Ebeveyn Duygusal Erişebilirliği ve Psikolojik Sağlamlık Arasındaki İlişkide Kişilik Özelliklerinin Aracı Rolü

Öz

Araştırmanın amacı yetişkin bireylerin ebeveynlerinden algıladıkları duygusal erişilebilirlik ile psikolojik sağlamlık düzeyleri arasındaki ilişkide kişilik özelliklerinin aracı rolü incelenmiştir. Bu kapsamda, bireylerin ebeveynlerini duygusal açıdan ne ölçüde ulaşılabilir ve destekleyici algıladıklarının, yaşamın zorlu koşulları karşısında sergiledikleri dayanıklılık ve uyum kapasitesi üzerindeki etkisi analiz edilmiştir. Araştırma, psikolojik sağlamlığın gelişimsel temellerini ebeveynin duygusal erişebilirliği bağlamında ele alması ve söz konusu ilişkide kişilik özelliklerinin aracı mekanizmasını test etmesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamıştır. Araştırmanın örneklemi 18–60 yaş aralığında 400 yetişkin bireyden oluşmaktadır. Veri toplama sürecinde Demografik Bilgi Formu, Beş Faktör Kişilik Ölçeği, Ebeveyn Duygusal Erişilebilirliği Ölçeği ve Yetişkin Psikolojik Sağlamlık Ölçeği kullanılmıştır. Elde edilen veriler IBM SPSS Statistics 27 programı ve PROCESS Macro eklentisi aracılığıyla analiz edilmiştir. Katılımcıların demografik özellikleri betimsel istatistikler ile hesaplanmıştır. Analiz sonuçları, ebeveyn duygusal erişilebilirliğinin yetişkin psikolojik sağlamlığını pozitif ve anlamlı biçimde yordadığını göstermiştir. Ayrıca gerçekleştirilen aracılık analizleri, ilişkinin Uyumluluk, Dışa Dönüklük, Deneyime Açıklık ve Sorumluluk kişilik boyutları üzerinden dolaylı olarak açıklandığını ortaya koymuştur. Buna karşılık, Nevrotiklik boyutunun bu ilişkide anlamlı bir aracı rol üstlenmediği belirlenmiştir. Bu bulgular, ebeveyn duygusal erişilebilirliğinin psikolojik sağlamlık üzerindeki etkisinin hem doğrudan hem de belirli kişilik özellikleri aracılığıyla dolaylı biçimde gerçekleştiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ebeveyn duygusal erişilebilirliği
• psikolojik sağlamlık
• kişilik özellikleri
• aracılık rolü
• yetişkin gelişimi

Destekleyen Kurum

Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması olarak sunulmadığını tezimin/projemin kaynak gösterilen durumlar dışında özgün olduğunu bildirir, aksi bir durumda aleyhime doğabilecek tüm hak kayıplarını kabullendiğimi beyan ederim.

Teşekkür

Tez çalışmamın her evresinde değerli bilimsel rehberliği ve cesaretlendirici yaklaşımlarıyla beni çalışmanın her aşamasında teşvik eden, kıymetli danışmanım Dr. Öğr. Üyesi Gülşah ERTEKİN hocama en derin şükranlarımı sunarım. Veri toplama sürecinde gösterdikleri içten katılım ve iş birlikleriyle çalışmanın temelini oluşturan tüm katılımcılara minnettarım. Akademik yolculuğum sırasında, koşulsuz desteklerini sabırlarını ve inançlarını daima hissettiğim sevgili eşim (Erdoğan URUŞ) ve ikiz kızlarıma (Doğa Su URUŞ ve Öykü Su URUŞ) sonsuz sevgi ve teşekkürlerimi iletmek istiyorum. Çalışma sürecinde onların varlığı bu başarının ardındaki en büyük güç kaynağı olmuştur.

The Mediating Role of Personality Traits in the Relationship Between Parental Emotional Accessibility and Psychological Resilience

