ХАРБЕЦУВАН-ТЕПЕ: XRF (МИНЕРАЛОГИЧЕСКИЕ) АНАЛИЗЫ

Yıl 2025, Sayı: 67 , 18 - 26 , 28.09.2025

Züleyha Şen

https://doi.org/10.17498/kdeniz.1681087

https://izlik.org/JA79LK47HK

Öz

Обсидиан широко использовался доисторическими сообществами Ближнего и Среднего Востока в качестве сырья для изготовления орудий и предметов роскоши. В археологических исследованиях для определения происхождения и распространения вулканических комплексов, являющихся источниками обсидиана, применяются методы минералогии, химии и датировки. Проведённые исследования способствуют переоценке источников обсидиана и выявлению новых, тем самым расширяя археологическую базу данных. Благодаря своим характерным свойствам и широкому распространению на большие расстояния, обсидиан имел важное значение как сырьё в древних торговых сетях. Обнаружение обсидиана на значительном удалении от месторождений предоставляет ценные сведения о мобильности и системах обмена в доисторическую эпоху.
В данной работе исследованы обсидиановые орудия с Харбецуван-Тепе, расположенного в рамках проекта «Taş Tepeler» в районе Эйюбие провинции Шанлыурфа. Исследование основано на материалах моей магистерской диссертации, опубликованной в 2022 году, где кратко рассматривались результаты XRF (минералогического) анализа. В настоящем исследовании результаты минералогического анализа расширены на основе выбранных образцов. Из одиннадцати раскопов, проведённых на Харбецуван-Тепе в течение трёх сезонов, было выделено 177 фрагментов отходов производства, которые направлены в Геохимическую исследовательскую лабораторию İTÜ/JAL для анализа. Результаты были сопоставлены с целью выявления возможных источников обсидиана. Учитывая отсутствие аналогичных исследований по обсидиановым находкам данного памятника, данное исследование направлено на предоставление новых данных в область археологии.

Anahtar Kelimeler

Шанлыурфа , горы Тек-Тек , Харбецуван-Тепе , обсидиан , XRF-анализ

HARBETSUVAN HILL XRF(MINERALOGY) ANALYSES

https://izlik.org/JA79LK47HK

Öz

Obsidian was extensively utilized by prehistoric communities in the Near and Middle East as a raw material fort he production of tools and luxury items. In archaeological research, various methods from mineralogy, chemistry and historical sciences are employed to determine the origin and distribution of volcanic complexes that form obsidian sources. These methods enable the reassessment and identification of new obsidian sources, contributing to a broader understanding of archaeological data. Obsidian, due to its distinctive properties and long-distance distribution, has been a significant commodity in ancient trade networks. The discovery of obsidian artifacts far from their transport routes offer valuable insights into prehistoric mobility and exchange systems.
This study examines obsidian tools unearthed at Harbetsuvan Hill, located in the Eyyübiye district of Şanlıurfa Province, as part the Taş Tepeler Project. The research builds upon findigs from a master’s thesis published in 2022, in which XRF (X-ray fluorescence) analyses were briefly discussed. In this study, the mineralogical analysis results have been expanded and reinterpreted with reference to newly selected samples. Given the absence of prior studies focusing on obsidian artifacts in this specific region, this research aims to contribute novel data to the field of archaeology.

