Sir Derya Kıyısında Bir Şehir: Savran ve Mimari Eserleri Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 4, 2237 - 2264, 15.07.2025

Başaran Doğu Göktürk

https://doi.org/10.35674/kent.1537403

Öz

Sir Derya kıyılarında hala araştırılması tamamlanmamış, kazıları devam eden veya kendi haline terkedilmiş birçok Oğuz-Kıpçak yerleşimi bulunmaktadır. Bunlardan birisi de Savran’dır. Kentte gerçekleştirilen kazı ve araştırmalar sonucunda tarihsel süreç içerisinde şehrin dönemsel olarak konumunun değiştirildiği ve 13-14. yüzyıl içerisinde şu anki konumuna yerleştirildiği düşünülmektedir. Gerçekleştirilen kazı faaliyetleri sonucunda Ulu cami, medrese ve hankâh olduğu düşünülen yapı kalıntılarıyla karşılaşılmış, kentin kuzey doğusunda bulunan Karatau dağlarından gelen yer altı sularını kullanabilmek için karızlar inşa edildiği keşfedilmiştir. Karızlarla birlikte bu yapılar, Arap seyyahlarının şehirle ilgili verdiği bilgilerle de örtüşmektedir. Araştırmamız içerisinde Savran’ın dönem kaynaklarındaki anlatımlarına değinilmiş, kazılar neticesinde ortaya çıkarılan yapılar yerinde incelenerek günümüzde şehrin hangi durumda olduğu aktarılmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte yapıların plân tipleri ve bezeme özellikleri üzerinde durulmuş ve yakın coğrafyadaki örnekleriyle karşılaştırılmıştır. Bugün kendi haline terkedilen şehrin surlarının koruma altına alınması ve yeni kazılarla bölgede yaşamış toplulukların hayatıyla ilgili daha fazla bilginin toplanması gerektiği araştırmamızda vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kazakistan , Türkistan , Savran , Cami , Medrese.

A City on the bank of the Sir Derya: An Evaluation on Savran and Its Architectural Works

Öz

There are a large number of Oghuz-Kipchak sites on the banks of the Syr Darya. While some of them are little studied, others are partly excavated or abandoned. One of them is Savran. As a result of the archaeological excavations, ruins of buildings including a Grand Mosque, a madrasah, a hankah and the karizes which are suggested to have been built to utilize the underground water from the Karatau Mountains in the north-east of the city were detected. These structures, along with the karizes, also coincide with the information about the city given by Arab travellers. From this point of view, this study deals with the descriptions of Savran based on the contemporary written evidence as well as the buildings unearthed during the archaeological excavations. This article also examines the recent state of their preservation based on personal observation on field. In addition, the characteristics of the building types and their decoration are examined in company with comparable examples in the nearby regions. The current situation on the site demonstrates that the citywalls should be protected as well as new excavations should be conducted to obtain more data on the original residents of the settlement.