Öz

The purpose of this study is to investigate the mediating role of personality traits in the relationship between emotional availability perceived from parents and psychological resilience levels of adult individuals. In this context, the study analyzes the effect of how emotionally available and supportive individuals perceive their parents on their ability to exhibit resilience and adaptability in the face of life's challenging circumstances. The research aims to make a unique contribution to literature by addressing the developmental foundations of psychological resilience in the context of parental emotional availability and testing the mediating mechanism of personality traits in this relationship. The sample of the study consists of 400 adult individuals aged between 18–60 years. The data collection process involved the Demographic Information Form, the Big Five Personality Inventory, the Parental Emotional Availability Scale, and the Adult Psychological Resilience Scale. The obtained data were analyzed using IBM SPSS Statistics 27 and the PROCESS Macro extension. The demographic characteristics of the participants were calculated using descriptive statistics. The results of the analysis showed that parental emotional availability positively and significantly predicted adult psychological resilience. Additionally, mediation analyses revealed that the relationship was indirectly explained through the personality traits of Conscientiousness, Extraversion, Openness to Experience, and Agreeableness. In contrast, the Neuroticism dimension did not play a significant mediating role in this relationship. These findings indicate that the effect of parental emotional availability on psychological resilience occurs both directly and indirectly through certain personality traits.

Anahtar Kelimeler

• Parental emotional availability
• psychological resilience
• personality traits
• mediating role
• adult development.

Destekleyen Kurum

No financial support was received from any institution or organization for this study.

Etik Beyan

I hereby declare that this thesis has been prepared in accordance with the rules of scientific ethics. I certify that I have followed scientific norms in citing all used sources and that no falsification has been committed in the data presented. I further declare that no part of this thesis has been submitted as a thesis or project at this or any other university, and that it is my own original work except where specifically cited. In the event of a claim to the contrary, I accept all legal consequences and loss of rights that may arise.

Teşekkür

I would like to express my deepest gratitude to my esteemed advisor, Asst. Prof. Dr. Gülşah ERTEKİN, for her invaluable scientific guidance, encouraging approach, and constant support at every stage of this study. I am sincerely grateful to all the participants whose sincere cooperation and contribution during the data collection process formed the foundation of this work. Throughout my academic journey, I would like to extend my infinite love and thanks to my dear husband, Erdoğan URUŞ, and my twin daughters, Doğa Su URUŞ and Öykü Su URUŞ, whose unconditional support, patience, and faith I have always felt. Their presence has been the greatest source of strength behind this achievement.

ОПОСРЕДУЮЩАЯ РОЛЬ ЧЕРM ЛИЧНОСТИ ВО ВЗАИМОСВЯЗИ ЭМОЦИОНАЛЬНОЙ ДОСТУПНОСТИ РОДИТЕЛЕЙ И ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ УСТОЙЧИВОСТИ

Öz

Выборка исследования состоит из 400 взрослых в возрасте от 18 до 60 лет. Целью данной работы является изучение посреднической (медиативной) роли личностных черт в связи между воспринимаемой эмоциональной доступностью родителей и уровнем психологической устойчивости у взрослых. Исследовалось, в какой степени взрослые воспринимают своих родителей как эмоционально доступных и как это влияет на их психологическую стойкость перед лицом трудностей. Научная новизна работы заключается в анализе влияния эмоциональной доступности родителей на развитие жизнестойкости и определении конкретных механизмов медиации через личностные характеристики. Для сбора данных использовались демографическая анкета, Пятифакторный опросник личности, Шкала эмоциональной доступности родителей (LEAP) и Шкала психологической устойчивости взрослых (YPSÖ). Данные анализировались с помощью программного обеспечения IBM SPSS Statistics 27 и надстройки PROCESS Macro. Для определения демографических характеристик и распределения переменных использовались частотный и процентный анализы. Результаты исследования показали, что воспринимаемая эмоциональная доступность родителей является значимым и положительным предикатором психологической устойчивости взрослых. Анализ медиации выявил, что такие измерения, как Доброжелательность, Экстраверсия, Открытость опыту и Добросовестность, играют роль частичных медиаторов в этой связи. Было обнаружено, что измерение Невротизм не выполняет посредническую роль. Сравнительный анализ также показал, что женщины-участницы и лица с более высоким уровнем образования воспринимают как доступность родителей, так и собственную психологическую устойчивость на значительно более высоком уровне.

Anahtar Kelimeler

• Эмоциональная доступность родителей
• психологическая устойчивость
• личностные черты
• посредническая роль
• развитие взрослых.

Destekleyen Kurum

Данное исследование не получало финансовой поддержки от каких-либо учреждений или организаций.

Etik Beyan

Настоящим заявляю, что при написании данной диссертации были соблюдены правила научной этики. В случае использования трудов других авторов были сделаны ссылки в соответствии с научными нормами. Я подтверждаю, что в использованных данных не было допущено никаких фальсификаций и никакая часть данной работы не представлялась в качестве диссертации или проекта в данном или любом другом университете. Я заявляю, что моя работа является оригинальной, за исключением случаев, указанных в ссылках. В противном случае я обязуюсь принять на себя полную ответственность за любые правовые последствия и потерю прав.

Teşekkür

Выражаю глубокую благодарность моему уважаемому научному руководителю, доктору, преподавателю Гюльшах ЭРТЕКИН (Dr. Öğr. Üyesi Gülşah ERTEKİN), за её неоценимое научное руководство, вдохновляющий подход и поддержку на каждом этапе данного исследования. Я искренне признателен всем участникам, чьё искреннее содействие в процессе сбора данных легло в основу этой работы. Я также хочу выразить бесконечную любовь и благодарность моему дорогому мужу Эрдогану УРУШУ (Erdoğan URUŞ) и моим дочерям-близняшкам Доге Су УРУШ (Doğa Su URUŞ) и Ойкю Су УРУШ (Öykü Su URUŞ), чью безусловную поддержку, терпение и веру я чувствовала на протяжении всего моего академического пути. Их присутствие стало для меня главным источником сил на пути к этому успеху.

Kaynakça

1. Allport, G. W. (1961). Pattern and Growth in Personality. New York, NY: Holt, Rinehart & Winston.
2. Arslan, G. (2015). Yetişkin Psikolojik Sağlamlık Ölçeği’nin (YPSÖ) psikometrik özellikleri: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 16(2), 344–357. doi: 10.12984/eed.45159
3. Bacanlı, H., İlhan, T. ve Aslan, S. (2009). Beş Faktör Kuramına Dayalı Bir Kişilik Ölçeğinin Geliştirilmesi: Sıfatlara Dayalı Kişilik Testi (SDKT). Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 261-279.
4. Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall, NJ.
5. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. New York, NY: W. H. Freeman, Henry Holt & Co.
6. Barrick, M. R. ve Mount, M. K. (1991). The Big Five personality dimensions and job performance: A meta-analysis. Personnel Psychology, 44(1), 1-26. doi: 10.1111/j.1744-6570.1991.tb00688.x
7. Basım, H. N., Çetin, F. ve Tabak, A. (2009). Beş faktör kişilik özelliklerinin kişilerarası çatışma çözme yaklaşımlarıyla ilişkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 24(63), 20-34.
8. Baumrind, D. (1991). The influence of parenting style on adolescent competence and substance use. Journal of Early Adolescence, 11(1), 56-95. doi: 10.1177/0272431691111004

