Nesihte görüş ayrılıkları: Hükmün kaldırılmasının süresi sorunsalı

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 568 - 587, 31.12.2025

Hamza Sadan

https://doi.org/10.51177/kayusosder.1751169

Öz

Doğrudan ilişkili olduğu için daha çok tefsir ilmi çerçevesinde ele alınan nesih, İslamî ilimlerin pek çok alanını ilgilendiren temel konulardan biri olmuştur. Bu durum tarih boyunca nesih konusuna dair oldukça zengin bir literatürün oluşmasına ve çeşitliliğe zemin hazırlamıştır. Söz konusu çeşitlilik nesih kavramının farklı bakış açılarını barındırması ve tanımındaki unsurların tartışmaya açık olmasından kaynaklanmaktadır. Bu çalışma, genel olarak neshin kavramsal bileşenleri arasındaki görüş farklılıklarını ele almakta; özel olarak da neshin temel unsuru olan “hükmün kaldırılması” kavramı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Araştırmada hükmün kaldırılmasının süresi bir problematik olarak değerlendirilmiş ve “nesih yalnızca hükmün tamamen ortadan kaldırılması mıdır, yoksa geçici olarak askıya alınan hükümler de nesih kapsamında mıdır?” sorusuna cevap aranmıştır. Nitel bir yöntem benimsenen çalışmada, yazılı kaynaklar üzerinden gerçekleştirilen literatür taraması sonucunda elde edilen veriler karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Araştırma, konunun tarihsel gelişimi dikkate alınarak farklı dönemler üzerinden yürütülmüştür. Sonuç olarak, neshin diğer unsurlarında olduğu gibi hükmün kaldırılmasının süresi konusunda da görüş birliği bulunmadığı tespit edilmiştir. Terim anlamı açısından nesih hükmün kalıcı (süresiz) olarak kaldırılması olarak anlaşılmış; ancak ilk dönem anlayışı ile Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) görüşü bu tanımın dışında kalmış veya bazı farlılıklar taşımıştır. Nesih konusundaki bu kavramsal ve yorumsal farklılıklar dikkate alındığında, her bir müfessir için tek ve mutlak bir terimsel nesih anlayışının varsayılması isabetli görünmemektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Nesih , Nasih , Mensuh , Hükmün kaldırılması

Disagreements of opinion in abrogation: The problematic of the duration of the nullification of a ruling

Öz

Since it is directly related to the discipline of tafsīr (Qur’anic exegesis), naskh has generally been examined within this field and has become one of the fundamental issues concerning many branches of Islamic sciences. This situation has led, throughout history, to the formation of a rich and diverse body of literature on the subject. Such diversity stems from the fact that the concept of naskh accommodates various perspectives and that the elements constituting its definition remain open to debate. This study discusses, in general terms, the differences of opinion among scholars regarding the conceptual components of naskh, and in particular focuses on the notion of “abrogation of rulings,” which forms the core element of the concept. Within this framework, the study treats the duration of a ruling’s abrogation as a problematic issue and seeks to answer the question: “Does naskh refer only to the complete annulment of a ruling, or do temporarily suspended rulings also fall within its scope?” Adopting a qualitative methodology, the research conducts a comparative analysis based on data obtained through a literature review of written sources. The examination proceeds chronologically, taking into account the historical development of the subject. As a result, it has been determined that, as with other components of naskh, there is no consensus regarding the duration of a ruling’s abrogation. From a terminological perspective, naskh has generally been understood as the permanent (indefinite) annulment of a ruling; however, the early interpretive understanding as well as the view of Māturīdī (d. 333/944) fall outside this general definition or display certain differences. Considering these conceptual and interpretative divergences, it does not seem accurate to assume a single, absolute terminological understanding of naskh applicable to all exegetes.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Abrogation (Naskh) , Abrogating text / Nāsikh , Abrogated text / Mansūkh , Nullification of a ruling.

