DOĞAL DİL İŞLEME İLE 1939 TARİHLİ ERZİNCAN DEPREMİNİN GÖRSELLEŞTİRİLMESİ

Öz

Günümüzde Doğal Dil İşleme (DDİ) yöntemi, metin, ses ve görüntü verilerinden anlamsal analizler yaparak çeşitli çıktılar üretebilen güçlü bir araç haline gelmiştir. Bu teknoloji sayesinde mevcut verilerden yeni bilgiler elde edilmekte; metinlerden görüntü, ses veya sayısal verilere ulaşılabilmektedir. DDİ, özellikle tarihi metinlerin, olayların ve belgelerin görselleştirilmesine olanak tanıyarak bireylerin konuya olan ilgisini ve etkileşimini artırmakta, aynı zamanda kalıcı öğrenme fırsatları sunmaktadır. Böylece tarihsel olaylar yalnızca yazılı belgeler üzerinden değil, görsel-işitsel unsurlarla da yeniden deneyimlenebilmektedir. Bu çalışmada, 1939 yılında meydana gelen ve Cumhuriyet tarihinin en yıkıcı afetlerinden biri olan Erzincan Depremi, dönemin Türk basınındaki yansımaları üzerinden ele alınmıştır. Literatür taramasında, depremle ilgili mevcut akademik çalışmaların daha çok jeolojik boyut, can kaybı istatistikleri, afet yönetimi ve yeniden imar faaliyetlerine odaklandığı; buna karşın basındaki temsil biçimlerinin ve bu temsillerin görselleştirilmesine dair araştırmaların sınırlı olduğu görülmüştür. Bu boşluğu gidermek amacıyla, çalışmada hem nitel hem nicel teknikleri içeren karma yöntem benimsenmiştir. Bu kapsamda, Akşam, Cumhuriyet, Tan, Ulus ve Vakit gazeteleri taranmış; Akşam gazetesinden Necmeddin Sadık Sadak, Cumhuriyet gazetesinden Nadir Nadi ve Yunus Nadi Abalıoğlu, Tan gazetesinden Mehmet Zekeriya Sertel, Ulus gazetesinden Falih Rıfkı Atay ve Vakit gazetesinden Asım Us gibi dönemin önde gelen gazetecilerinin köşe yazıları incelenmiştir. Söz konusu metinler, deprem felaketinin toplumsal, siyasi ve insani boyutlarını yansıtan önemli birer tarihsel belge niteliği taşımaktadır. Çalışma sürecinde metin çözümleme, istem (prompt) cümleleri oluşturma ve yapay zekâ destekli görselleştirme aşamaları yürütülmüştür. Elde edilen görseller, anlamsal uyumluluk ve yapısal tutarlılık kriterleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, yakın tarihimizin en büyük felaketlerinden biri olan 1939 Erzincan Depremi, basının bakış açısıyla dijital ortama aktarılmış ve böylece tarihi olaylara farklı bir perspektif kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Doğal Dil İşleme
• 1939 Tarihli Erzincan Depremi
• Türk Basını
• Dijital Tarih.

VİSUALİSATİON OF THE 1939 ERZİNCAN EARTHQUAKE USİNG NATURAL LANGUAGE PROCESSİNG

Öz

Today, Natural Language Processing (NLP) has become a powerful tool capable of producing various outputs by performing semantic analyses on text, audio, and image data. This technology enables the extraction of new information from existing data, allowing access to images, audio, or numerical data from text. NLP enables the visualization of historical texts, events, and documents, thereby increasing individuals' interest and engagement with the subject matter while also offering opportunities for lasting learning. As a result, historical events can be re-experienced not only through written documents but also through visual and auditory elements. In this study, the 1939 Erzincan Earthquake, one of the most destructive disasters in the history of the Republic, is examined through its reflections in the Turkish press of the time. In the literature review, it was observed that existing academic studies on the earthquake focused more on the geological dimension, loss of life statistics, disaster management, and reconstruction activities; however, research on the forms of representation in the press and the visualization of these representations was limited. To address this gap, a mixed method combining both qualitative and quantitative techniques was adopted in this study. Within this scope, the Akşam, Cumhuriyet, Tan, Ulus, and Vakit newspapers were scanned; columns by leading journalists of the period, such as Necmeddin Sadık Sadak from the Akşam newspaper, Nadir Nadi and Yunus Nadi Abalıoğlu from the Cumhuriyet newspaper, Mehmet Zekeriya Sertel from the Tan newspaper, Falih Rıfkı Atay from the Ulus newspaper, and Asım Us from the Vakit newspaper, were examined. These texts constitute important historical documents reflecting the social, political, and humanitarian dimensions of the earthquake disaster. During the study, text analysis, prompt sentence creation, and AI-supported visualization stages were carried out. The images obtained were evaluated in terms of semantic compatibility and structural consistency. As a result, the 1939 Erzincan Earthquake, one of the greatest disasters in recent history, has been transferred to the digital environment through the lens of the press, thereby providing a different perspective on historical events.

