Fakir Baykurt, Talip Apaydın ve Mahmut Makal’ın Eserlerinde Köy ve Köy Enstitüsü Deneyiminin Sosyolojik Analizi

Öz

Bu çalışma, Köy Enstitüleri bağlamında köy ve köylü temsillerini sosyolojik bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel problematiği, enstitü kökenli yazarların köyü nasıl anlamlandırdığı ve bu temsillerin Türkiye’nin toplumsal yapısına ilişkin ne tür çıkarımlar sunduğu sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu doğrultuda Mahmut Makal, Fakir Baykurt ve Talip Apaydın’ın eserleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, söz konusu yazarların köyü romantize etmekten uzak, gerçekçi ve eleştirel bir bakışla ele aldıklarını göstermektedir. Makal köyün yoksulluk ve geri kalmışlık içindeki görünümünü doğrudan gözleme dayalı bir biçimde ortaya koyarken, Baykurt köyü sınıfsal ilişkiler, iktidar mekanizmaları ve direniş pratikleri üzerinden değerlendirmektedir. Apaydın ise köyü modernleşme ve makineleşme süreci bağlamında ele alarak dönüşüm dinamiklerine odaklanmaktadır. Bu farklı yaklaşımlar, köyün yalnızca mekânsal bir birim değil; toplumsal eşitsizliklerin, kültürel yapıların ve değişim süreçlerinin kesiştiği dinamik bir alan olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, Köy Enstitüsü kökenli yazarların eserlerinin, Türkiye’de kırsal toplumun sosyolojik çözümlemesine önemli katkılar sunduğunu ve köy gerçekliğinin görünür kılınmasında belirleyici bir rol oynadığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal Modernleşme
• Köy
• Köy Enstitüleri
• Köy Temsilleri
• Toplumsal Eşitsizlik

A Sociological Analysis of Village and Village Institute Experiences in the Works of Fakir Baykurt, Talip Apaydın, and Mahmut Makal

Öz

This study examines representations of the village and peasantry within the context of Village Institutes from a sociological perspective. The main research problem focuses on how institute-trained authors conceptualise the village and what kind of sociological insights these representations provide regarding Turkish society. In this regard, the works of Mahmut Makal, Fakir Baykurt, and Talip Apaydın are analysed comparatively. The findings reveal that these authors adopt a realistic and critical approach rather than a romanticised view of rural life. Makal presents the village through direct observation, emphasising poverty and underdevelopment. Baykurt, on the other hand, focuses on class relations, power structures, and forms of resistance within the village. Apaydın addresses the village in the context of modernisation and mechanisation, highlighting processes of social transformation. These perspectives demonstrate that the village should be understood not merely as a physical space but as a dynamic field shaped by social inequalities, cultural structures, and transformation processes. Consequently, the study argues that the works of Village Institute authors make a significant contribution to the sociological understanding of rural society in Türkiye and play a crucial role in making rural realities visible.

Anahtar Kelimeler

• Village Institutes
• Rural Modernisation
• Social Inequality
• Village
• Representations of the Village

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1995). Modern Turkey: The making of a new society. Routledge.
2. Akyüz, Y. (2012). Türk eğitim tarihi: Başlangıçtan 2012’ye. Pegem Akademi.
3. Althusser, L. (1971). Ideology and ideological state apparatuses. In Lenin and philosophy and other essays (pp. 127–186). Monthly Review Press.
4. Altunya, N. (2002). Köy enstitülerinin düşünsel temelleri. Uygun Yayınevi.
5. Anık, M. (2006). Bir modernleş (tir)me projesi olarak Köy Enstitüleri. Divan İlmi Araştırmalar Dergisi, 11(20), 279–309.
6. Apaydın, T. (1975). Sarı traktör. Cem Yayınevi.
7. Apaydın, T. (1991). Köylüler. Literatür Yayınları.
8. Apaydın, T. (2017). Köy Enstitüsü yılları. Literatür Yayınları.

9. Andaç, F. (2000). Anadolu aydınlanmacısı Fakir Baykurt. Evrensel Basım Yayın.
10. Aysal, N. (2005). Anadolu’da aydınlanma hareketinin doğuşu: Köy Enstitüleri. Atatürk Yolu Dergisi, Mayıs–Kasım, 267–282.
11. Baykurt, F. (1969). Irazca’nın dirliği. Remzi Kitabevi.
12. Baykurt, F. (1999). Köy enstitülü delikanlı. Literatür Yayınları.
13. Baykurt, F. (2018a). Unutulmaz köy enstitüleri. Literatür Yayınları.
14. Baykurt, F. (2018b). Yılanların öcü. Literatür Yayıncılık.
15. Bayrak, M. (2000). Köy enstitüleri ve köy edebiyatı. Özge Yayınları.
16. Boratav, K. (2003). Türkiye iktisat tarihi, 1908–2002. İmge Kitabevi.
17. Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press.
18. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.
19. Çağlar, K. S., ve Koç, C. (2022). Köy Enstitüleri’nin Türkiye’de kırsal alan kalkınmasında ve planlamasındaki yeri ve önemi. Kent Akademisi Dergisi, 16(3), 1620–1638.
20. Çağlayan, E. (2014). Köy Enstitüleri’nin açılması ve Dicle Köy Enstitüsü. Turkish Studies, 9(1), 124–125.
21. Çankaya, E. (2013). Köy edebiyatı ve Türk edebiyatında köye “içerden” bakış: Doğuşu, etkileri, sonuçları. Turkish Studies, 8(4), 473–488.
22. Çavdar, T. (1999). Türkiye’nin demokrasi tarihi (1839–1950). İmge Kitabevi.
23. Çebi, T. (2016). Yalnızız, Onuncu Köy ve Bozkırdaki Çekirdek romanlarındaki değerler ve eğitim anlayışı (Yüksek lisans tezi). YÖK Tez Merkezi.
24. Doğan, H. (2016). Türkiye’deki Köy Enstitülerinin toplumsal değişmedeki yeri. In Akademik düzlemde Köy Enstitüleri sempozyumu. Dikili Belediyesi Kültür Yayını.
25. Dündar, C. (2000). Köy enstitüleri. İmge Kitabevi.
26. Erol, K. (2005). Talip Apaydın’ın hayatı, roman ve öyküleri üzerine bir araştırma (Yayımlanmamış doktora tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
27. Ezer, F. (2020). Köy Enstitülerinin Türk eğitim tarihindeki yeri ve önemi. Belgi Dergisi, 19(2), 1786–1804.
28. Geray, C. (2011). Dünden bugüne kırsal gelişme politikaları. Phoenix Yayınevi.
29. Güven, İ. (2012). The politics of educational reform in Turkey: The case of the village institutes. History of Education, 41(2), 245–263.
30. Irmak, E. (2018). Eski köye yeni roman: Köy romanının tarihi, kökeni ve sonu (1950–1980). İletişim Yayınları.
31. İnan, A. (1989). İzmir İktisat Kongresi: 17 Şubat–4 Mart 1923. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Kaplan, İ. (2002). Türkiye’de millî eğitim ideolojisi. İletişim Yayınları.
33. Karaalioğlu, S. K. (1982). Resimli motifli Türk edebiyat tarihi. İnkılap Kitabevi.
34. Karaömerlioğlu, M. A. (1998). The village institutes experience in Turkey. British Journal of Middle Eastern Studies, 25(1), 47–73.
35. Karpat, K. (1971). Çağdaş Türk romanında sosyal konular. Varlık Yayınevi.
36. Keyder, Ç. (1993). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
37. Kirby, F. (1962). Türkiye’de köy enstitüleri. İmece Yayınları.
38. Makal, M. (2019a). Köy enstitüleri ve ötesi. Literatür Yayınları.
39. Makal, M. (2019b). Bizim köy. Literatür Yayınları.
40. Mardin, Ş. (1973). Center–periphery relations: A key to Turkish politics? Daedalus, 102(1), 169–190.
41. Naci, F. (2019). Yüz yılın 100 Türk romanı (11. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Öder, S. A. (2024). Talip Apaydın’ın toplumcu gerçekçi köy öykülerinin anatomisi. Rumeli’de Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 354–373.
43. Özdemir, E. (1991). Okuma ve metin inceleme. Anadolu Üniversitesi AÖF Yayınları.
44. Tahir, K. (2016). Bozkırdaki çekirdek. İthaki Yayınları.
45. Timur, T. (1997). Türk devrimi ve sonrası. İmge Kitabevi.
46. Tonguç, İ. H. (1947). Kalkınma yolunda canlandırılacak köy. Remzi Kitabevi.
47. Tural, A. (2016). Türk eğitim tarihinde alternatif bir model: Köy Enstitüleri. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 18.
48. Turan, Ş. (1999). Türk devrim tarihi: Çağdaşlaşma yolunda yeni Türkiye (10 Kasım 1938–14 Mayıs 1950). Bilgi Yayınevi.
49. Türkmenoğlu, P. (1993). Tonguç ve enstitüleri. Yapı Kredi Yayınları.
50. Türkoğlu, P. (2000). Tonguç ve enstitüleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
51. Uygur, A. (1966). Köy enstitülerinin içyüzü: Köy Enstitüleri ve Koç Federasyonu. Ayyıldız Matbaası.
52. Ünser, H. İ. (2021). Enstitü çıkışlı yazarların köy gerçeğine yaklaşımları (1950–1960). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 61(2), 709–722.
53. Yıldız, N., ve Akandere, O. (2017). Köy Enstitülerinin ideolojik yapısı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 17(35), 275–316.
54. Yılmaz, A. (2015). Bozkır romanlarında Köy Enstitüsü. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(29), 309–338.
55. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history. I.B. Tauris.