9. Biringen, Z. (2000). Emotional availability: Conceptualization and research findings. American Journal of Orthopsychiatry, 70(1), 104-114. doi: 10.1037/h0087711
10. Biringen, Z., Robinson, J. L., & Emde, R. N. (1998). The emotional availability scale (3rd ed.). Fort Collins, CO: Department of Human Development and Family Studies, Colorado State University.
11. Bitlisli, İ., Yılmaz, D. ve Kılıç, S. (2013). Beş faktör kişilik özellikleri ile stres arasındaki ilişkinin incelenmesi. Uluslararası Alanya İşletme Fakültesi Dergisi, 5(2), 27-39.
12. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: A review of the literature on adult survivors of loss and trauma. American Psychologist, 59(1), 20-28. doi: 10.1037/0003-066X.59.1.20
13. Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. New York, NY: Jason Aronson.
14. Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Attachment and Loss. New York, NY: Basic Books.
15. Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York, NY: Basic Books.
16. Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Cambridge, MA: Harvard University Press.
17. Burger, J. M. (2006). Personality (7th ed.). Belmont, CA: Cengage Learning.
18. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, E. A., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2012). Bilimsel araştırma yöntemleri (5. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
19. Campbell-Sills, L., Cohan, S. L. ve Stein, M. B. (2006). Relationship of resilience to personality, coping, and psychiatric symptoms in young adults. Behaviour Research and Therapy, 44(2), 585-599. doi: 10.1016/j.brat.2005.06.005
20. Çelik, E. (2022). Ebeveyn duygusal erişilebilirliği ile psikolojik dayanıklılık arasındaki ilişkide bilişsel esnekliğin aracı rolü, (Yüksek lisans tezi). Üsküdar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
21. Devers, A. (2018). Private international law aspects of non-marital unions some French reflections on the applicable law. Public and Private International Law Bulletin, 37(2), 963–994.
22. Doğan, T. (2013). Beş faktör kişilik özellikleri ve öznel iyi oluş. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 14(1), 56-64.
23. Dunst, C. J. (2023). Meta-analyses of the relationships between family systems practices, parents’ psychological health, and parenting quality. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(18), 6723. doi: 10.3390/ijerph20186723
24. Erikson, E. H. (1984). Identity and the life cycle. New York, NY: W.W. Norton & Company.
25. Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic studies of the personality. London, UK: Routledge & Kegan Paul.
26. Fonagy, P. ve Target, M. (2003). Psychoanalytic theories: Perspectives from developmental psychopathology. London, UK: Whurr Publishers.
27. Funder, D. C. (2012). The personality puzzle (6th ed.). New York, NY: W. W. Norton & Company.
28. George, D. ve Mallery, P. (2019). IBM SPSS statistics 26 step by step: A simple guide and reference (16. baskı). Routledge.
29. Gizir, C. A. (2007). Psikolojik sağlamlık, risk faktörleri ve koruyucu faktörler üzerinde bir derleme çalışması. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3(28), 113-128.
30. Gökçe, G. (2013). Ebeveynin duygusal erişilebilirliği ve genel psikolojik sağlık: Duygu düzenleme, kişilerarası ilişki tarzı ve sosyal desteğin rolü, (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
31. Gravetter, F. J. ve Wallnau, L. B. (2014). Statistics for the behavioral sciences (9. baskı). Wadsworth.
32. InfoFinland, (2025). Aile nedir? Erişim adresi: https://www.infofinland.fi/tr/family/what-is-a-family
33. İnanç, Y. ve Yerlikaya, M. (2011). Kişilik kuramları. Ankara: Pegem Akademi.
34. John, O. P. ve Srivastava, S. (1999). The Big Five trait taxonomy: History, measurement, and theoretical issues. In L. A. Pervin ve O. P. John (Eds.), Handbook of personality: Theory and research (2nd ed., pp. 102-138). New York, NY: Guilford Press.
35. Karaırmak, Ö. ve Siviş-Çetinkaya, R. (2011). Benlik saygısının ve kontrol odağının psikolojik sağlamlık üzerindeki rolü. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(35), 30–43.
36. Karreman, A. ve Vingerhoets, A. J. J. M. (2012). On the relationship between emotional intelligence and social support: A review. Personality and Individual Differences, 53(3), 201–212. doi: 10.1016/j.paid.2012.03.022
37. Klag, S. ve Bradley, G. (2004). The role of resilience in the development of trauma-related symptoms. Journal of Traumatic Stress, 17(3), 205-212.
38. Lum, J. J. ve Phares, V. (2005). Assessing the emotional availability of parents. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 27(3), 211-226.
39. Lumley, M. N., Dozois, D. J., Hennig, K. H. ve Marsh, A. (2011). Cognitive organization, child-parent attachment, and psychological well-being in adolescence. Cognitive Therapy and Research, 35(5), 400–415.
40. Luthans, F., Youssef, C. M. ve Avolio, B. J. (2007). Psychological capital: Developing the human competitive edge. New York, NY: Oxford University Press.
41. Luthar, S. S. ve Cicchetti, D. (2000). The construct of resilience: Implications for interventions and future research. Child Development, 71(3), 543-562. doi: 10.1111/1467-8624.00164
42. Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227- 238. doi: 10.1037/0003-066X.56.3.227
43. Masten, A. S. ve Barnes, A. J. (2018). Resilience in development: Toward a conceptual integration of science and practice. Annual Review of Clinical Psychology, 14(1), 73–98.
44. McCrae, R. R. ve Costa, P. T. (1999). A five-factor theory of personality. In L. A. Pervin & O. P. John (Eds.), Handbook of personality: Theory and research (2nd ed., pp. 139-153). New York, NY: Guilford Press.
45. McCrae, R. R. ve Costa, P. T. (2003). Personality in adulthood: A five-factor theory perspective (2nd ed.). New York, NY: Guilford Press.
46. McCrae, R. R. ve Costa, P. T., Jr. (2008). The five-factor theory of personality. In O. P. John, R. W. Robins, & L. A. Pervin (Eds.), Handbook of personality: Theory and research (3rd ed., pp. 159-181). New York, NY: Guilford Press.
47. Mikulincer, M. ve Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. New York, NY: Guilford Press.
48. Mikulincer, M. ve Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2. ed.). New York, NY: Guilford Press.
49. Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Cambridge, MA: Harvard University Press.
50. Newman, R. (2005). The concept of resilience. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 44(2), 179-181.
51. O'Connell, M. ve O'Brien, M. (2015). Conscientiousness and Resilience in Adolescents: The Mediating Role of Coping Strategies. Journal of Youth and Adolescence, 44(2), 405-419.
52. Oshio, A., Taku, K., Hirano, M. ve Saeed, G. (2018). Resilience and Big Five personality traits: A meta-analysis. Personality and Individual Differences, 127, 54–60. doi: 10.1016/j.paid.2018.01.048
53. Pearce, C. E. ve Kiel, E. J. (2025). The family stress model during the coronavirus-19 pandemic: Identifying parental resilience factors. Journal of Family Psychology, 39(8), 1229–1241. doi: 10.1037/fam0001387
54. Resilience Research Centre, (2013). The Adult Resilience Measure: User Manual. Halifax, NS: Resilience Research Centre, Dalhousie University.
55. Roberts, B. W., Walton, K. E. ve Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25. doi: 10.1037/0033- 2909.132.1.1
56. Seibert, S. E. ve Kraimer, M. L. (2001). The five-factor model of personality and career success. Journal of Vocational Behavior, 58(1), 1–21. doi: 10.1006/jvbe.2000.1757
57. Somer, O., Korkmaz, M. ve Tatar, A. (2002). Beş Faktör Kişilik Envanteri'nin Geliştirilmesi-I: Ölçek ve Alt Ölçeklerin Oluşturulması. Türk Psikoloji Dergisi, 17(49), 21-33.
58. Somer, O., Tatar, A. ve Korkmaz, M. (2001). Ege Üniversitesi, Çok Boyutlu Kişilik Ölçeğinin Geliştirilmesi. (98/EDB/02 No’lu, E. Ü. Rektörlüğü Araştırma Projesi Raporu), Ege Üniversitesi.
59. Sroufe, L. A. (2005). Attachment and development: A prospective, longitudinal study from birth to adulthood. Attachment & Human Development, 7(4), 349–367. doi: 10.1080/14616730500365928
60. Sroufe, L. A. ve Rutter, M. (1984). The domain of developmental psychopathology. Child Development, 55(1), 17- 29. doi: 10.2307/1129836
61. Süzen, B. (2015) 1999 Marmara Depremini Yaşamış Bireylerin Psikolojik Dayanıklılıklarının Çeşitli Değişkenler Açısından İncelenmesi. (Yüksek lisans tezi). Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji Anabilim Dalı, Uygulamalı Psikoloji Programı. İstanbul.
62. Terzi, Ş. (2008). Üniversite öğrencilerinde psikolojik sağlamlık ve algılanan sosyal destek arasındaki ilişki. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3(29), 1–11. doi: 10.17066/pdrd.34849
63. Topuz, C. (2013). Üniversite öğrencilerinde özgeciliğin öznel iyi oluş ve psikolojik iyi oluş ile ilişkisinin incelenmesi. (Yüksek lisans tezi). Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
64. Tugade, M. M. ve Fredrickson, B. L. (2004). Resilient individuals use positive emotions to bounce back from negative emotional experiences. Journal of Personality and Social Psychology, 86 (2), 320–333. doi: 10.1037/0022-3514.86.2.320
65. Türk Dil Kurumu (TDK). (2024). Büyük Türkçe Sözlük. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
66. Walsh, F. (2003). Family resilience: A framework for clinical practice. Family Process, 42(1), 1-18. doi:10.1111/j.1545- 5300.2003.00001.x
67. Walsh, F. (2012). Family resilience: A framework for clinical practice. New York, NY: Guilford Press.
68. Werner, E. E. ve Smith, R. S. (1992). Overcoming the odds: High-risk children from birth to adulthood. Ithaca, NY: Cornell University Press.
69. Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment: Studies in the theory of emotional development. New York, NY: International Universities Press.
70. Xu Ding, L., Zheng, L., Liu, Y., Zhang, W., Wang, N., Duan, H. ve Wu, J. (2023). Parenting styles and psychological resilience: The mediating role of error monitoring. Biological Psychology, 180, 108587. doi: 10.1016/j.biopsycho.2023.108587
71. Yavuzer, H. (2012). Ana-baba ve çocuk. İstanbul: Remzi Kitabevi.
72. Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. New York, NY: Guilford Press.
73. Zhang, L. P., Zhao, Q., Luo, Z. C., Lei, Y. X., Wang, Y., ve Wang, P. X. (2015). Prevalence and risk factors of posttraumatic stress disorder among survivors five years after the “Wenchuan” earthquake in China. Health and Quality of Life Outcomes, 13, 75. doi: 10.1186/s12955 015 0247 z