Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Yapılarından Mardin İdadi Mektebi’nin Bölgesel Farklılıklar Bakımından İncelenmesi

Osmanlı İmparatorluğu'nda 1773 yılından itibaren açılan askeri okullar, modern eğitim yapılarının biçimlenmesini etkilemiştir. 1856 yılında gayrimüslümlerin haklarının korunması için ilan edilen Islahat Fermanı ile birlikte İstanbul dışında sıbyan mekteplerinin ve gayrimüslümlerin kendi cemaatlerine hizmet verecek okulların açılmasına hız verilmiştir. 1869 yılında Umumi Maarif Nizamnamesi ile eğitim kurumları iptidai (ilkokullar), rüşdiye (ortaokul) ve idadi (ortaokul), idadi sultani (liseler) olmak üzere yeniden düzenlenmiştir. Sıbyan Mektebi ve Rüştiyelerden sonra açılan İdadi Mektepleri askeri okullara öğrenci yetiştirmek amacıyla oluşturulan hazırlık okulları olarak eğitime başlamış, daha sonra ortaöğretime dönüşmüştür. İlk idadi mektebi 1873 yılında Darülmaarif ile aynı binada açılmış ve Darülmaarif öğrencilerinin bir kısmı idadi okuluna kaydolmuştur. İdadiler ile müslüman ve gayrimüslim öğrencilerin birlikte eğitim alarak kaynaşmaları ve ortak bir kültürle eğitim almaları amaçlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde, İkinci Abdulhamit döneminin sonlarına kadar 109 idadi mektep kurulmuştur. Bu çalışmada Mardin’de 1900 yılında Ermeni asıllı mimar Lole tarafından inşa edilen Mardin İdadi Mektebi’nin plan ve cephe özellikleri incelenmiştir. Çalışma kapsamında, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde bulunan Mardin İdadi Mektebi ile yakın dönemde inşa edilen Balıkesir, Kırklareli, Konya ve Aksaray idadi mektepleri karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada merkezden taşraya doğru farklı coğrafya, kültür, iklim ve topoğrafik verilere sahip bölgelerden seçilen örnekler üzerinden, dönem özellikleri bakımından benzerlik, farklılık ve inşa edildikleri bölgenin kültür, malzeme ve yapım tekniğini içeren yöresel unsurlarının etkisi ortaya konulmuştur. Anahtar kelimeler: Ulusal Mimarlık, İdadi, Mardin İdadi Mektebi.

The military schools opened in the Ottoman Empire from 1773 onwards influenced the shaping of modern educational structures. In 1856, with the Edict of Reform, which was proclaimed to protect the rights of non-Muslims, the opening of sbyan schools outside Istanbul and schools that would serve non-Muslims' own communities were accelerated. In 1869, with the General Education Regulation, educational institutions were reorganized as iptidai (primary schools), rüşdiye (secondary schools) and idadi (secondary schools), idadi sultani (high schools). The Idadi Schools, which were opened after the Sıbyan Mektebi and Rüştiyes, started education as preparatory schools created to train students for military schools, and later transformed into secondary education. The first idadi school was opened in 1873 in the same building as Darülmaarif and some of the Darülmaarif students enrolled in the idadi school. The aim of the idadi schools was for Muslim and non-Muslim students to be educated together, to mix and to be educated with a common culture. During the Ottoman Empire, 109 idadi schools were established until the end of the reign of Abdulhamid II. In this study, the plan and façade features of the Mardin Idadi School, built by the Armenian architect Lole in 1900 in Mardin, are analyzed. Within the scope of the study, Mardin Idadi Mektebi, located in the Southeastern Anatolia Region, is compared with the recently built idadi schools of Balıkesir, Kırklareli, Konya and Aksaray. Through the examples selected from regions with different geography, culture, climate and topographical data from the center to the provinces, similarities and differences in terms of period characteristics and the effect of local elements including the culture, materials and construction techniques of the region where they were built were revealed.