Kaynakça

• Alkış, A., & Darendeli, A. (2021). İmam Şâfiî ve Cessâs’ın nesih anlayışlarının karşılaştırılması. Antakiyat, 4(1), 21–46. https://dergipark.org.tr/en/pub/ antakiyat/issue/62957/942946
• Atan, Ö. F. (2018). Tarihi süreç içerisinde nesih teriminin gelişimi ve kapsamı. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 4(1), 90–113. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ihya/issue/35152/356978
• Bakkal, A. (1997). İmam Şâfiî’de nesih anlayışı. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3, 109–132. https://dergipark.org.tr/tr/pub/harranilahiyatdergisi/issue/ 26274/276799
• Bakkal, A. (1996). Kur’an’da mensuh ayetlerin sayısı. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2, 33–74. https://dergipark.org.tr/tr/pub/harranilahiyatdergisi/ issue/26276/276832
• Beğavî, E. M. (1997). Meʿâlimu’t-tenzîl fî tefsîri’l-Ḳurʾân (M. ʿA. en-Nimr et al., Eds.). Dâru Ṭaybe.
• Ceṣṣâṣ, A. (1984). Aḥkâmu’l-Ḳur’ân (M. Ṣ. el-Kamḥâvî, Ed.). Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî.
• Cürcânî, A. (1983). Kitâbu’t-Taʿrîfât (Heyet, Ed.). Dâr el-Kütübel-İlmiyye.
• Çalışkan, İ. (2017). Tefsir usulü (2nd ed.). Ankara Okulu Yayınları.
• Çalışkan, M. (2023). Bakara sûresinin 195. âyetini infak ve ihsan bağlamında yeniden düşünmek. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö13), 1101–1111. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379318
• Demir, Z. (2019). Kur’ân-ı Kerîm’de nesih iddiası. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 5(1), 463–500. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tasavvur/issue/46465/491783
• Dihlevî, A. (1987). el-Fevzu’l-kebîr fî usûli’t-tefsîr (2nd ed.). Cairo: Dâru’s-Sahve.
• Doğan, F. (2022). Ebu’l-Berekât en-Nesefî’nin nesih anlayışı. Bitlis İslamiyat Dergisi, 4(2), 42–56. https://doi.org/10.53442/bider.vi.1191031
• Dönmez, İ. K. (2009). Sebep. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 36, ss. 244–248) içinde. TDV Yayınları.
• Duman, M. Z. (2009). Kur’an-ı Kerim’de neshe delil gösterilen ve mensûh addedilen âyetlerin mana yönünden yeniden gözden geçirilip değerlendirmeleri. Bilimname, 17 (Spring), 9–50.
• Ebû Zeyd, N. H. (2013). İlahi hitabın tabiatı (M. E. Maşalı, Çev., 3. baskı). OTTO.
• Ebû ʿUbeyd, Ḳ. (1998). en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ fî’l-Ḳurʾâni’l-ʿazîz (M. b. Ṣ. el-Mudeyfir, Ed., 2nd ed.). Riyadh: Mektebetü’r-Rüşd.
• Ekinci, K. (2019). Kur’an’dan usûle nesh kavramı. İlahiyat.
• Eryılmaz, H. (2024). Hicret özelinde Sünnetin Kur’an’ı Neshi. Marmara İlahiyat Dergisi, 66(Haziran), 191–214. https://doi.org/10.15370/maruifd.1463803
• Fîrûzâbâdî, M. (n.d.). Tenvîru’l-miḳbâs min tefsîri İbn ʿAbbâs. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
• İbn Âşûr, M. T. (1984). et-Taḥrîr ve’t-tenvîr (30 vols.). Tunis: Dâru’t-Tûnusiyye li’n-Neşr.
• İbn Cuzeyy, M. (1995). et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl (ʿA. el-Ḫâlidî, Ed.). n.p.
• İbn Kes̱îr, I. (1999). Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿaẓîm (S. b. M. Selâme, Ed., 8 vols.). Dâru Ṭaybe.
• İbn Manẓûr, M. (1993). Lisân’l-ʿArab (15 vols.). Dâru Ṣâdır.
• İbnü’l-Cevzî, A. (1984). Nevâsiḫu’l-Ḳur’ân = Nâsiḫu’l-Ḳur’ân ve mensûḫuh. Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
• Kara, M. (2023). Kur’ân’da nesh tartışmaları üzerine. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 57, 105–130. https://doi.org/10.21054/deuifd.1296523
• Karakuş, A. (2018). İmam Mâtürîdî’nin nesh anlayışı. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45, 83–113. https://doi.org/10.17120/omuifd.459182