Anahtar Kelimeler

Kazakhstan , Turkestan , Savran , Mosque , Madrasah

Kaynakça

• Abbasova-Yusupova, M. (2022a). ARCHITECTURAL ENSEMBLES OF BUKHARA OF 15th -17th CENTURIES: FORMATION, TYPOLOGY AND ARTISTIC FEATURES. 1, 1-20.
• Abbasova-Yusupova, M. (2022b). The Bukharan School of Architecture in the 15th–17th centuries (Distinctive Features and Paths of Development).
• Alehashemi, A. (2020). Water Infrastructures and Urban Structures in Iran: Rethinking Multidimensional Integration. İçinde J.-F. Coulais & G. Hubert (Ed.), Hydraulic Systems and Urban Structures (ss. 259-270).
• Alışık, S. G. (2006). Şeybânîler Dönemi için Kaynak Araştırmaları: Mihmân-Nâme-i Buhara II. 3(1), 103-131.
• Anısı, A. (2007). Early İslamic Architecture in Iran [Doktora Tezi]. The University of Edinburgh.
• Aslanapa, O. (1995). Hazret-i Türkistan Hoca Ahmet Yesevî ve Türbesi. Erdem, 7(21), Article 21.
• Azami, A., Sagin, J., Sadat, S. H., & Hejran, H. (2020). Sustainable Irrigation: Karez System in Afghanistan. Central Asian Journal of Water Research, 6(2), 1-18. https://doi.org/10.29258/CAJWR/2020-R1.v6-2/1-18.eng
• Badr, J., & Tupev, M. (2012). The Khoja Zainuddin Mosque in Bukhara. Muqarnas, 29, 213-243. JSTOR.
• Baipakov, K. M. (1986). Srednevekovaya gorodskaya kul’tura Yuzhnogo Kazakhstana i Semirech’ya (VI – nachalo XIII vv.).
• Baipakov, K. M. (2003). Handicrafts. İçinde History of Civilizations of Central Asia (C. 5, ss. 384-397).
• Baipakov, K. M., Kapekova, G. A., Voyakin, D. A., & Mariyaşev, A. N. (2011). Sokrovişa Drevnego I Srednevekovogo Taraza I Jambılskoy OBLASTI.
• Baipakov, K. M., & Smagulov, E. A. (2005). Ortağasırlık Savran Şaharı. A. H. Margulan Atındağı Arheologiya İnstitutı.
• Baipakov, K. M., & Zheleznyakov, B. (2006). Sauran is the city of true believers (САУРАН – ГОРОД ПРАВОВЕРНЫХ). Nomad Kazakhstan, 1(7), 56-64.
• Baitanayev, B. A., & Yolgin, Yu. A. (2013). Church Arcitecture of South Kazakhstan: Architectural and archeological investigations of monuments of late Islam.
• Barthold, V. V., & Yıldız, H. D. (1990). Mongol istilâsına kadar Türkistan. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Baştürk, Y. (2021). Doğan Arslan Mescidi Duvar Yüzeylerindeki Tasvirler [Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilimdalı.
• Baypakov, K. M., & Akılbek, C. (2012). Vtoroye Sauranskoye Medrese. Izvestiya NAN RK. Ser. obshchestv, 3, 84-93.
• Baytanayev, B. A. (2002). Drevniy İspijab.
• Beksaç, E. (1992). Bîbî Hanım Camii. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 6, ss. 125-126). https://islamansiklopedisi.org.tr/bibi-hanim-camii
• Beyazıt, M., & Duman, B. (2024). Denizli Buldan /Yenicekent Büyük Tekke (Emir Sultan Dede) Türbesi. İçinde B. Duman (Ed.), Tripolis Ad Maeandrum-III Türk İslam Dönemi Araştırmaları: C. III (ss. 1-71).
• Burnaşeva, R. Z., Smagulov, E. A., & Tuyakbaev, M. K. (2006). Kaldı i Manetı Turkestana.
• Cezar, M. (1977). Anadolu öncesi: Türklerde şehir ve mimarlık (1. baskı). Türkiye İş Bankası.
• Çerezci Oktay, Ö. J. (2020). Timurlu Dönemi Mimarisinde Sembolizm. History Studies, 12(2), 703-725. https://doi.org/10.9737/hist.2020.850
• Çobanoğlu, A. V. (1994). Dua Kubbesi. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 9, ss. 539-540). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
• Çoruhlu, Y. (2010). Şîrdâr Medresesi. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 39, ss. 191-192). https://islamansiklopedisi.org.tr/sirdar-medresesi
• Durand-Guédy, D. (with University of Tokyo). (2013). Turko-Mongol rulers, cities and city life. Brill.
• Esin, E. (1989). Ahmed Yesevî Külliyesi. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (İstanbul, C. 2, ss. 162-163). https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-yesevi-kulliyesi
