için astronomi ve uzay bilimleri. ABC Yayıncılık.
• Güleç, S., & Çelik, M. E. (2022). Sosyal bilgiler eğitiminde astronominin önemi. İçinde (299308). Eğitim Bilimleri Alanında Yeni Trendler I. Duvar Yayınları.
• Güleç, S., & Hüdavendigar, M. N. (2020). Sosyal bilgiler eğitimi alanında okuryazarlık becerisi başlığında yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları dergisi, 3(3), 24–36. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijhar/article/692095
• Gülen, S., & Demirkuş, N. (2014). “Güneş sistemi ve ötesi: uzay bilmecesi” ünitesinde görsel materyalin öğrenci başarısına etkisi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 1–20. https://nadidem.net/makbil/gulennasip1.pdf
• Güneş, G. (2010). Öğretmen adaylarının temel astronomi konularında bilgi seviyeleri ile bilimin doğası ve astronomi öz-yeterlilikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Tez No. 294429) [Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Gürkan, G., & Kıraç, Ş. (2019).İlkokul öğrencilerinin uzay ve uydu kavramlarına ilişkin algılarının metaforlar aracılığıyla incelenmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(89), 445–456. https://doi.org/10.35675/befdergi.877329
• İbret Ünal, B., & Aydınözü, D.(2011). İlköğretim II. Kademe öğrencilerinin “Dünya” kavramına ilişkin geliştirdikleri metaforlar. Kastamonu Eğitim Dergisi, 19(1), 85–102. https://dergipark.org.tr/en/pub/kefdergi/article/625823
• İmamoğlu , H. V., & Çeken, R. (2011). İlköğretim sosyal bilgiler dersinin bilim tarihi açısından fen ve teknoloji dersleri ile ilişkilendirmesi üzerine disiplinlerarası bir bakış. ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2(3), 71–87. https://dergipark.org.tr/tr/pub/odusobiad/article/290048
• Kahraman, O. (2006). A needs analysıs to develop an astronomy program for turkısh elemantry and secondary schools (Tez No. 181009) [Yüksek lisans tezi, ODTÜ Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Karamustafaoğlu, S., & Aktürk, M. (2016). İlkokul öğrencilerinin uzay kavramına ilişkin metaforları. Turkish Studies 11(3), 1387–1406. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9424
• Keçeci, T. (2012). İlköğretim öğrencilerinin astronomiyle ilgili kavramları anlama düzeyi ve astronomi dersinin eğitim için önemi. In X. Ulusal Fen Bilimleri ve Matematik Kongresi Bildiriler Kitabı (ss. 1–12). Nadir Yayıncılık.
• Kurudayıoğlu, M., & Tüzel, A. G. M. S. (2010). 21. yüzyıl okuryazarlık türleri, değişen metin algısı ve Türkçe eğitimi. Türklük Bilimi Araştırmaları, (28) 283–297. http://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/article/177280
• Kuzey, M., & Değirmenci, Y. (2021). Sosyal bilgiler ders kitaplarında kavram öğretimi. R. Sever (Editör) Sosyal bilgilerde kavram öğretimi içinde (103–132). PegemA https://www.researchgate.net/publication/366877438
• Likavcan, L. (2024). Another earth: An astronomical concept of the planet fort he environmental humanities. Distinction: Journal of Social Theory, 25 (1), 17–36. https://www.likavcan.com/images/Likavcan-2024-Another-earth-An-astronomical-concept-of-the-planet-for-the-environmental-humanities.pdf
• Maltepe, S., & Gültekin, H. (2017). Zihin haritası tekniğinin ortaokul öğrencilerinin okuduğunu anlama ve yazma becerilerine etkisi. HAYEF: Journal of Education, 14(2), 72–92. http://dx.doi.org/10.26650/hayef.2017.14.2.0008
• Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum Qualitative Social Research, 1(2), 1–10. https://doi.org/10.17169/fqs-1.2.1089
• Merakchi, K. (2018). The translation of metaphors in popular science from english into arabic in the domain od astronomy and astrophyscis. [Doctoral dissertation, University of Surrey]. https://openresearch.surrey.ac.uk/esploro/outputs/doctoral/The-translation-of-metaphors-in-popular/99513136102346 adresinden erişildi.
• Meyer, J. R. (2000). The effects of three types of pre-and post- planetarium/ starlab-visit instruction methods on astronomy concepts and attitudes of sixth grade students. [Doctoral dissertation, The University of Missouri]. https://www.proquest.com/docview/304630362?pq-adresinden erişildi.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data anaslysis. Saga Publication.
• Oğuzman, T., Meti̇n, M., & Kaya, H. (2020). Türkiye’deki Astronomi Eğitimi Araştırmalarının İncelenmesi: Bir Betimsel İçerik Analizi. Maarif Mektepleri Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 43–65. https://doi.org/10.46762/mamulebd.883360
• Öztürk, C. (2009). Sosyal bilgiler öğretimi demokratik vatandaşlık eğitimi. PegemA Yayıncılık.