Anahtar Kelimeler

Şanlıurfa , Tek Tek Dağları , Harbetsuvan Hıll , Obsidian , Xrf Analysis

HARBETSUVAN TEPESİ XRF (MİNERALOJİ) ANALİZLERİ

https://izlik.org/JA79LK47HK

Öz

Obsidiyen, Yakın ve Orta Doğu’nun Prehistorik insanları tarafından alet ve lüks ürünlerin üretimi için bir hammadde olarak yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Arkeolojik araştırmalarda, obsidiyen kaynaklarını oluşturan volkanik komplekslerin kökenini ve dağılımını belirlemek için mineraloji, kimya ve tarihleme yöntemleri kullanılmaktadır. Bu yöntemlerle obsidiyen kaynakların yeniden değerlendirilmesine ve yeni kaynakların belirlenmesini sağlayarak arkeolojik verilerin daha geniş bir şekilde katkıda bulunmaktadır. Obsidiyen, ayırt edici özellikleri ve uzun mesafeli dağılımı nedeniyle, antik ticaret ağlarında önemli bir hammadde olmuştur. Obsidiyenin hammadde kaynaklarından kilometrelerce uzaklarda bulunması ve tarih öncesi hareketliliği, değişim sistemleri arkeolojik veriler açısından değerli bilgiler içermektedir.
Bu çalışmada, Şanlıurfa İli Eyyübiye İlçesinde bulunan Taş Tepeler Projesi içerisinde yer alan Hatbetsuvan Tepesindeki obsidiyen aletler incelenmiştir. Araştırma, 2022 yılında yayınlanan ve xrf (mineralojik) analizlerinin kısaca değinilen yüksek lisans tezimden elde edilen bulgulara dayanmaktadır. Bu çalışmada, mineralojik analiz sonuçları seçilen örneklere referansla genişletilmiştir. Bu bölgede bulunan obsidiyen buluntular hakkında daha önce benzer bir çalışmaların olmaması göz önüne alındığında, bu araştırma arkeoloji alanına yeni veriler sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Şanlıurfa , Tek Tek Dağları , Harbetsuvan Tepesi , Obsidiyen , Xrf Analizleri

Teşekkür

Çalışmamda bana yardımcı olan değerli hocam Prof. Dr. Bahattin ÇELİK'e ve desteklerini esirgemeyen aileme teşekkür ederim.

Kaynakça

• Akbulut, U. (2022, 01 14). Obsidiyen: Anadolu'nun En Eski İhraç Ürünü. www.uralakbulut.com.tr. adresinden alındı
• Balkan-Atlı, N. (2005). Paleolitikten Günümüze Obsidiyen. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Haberler (19), 2.
• Bigazzi, G., Poupeau, G., Yegingil, Z., & Bellot-Gurlet, L. (1998). Provenance studies of obsidian artefacts in Anatolia using the fission-track dating method: an overview. L'Obsidienne au Proche et Moyen Orient BAR, 69- 89.
• Cauvin, M. C., & Chataigner, C. (1998). Distribution de l'obsidienne dans les sites archéologiquesdu Proche et Moyen Orient, L'obsidienne au Proche et Moyen Orient, Du volcan a l'outil. BAR Internatıonal Series 738, 327-328.
• Chataigner, C., Poidevin, J., & Arnaud, N. (1998, 10). Turkısh occurrences of obsidian and use by prehistoric in the Near East from 14,000 to 600 BP. Journal of Volcanology and Geothermal Research, s. 1-4.
• Çelik, B., & Tosyagülü Çelik, H. (2020a). Harbetsuvan Tepesi 2018 yılı Kazı Çalışması. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 46.
• Çelik, B., & Tosyagülü Çelik, H. (2020b). Harbetsuvan Tepesi 2019 Yılı Kazı Çalışması. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 306.
• Database On Prehistoric Near East Obsıdıan. (2022, 01 10). https://www.mom.fr/obsidienne/analyse.php adresinden alındı
• Dıxon, J., Johnnson , R., & Colin, R. (1968). Obsidian and the Origins of Trade. Scientific American 218, 45.
• İTU/JAL Jeokimya Araştırma Laboratuvarı. (2025, 04 21). http://jal.itu.edu.tr/: http://jal.itu.edu.tr/ adresinden alındı
• Joan M., G. (1989). Assessing Social Information in Material Objects: How Well do Lithics Measure Up? Time, Energy, and Stone Tools , 103.
• Kolankaya Bostancı , N. (2020). Orta Batı Anadolu Neolitik Çağ Obsidiyen Dağılımında Sosyal İletişim Ağlarının Rolu. Anadolu/Anatolia, 216-217.
• Kolankaya Bostancı, N. (2020). Orta Batı Anadolu Neolitik Çağ Obsidiyen Dağılımında Sosyal İletişim Ağlarının Rolü. Anadolu/Anatolia, 216.
• Özgüç, T. (1996). An Obsidian Storehouse close to the temples builtby Anitta, king of Nesa, arts de l'espace etindustrie de la Pierre, Etudes offertes en hommage a Agnes Spycket. CPOA3, Neuchatel, 279-283.
• Şen, Z. (2022). Harbetsuvan Tepesi Obsidiyen Aletlerin Tipolojik ve Teknolojik Analizleri. Iğdır Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. Iğdır.
• Tiryaki, S. (2020). Arkeolojik Yüzey Araştırmaları Işığında Bingöl Obsidiyen KAynak Alanlarına Yönelik Yeni Değerlendirmeler. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2.