• Karaoğlan, A. (2019). Mâtürîdî’ye göre nesh problematiği. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34(Aralık), 73–111. https://doi.org/ 10.35209/ksuifd.616976
• Ḳatâde b. Diʿâme. (1998). en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ (Ḥ. Ṣ. eḍ-Ḍâmin, Ed.).
• Kılıçaslan, M. (2022, December 30). Zemahşerî’nin nesh anlayışı ve nesh-maslahat ilişkisi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 885–919. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1097368
• Kırca, C. (2017). Kur’ân’ı anlamada mantık sorunsalı. Usul İslam Araştırmaları, 28, 7–42. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usul/article/508241
• Mâtürîdî, M. (2005). Teʾvîlâtu ehli’s-sunne (M. Bâsellûm, Ed., 10 vols.). Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
• Melchert, C., & Okuyucu, N. (2011). IX. [III.] yüzyıl boyunca nesih: Şâfiî, Ebû Ubeyd, Muhâsibî ve İbn Kuteybe. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 40(Mart), 201–222. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruifd/article/184094
• Mollaibrahimoğlu, S., & Harbi, A. (2019). Te’vîlâtü’l-Kur’ân ile Keşşâf tefsirlerinin nesh açısından mukayesesi. Artuklu Akademi, 6(1), 89–114. https://doi.org/10.34247/ artukluakademi.551345
• Muḥâsibî, H. (1978). Fehmu’l-Ḳurʾân ve meʿânîh (Ḥ. el-Ḳuvvetlî, Ed.). Dâru’l-Fikr.
• Muḳâtil b. Suleymân. (2002). Tefsîru Muḳâtil b. Suleymân (ʿA. M. Şeḥâte, Ed., 5 vols.). n.p.
• Nesefî, ʿA. (1998). Medâriku’t-tenzîl ve ḥaḳâiḳu’t-teʾvîl (Y. ʿA. Budeyvî, Ed., 3 vols.). Dâru’l-Kelimi’ṭ-Ṭayyib.
• Özdeş, T. (2003). Mâtürîdî’nin tefsir anlayışı. İnsan Yayınları.
• Özdeş, T. (2018). Kur’an ve nesh problemi. FCR Yayın Reklam.
• Râzî, F. (1999). Mefâtîḥu’l-ğayb (30 vols.). Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî.
• Soysaldı, H. M. (2001). Kura̕ni̕ Anlama Metodolojisi. Fecr Yayınevi.
• Şâfiî, M. (1940). er-Risâle (A. Şâkir, Ed.). Cairo: Mektebetü’l-Halebi.
• Şâfiî, M. (2006). Tefsîru’l-ʾİmâm eş-Şâfiʿî (A. b. M. el-Ferrân, Ed., 3 vols.). Saudi Arabia: Dâru’t-Tedmuriyye.
• Şâṭıbî, I. (1997). el-Muvâfaḳât (M. b. Ḥ. es-Selmân, Ed., 7 vols.). Dâru İbn ʿAffân.
• Şirin, Ş. (2021). Ebû Bekir İbnü’l-Arabî’nin nesh anlayışı ve yansımaları. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(44), 501–525. https://doi.org/10.17335/ sakaifd.977163
• Ṭaberî, M. (2000). Câmiʿu’l-beyân fî teʾvîli ʾâyi’l-Ḳur’ân (A. M. Şâkir, Ed., 24 vols.). Muʾessesetu’r-Risâle.
• Tay, H. (2019). Kur’an ilimleri bağlamında erken dönemde nesh algısı: Hâris el-Muhâsibî örneği. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 51, 49–82. https://doi.org/10.29288/ilted.527372
• Türcan, S. (2017). Neshin Problematik Tarihi. Otto.
• Vâḥidî, A. (1990). Esbâbu’n-nuzûl (K. B. Zağlûl, Ed.). n.p.
• Yaşar, M. A., & Nas, T. (2022). Ebû Ubeyd’in nesh anlayışı. Hitit İlahiyat Dergisi, 21(1), 689–716. https://doi.org/10.14395/hid.1064547
• Yüksel, M. B. (2017). Kur’an’ı Farklı Anlama ve Nedenleri. Ankara Okulu Yayınları.
• Zerkeşî, M. (1957). el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân (M. E. İbrâhîm, Ed., 4 vols.). Dâru ʾİḥyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye.
• Zürkânî, M. ʿA. (n.d.). Menâhilü’l-irfân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân (3rd ed.). Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû.
• Süyûṭî, C. (1974). el-İtḳân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân (M. E. İbrâhîm, Ed., 4 vols.). el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb.