Araştırma Makalesi

BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER

Cilt: 1 Sayı: 52 26 Aralık 2021
PDF İndir
TR EN RU

BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER

Öz

Araştırmanın konusunu, Hıristiyan liturjisinde büyük öneme sahip olan rhipidionların (=rhipidia/liturjik yelpaze), geç Bizans dönemi (13.-15. yüzyıl) duvar resimlerinde görülen örnekleri oluşturmaktadır. Rhipidion hakkında ilk yazılı bilgiler, Aziz Clementine’nin metinlerinde (4. yüzyıl sonu) yer almaktadır. 4. yüzyıldan 5. yüzyıla kadar Suriye’deki eski kilise kararnamelerinden derlenen Apostolik Anayasalar’da, rhipidionların liturjideki önemi hakkında bilgilere yer verilmiştir. 500’lerde bir liturji ayini sırasında, sunağın iki yanında sembolik altı kanatlı temsili kıyafetler giyen diyakonların ellerinde rhipidionların bulunduğu, Pseudo Dionysos’un Ecclesiastica Hierarchica’sında anlatılmaktadır. 6. yüzyılın başına tarihlendirilen bir diptikonda da hakkında bilgiler yer alan rhipidionların ilk defa kumaş, deri, ahşap, tavus kuşu tüyü, parşömen ve keten gibi çeşitli malzemelerden yapıldığı bilinmektedir. İlk kullanıldığında liturjik eşyalardan (artos, kalis, haç, kutsal kitap) böcek ve tozları uzaklaştırmaya yarayan rhipidionlar sonrasında liturjinin parçası haline gelmiştir. Daha sağlam olması için madeni örneklerden yapılan rhipidionlar, geç Bizans dönemine kadar liturjinin parçası olarak kullanılmış, günümüzde de kiliselerde kullanılmaya devam etmektedir. Liturjide bir elinde rhipidion diğer elinde ise buhurdan tutan din adamları dışında ellerinde rhipidion taşıyan melek-diyakonlar, ayinde ön sıralarda yer almaktadır. Tek başına yer alabildiği gibi birden fazla rhipidionun da ayinde bulunabileceği tespit edilen örneklerle kanıtlanmıştır. Din adamları rhipidionları, uzun metal ya da ahşap saplar yardımıyla ayine katılanların görebilmesi amacıyla yukarıda tutmaktadır. Bir yüzünde sembolik figürlerin yer alabildiği gibi iki yüzünde de betimlenen sembolik tasvirler (haç, kherub, seraph) ile yazıtlar, rhipidionların üslup ve ikonografik zenginliğini gösterir. Erken Bizans dönemine ait Riha ve Stuma hazinelerindeki (6. yüzyıl) metal rhipidionlarla benzer form ve özellikte rhipidionların geç Bizans dönemine kadar kullanıldığı, günümüz de kullanılmaya devam ettiği belirlenmiştir. Erken Bizans döneminden geç Bizans dönemine kadar liturjik eserlerin dışında minyatür, ikona ve duvar resimlerinde tasvir edilen rhipidionların, 11. yüzyıla tarihlendirilen duvar resimlerinde kullanılmış örneklerinin tespit edilmesi üzerine, 13.-15. yüzyıl arasına tarihlendirilen kilise duvar resimlerindeki tasvirleri kronolojik olarak incelenmiş, form, üslup ve ikonografik özellikleri açısından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Referans1 Acara, M. (1998). Bizans Ortodoks Kilisesinde Liturji ve Liturjik Eserler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt, 15, Sayı, 1, Ankara, 183-201.
  2. Referans2 Acara-Eser, M. (2020). Bizans Maden Sanatı, Dini Törenlerde Kullanılan (Liturjik) Eşyalar. Ankara: Bilgin Yayınları.
  3. Referans3 Akyürek, Engin. (1996). Bizans’ta Sanat ve Ritüel. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
  4. Referans4 Ballian, A. (2004). Liturgical Implements. Byzantium: Faith and Power (1261-1557), (Edit.: H. C. Evans). New York, 132-133.
  5. Referans5 Betancourt, R. (2015). The Thessaloniki Epitaphios: Notes on Use and Context May. Greek, Roman and Byzantine Studies, 55(2), 489-535.
  6. Referans6 Dimitrova, E. (2015). The Church of Saint Panteleimon at Nerezi. Skopje: Office for Protection of Cultural Heritage.
  7. Referans7 Doğan, S. & Ünser, Ş. (2011). Bizans Sanatında Kherub ve Seraph İmgeleri. Anadolu Kültüründe Süreklilik ve Değişim, Dr. A. Mine Kadiroğlu’na Armağan (Edit.: A. Ceren Erel, Bülent İşler, Nilüfer Peker, Güner Sağır). Ankara. 199-218.
  8. Referans8 Djuric, M. T. (2014). To Picture and to Perform: The Image of the Eucharistic Liturgy at Markov Manastir (I). Zograf, 38, 123-141.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

26 Aralık 2021

Gönderilme Tarihi

2 Kasım 2021

Kabul Tarihi

16 Kasım 2021

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2021 Cilt: 1 Sayı: 52

Kaynak Göster

APA
Gur, D., & Karakok, C. (2021). BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(52), 1-31. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1017830
AMA
1.Gur D, Karakok C. BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER. Karadeniz | Black Sea | чёрное море. 2021;1(52):1-31. doi:10.17498/kdeniz.1017830
Chicago
Gur, Durmus, ve Cahit Karakok. 2021. “BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1 (52): 1-31. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1017830.
EndNote
Gur D, Karakok C (01 Aralık 2021) BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1 52 1–31.
IEEE
[1]D. Gur ve C. Karakok, “BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER”, Karadeniz | Black Sea | чёрное море, c. 1, sy 52, ss. 1–31, Ara. 2021, doi: 10.17498/kdeniz.1017830.
ISNAD
Gur, Durmus - Karakok, Cahit. “BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1/52 (01 Aralık 2021): 1-31. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1017830.
JAMA
1.Gur D, Karakok C. BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER. Karadeniz | Black Sea | чёрное море. 2021;1:1–31.
MLA
Gur, Durmus, ve Cahit Karakok. “BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, c. 1, sy 52, Aralık 2021, ss. 1-31, doi:10.17498/kdeniz.1017830.
Vancouver
1.Durmus Gur, Cahit Karakok. BİZANS SANATINDA RHİPİDİON (FLABELLUM) VE GEÇ BİZANS DÖNEMİ (13.-15. YÜZYIL) DUVAR RESİMLERİNDE GÖRÜLEN ÖRNEKLER. Karadeniz | Black Sea | чёрное море. 01 Aralık 2021;1(52):1-31. doi:10.17498/kdeniz.1017830