• Pena, M. B., & Quilez, G. M. J. (2001). The importance of images in astronomy education. İnternational Journal of Science Education. 23(11), 1125–1135. https://www.researchgate.net/publication/261695351_The_importance_of_images_in_astronomy_education
• Peten, D. M., & Şirin, M. (2020). Etkinlik temelli astronomi öğretiminin fen bilgisi öğretmen adaylarının tutumlarına ve öz- yeterlik inanç düzeylerine etkisi. Başkent Üniversitesi Eğitim Dergisi, 7(2), 212–227. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/414294/etkinlik-temelli-astronom
• Plummer, J. D. (2009). Early elementary students’ developmentof astronomy concept in the planetarium. Journal of Resarch in Science Teaching, 46(2), 192–209. https://doi.org/10.1002/tea.20280
• Reichardt, C. S., & Rallis, S. F. (1994). The Qualitative-Quantitative Debate: New Perspectives. New Directions for Program Evaluation, 61, 1–98. https://eric.ed.gov/?id=EJ484368
• Remie, D. (2019). Written in the stars : Advocating for an astronomical literacy. A Journal of First-Year Writing 9(2), 19–29. https://cah.ucf.edu/writingrhetoric/wp-content/uploads/sites/27/2019/10/Stylus_9_2_Remie.pdf
• Rossenberg, M. Bladon, G., Russo, P., & Christensen, L. L.(2014). Astronomy in everyday life. Communicating Astronomy with the Public (CAP) Journal, 14, 1–40. https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2014CAPJ...14...30R/abstract
• Sadıkoğlu, M., Mumcu, M. T., & Aktürk, G. (2022). Ortaokul 7. Sınıf öğrencilerinin Dünya ve Evren öğrenme alanına ait kavramlarla ilgili metaforik algılarının belirlenmesi. Anadolu Öğretmen Dergisi, 6(2), 278–293. https// doi.org/: 10.35346/aod.1174248
• Salimpur, S., & Fitzgerald, M.T. (2022). A social smiotic perspective on the role of culture in astronomy education. Science and Education, 33, 405–426. https://eric.ed.gov/?q=modern+AND+culture&ff1=souScience+%26+Education&id=EJ1417764
• Seyfettin, K. (2017). Türkiye Selçuklularında Astronomi. Bitlis Eren üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 85–102. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bitlissos/article/293362
• Shen, J., & Confrey, J. (2007). From conceptual change to trasformative modeling: A case study of an elementary teacher in learning astronomy. Science Education, 91 (6), 948–966. https://doi.org/10.1002/sce.20224
• Taşcan, M. (2019). Astronomi eğitimi üzerine geliştirilen fen etkinliklerinin 5. Sınıf öğrencilerinin uzamsal becerileri ve akademik başarıları üzerine etkisi (Tez No. 558263) [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Taşcan, M., & Ünal, İ. (2015). Astronomi eğitiminin önemi ve Türkiye'de öğretim programları açısından değerlendirilmesi. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 40, 25–38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deubefd/article/265092
• Topdemir, H., G., & Unat, Y. (2013). Bilim Tarihi. PegemA Yayıncılık.
• Trumper, R. (2006). Teaching future teachers basic astronomy concepts-seasonal changes- at a time of reformin science education. Journal of Science Teaching, 43(9), 879–906. https://doi.org/10.1002/tea.20138
• Unat, Y. (2013). İlkçağlardan günümüze astronomi tarihi. Nobel Yayınları.
• Varzikioğlu, D. (2023). Astronomi etkinlikleri ve eğitsel oyunlarla zenginleştirilmiş öğretimin astronomi başarısına ve tutumuna etkisi. (Tez No. 776118) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Yağbasan, R., & Gülçiçek, Ç. (2003). Fen öğretiminde kavram yanılgılarının karakteristiklerinin tanımlanması, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(13), 102–119. https://dergipark.org.tr/tr/pub/pauefd/article/133118
• Yerli̇kaya, A., & Yerli̇kaya, M. (2016). Models usage in teaching astronomy and visual literacy. Participatory Educational Research, 4(1), 77–94. https://dergipark.org.tr/en/pub/per/article/600369#article_cite
• Yıldırım, Ş. (2016). İlkokul öğrencilerinin dünya ve evren ile ilgili kavram yanılgıları (Tez No. 429873) [Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yolcu, S., & Metin, Ö. (2024). Dördüncü sınıf sosyal bilgiler ders kitabının değişim ve sürekliliği algılama becerisi açısından değerlendirilmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(31), 538–558. https://doi.org/10.38155/ksbd.1330499