• Fedchina, V. N. (1975). Central Asia On Russian Maps Of The 17th Century. Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization, 12(1), 1-11. https://doi.org/10.3138/056V-7488-8024-N837
• Gital, B. D. (2015). Yapılcan Köyü Hıdırlık Türbesi Tasvirleri [Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilimdalı.
• Golombek, L., & Wilber, D. N. (1988). The Timurid architecture of Iran and Turan. Vols 1 and 2. Princeton University Press.
• Herrmann, G., Kurbansakhatov, K., & Simpson, St. J. (2001). The International Merv Project Preliminary Report on the Ninth Year (2000). Iran, 39, 9. https://doi.org/10.2307/4300596
• Hosseini, A., & Shabanifard, M. (2010). Distribution and Determining of Urban Sprawl in Kerman with Emphasis on Kariz Water System. Physics International, 1(1), 9-15. https://doi.org/10.3844/pisp.2010.9.15
• Joldasbayev, C., Nurhanov, B., Mupgabaev, C., Bakıtbaev, M., & Amantunov, M. (2010). Arkheologicheskiye issledovaniya na srednevekovom gorodishche Sygnak v 2009 godu. İçinde Otchet ob arkheologicheskikh issledovaniyakh po Gosudarstvennoy programme «Kul’turnoye naslediye» v 2009 godu (ss. 248-249).
• Kâşgarî, M. bin H. bin M. (1985). Divanü lûgat-it-türk tercümesi (B. Atalay, Çev.; C. 1). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Latiff, Z. A., Yunos, M. Y. M., & Yaman, M. M. (2017). A Discourse on the Persian Chahar-Bagh as an Islamic Garden. Planning Malaysia, 15. https://doi.org/10.21837/pm.v15i3.303
• O’Kane, B. (2011). Tiles of Many Hues: The Development of Iranian Cuerda Seca Tiles and the Transfer of Tilework Technology. İçinde And Diverse Are Their Hues: Color in Islamic Art and Culture (ss. 175-203). Yale University Press.
• Pala, A. (2017). Kazakistan’da Türk Tarihi Araştırmaları. Uluslararası Prof. Dr. Halil İnalcık Tarih ve Tarihçilik Sempozyumu Bildiriler II. Cilt, 131-156. https://doi.org/10.37879/9789751749994.2022.9
• Rahman, M. (1981). Ecology of Karez Irrigation: A Case of Pakistan. GeoJournal, 5(1), 7-15.
• Ramazanoğlu, M. G. (2001). Kalan Cami. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 24, ss. 222-223). https://islamansiklopedisi.org.tr/kalan-camii
• Sala, R., Deom, J. M., & Clarke, D. (2010). The karez of the Sauran region of Central Asia. Water Supply, 10(4), 656-663. https://doi.org/10.2166/ws.2010.116
• Samaşev, Z., & Jetibaev, J. (2005). Kazak Petroglifteri (Köne Tamırı men Sabaktastığı).
• Smagulov, E. (2011). Drevniy Sauran. ABDİ.
• Smagulov, E. (2013). Zhuma Mecheti Otrara i Saurana: Obshcheye i Osobennoye ( Juma Mosque and Otrar Sauran: General and special). 3, 109-126.
• Smagulov, E. (2016). Zastroyka Tsentral’noy Ploshchadı Goroda Sauran XIV–XVI VV.(The Ensemble of the Central Square of Sauran City-Site, 14th – 16th Centuries). Povolzhskaya Arkheologiya, 16-2, 93-119.
• Smagulov, E. A. (2008). Sauran Medieval Archaeological Complex in South Kazakhstan. Transoxiana, 13, 1-11.
• Smagulov, E. A., & Erjigitova, А. А. (2014). Medrese, Dvorets, Karkhana, Khanaka? - Arkhitekturnyye Zagadki Saurana. 578-613.
• Smagulov, E. A., & Erjigitova, А. А. (2015). Savran Registanı: Sevlet Eskertkışterinin Mındeti. Habarları, Kazakstan Respublikası Ulttık Ğılım Akademiyasının Habarları, 6(304), 103-127.
• Tanman, M. B. (1997). Hankâh. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 16, ss. 43-46).
• Tolstov, S. P. (1962). Po Drevnim Del’tam Oksa i Yaksarta. İzdatel’stvo Vostochnoy Literatury.
• Tuncer, O. C. (1986). Anadolu Selçuklu Mimarisi ve Moğollar.
• Ürekli, M. (1996). Gök Orda Hanlığı. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 123-124).
• Williams, T. (2014). The Silk Roads: An ICOMOS thematic study. ICOMOS. http://www.icomos.org/images/mediatheque/ICOMOS_WHThematicStudy_SilkRoads_final_lv_201406.pdf
• Williams, T., & Kurbansakhatov, K. (2003). The Ancient Merv Project, Turkmenistan. Preliminary Report on the Second Season (2002). Iran, 41, 139. https://doi.org/10.2307/4300641