Anahtar Kelimeler

• Natural Language Processing
• Erzincan Earthquake of 1939
• Turkish Press
• Digital History.

Kaynakça

1. Atay, F. R. (1939, December 28). Millî bir yardım seferberliği! Ulus, p. 1.
2. Atay, F. R. (1939, December 29). Millî bir yardım seferberliği! Ulus, p. 1.
3. Atay, F. R. (1939, December 30). Yardım ve tedbirler. Ulus, p. 1.
4. Atay, F. R. (1939, December 31). Gelecek felaketleri önlemek için. Ulus, p. 1.
5. Evsile, M. (2017). 1939 Erzincan depremi hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılan görüşmeler. Kesit Akademi Dergisi, 8, 1–10.
6. Güney, E., & Yavuz, H. (2020). Yapay zekâ ile sanatsal üretim pratiğinde sanatçının rolü ve değişen sanat olgusu. Sanat ve Tasarım Dergisi, 26, 415–439.
7. Haçin, İ. (2014). 1939 Erzincan büyük depremi. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.
8. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.

9. Jurafsky, D., & Martin, J. H. (2025). Speech and language processing: An introduction to natural language processing, computational linguistics, and speech recognition (3rd ed.). https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/
10. Kugler, L. (2021). The problem with AI research. Communications of the ACM, 64(5), 20–22.
11. Liu, H. (2012). Social media and strategic communication: Attitudes and perceptions among college students. Public Relations Journal, 6(2), 1–23.
12. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA). (2025). Türkiye diri fay haritası. https://www.mta.gov.tr/v3.0/hizmetler/diri-fay-haritalari
13. Nadi, N. (1939, December 28). Zelzele felaketi. Cumhuriyet, p. 1.
14. Nadi, N. (1939, December 29). Büyük millî felaketimiz karşısında. Cumhuriyet, p. 1.
15. Nadi, N. (1940, January 5). İçtimai yardım teşkilatına dair. Cumhuriyet, p. 1.
16. Nadi, Y. (1939, December 31). Milletimizin hassasiyeti. Cumhuriyet, p. 1.
17. Nadi, Y. (1940, January 10). Milletimizin canlılığı. Cumhuriyet, p. 1.
18. Nadi, Y. (1940, January 3). Zorluklarla mücadele. Cumhuriyet, p. 1.
19. Nadi, Y. (1940, January 7). Gene eşsiz büyük felakete dair. Cumhuriyet, p. 1.
20. Radford, A., Kim, J. W., Hallacy, C., Ramesh, A., Goh, G., Agarwal, S., Sastry, G., Askell, A., Mishkin, P., Clark, J., Krueger,
21. G., & Sutskever, I. (2021). Learning transferable visual models from natural language supervision. In Proceedings of the 38th International Conference on Machine Learning (ICML) (pp. 8748–8763).
22. Rombach, R., Blattmann, A., & Ommer, B. (2022). High-resolution image synthesis with latent diffusion models. In Proceedings of the IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR) (pp. 10684–10695).
23. Sadak, N. (1940, January 1). Yeni yılın eşiğinde. Akşam, p. 1.
24. Sadak, N. (1940, January 3). Demiryolu ve ulaşım eksikliği. Akşam, p. 1.
25. Samur, M., & Sofuoğlu, A. (2022). Türk milli basını ekseninde Darülfünun’un kapatılması meselesi. Atatürk Yolu Dergisi, 70, 379–394.
26. Sertel, M. Z. (1939, December 29). Büyük felaket karşısında. Tan, p. 1.
27. Sertel, M. Z. (1940, January 2). Matemimize hürmet edilmesini istiyoruz. Tan, p. 1.
28. Türkmen, İ. (2013). Doğu kalkınması (1923-1946): doğu illerini kalkındırmaya yönelik kamu harcamaları ve yatırımlar. Kömen Yayınları.
29. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (1940). Zabıt Ceridesi, Devre 6, Cilt 7, İçtima Senesi 1, ss. 126–128.
30. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (1940, January 17). Zabıt Ceridesi, 6. Dönem, Cilt 8, ss. 69–78.
31. Uluçay, A., & Küçük, U. F. (2023). Tarih öğretiminde sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik: Geçmişi canlandırmak için yeni yollar. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 113–129.
32. Us, A. (1939, December 29). Zelzele felaketi önündeki vazifemiz. Vakit, p. 1.
33. Us, A. (1939, December 31). Yardım işinde sürat lazımdır. Vakit, p. 1.
34. Us, A. (1940, January 1). Millî yardım işinde millî birlik. Vakit, p. 1.