Sonifikasyon Yoluyla Kent Belleğini Yeniden Düşünmek: İstiklal Caddesi Üzerine Duyular Arası Bir Temsil Analizi

Öz

Bu çalışma, kent belleğinin görsel temsillerinin sonifikasyon yoluyla duyular arası bir biçime dönüştürülmesi ve bu temsillerin kentsel dönüşüm bağlamında yorumlanmasını amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, İstiklal Caddesi’ne ait 1890-1990 yılları arasını kapsayan on fotoğraf, parametre eşleme (parameter-mapping) sonifikasyonu yöntemiyle işitsel verilere dönüştürülmüştür. Bu süreçte görüntüdeki parlaklık, kontrast ve dokusal yoğunluk gibi görsel özellikler; frekans, genlik ve zaman parametreleriyle ilişkilendirilerek her döneme ait özgün ses temsilleri üretilmiştir. Bu temsiller, mekânın tek başına görsel bir yansımasına odaklanmayan, aynı zamanda duyusal izler taşıdığı ve kentsel belleğin çok katmanlı bir yapı olarak deneyimlendiği kuramsal yaklaşım da baz alınarak yorumlanmıştır. Elde edilen sonifikasyon çıktıları, görsel arşivin doğrudan işitsel karşılıkları olarak değil, belirli algoritmik eşlemeler aracılığıyla oluşturulmuş duyular arası temsiller olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, erken dönem görüntülerde daha homojen ve düşük yoğunluklu yapılar gözlenirken, 20. yüzyıl ortalarından itibaren spektral çeşitlenmenin arttığını göstermektedir. Çalışma, sonifikasyonu teknik bir dönüştürme aracının ötesinde ele alarak, görsel arşivlerin alternatif biçimlerde okunmasına imkân tanıyan bir yöntem olarak konumlandırmakta ve kent belleğinin duyular arası temsiline metodolojik bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sonifikasyon
• Duyular Arası Temsil
• Kent Belleği
• Görsel Arşiv
• Parametre Eşleme

Rethinking Urban Memory Through Sonification: An Inter-sensory Representation Analysis of Istiklal Avenue

Öz

This study aims to transform visual representations of urban memory into an intersensory form through sonification and to interpret these representations within the context of urban transformation. Within the scope of the research, ten photographs of Istiklal Avenue dating from 1890 to 1990 were converted into auditory data using the parameter-mapping sonification method. In this process, visual features such as brightness, contrast, and textural density were associated with parameters of frequency, amplitude, and time, enabling the production of distinct sonic representations for each period. These representations were interpreted on the basis of a theoretical framework that does not focus solely on the visual reflection of space, but also considers the sensory traces it carries and approaches urban memory as a multilayered experiential construct. The resulting sonifications were evaluated not as direct auditory equivalents of the visual archive, but as intersensory representations generated through specific algorithmic mappings. The findings indicate that earlier images exhibit more homogeneous and lower-density structures, whereas spectral diversification increases from the mid-twentieth century onward. The study treats sonification beyond a mere technical conversion tool, positioning it as a method that enables alternative readings of visual archives and offering a methodological contribution to the intersensory representation of urban memory.

Anahtar Kelimeler

• Sonification
• Intersensory Representation
• Urban Memory
• Visual Archive
• Parameter Mapping

Kaynakça

1. Adanalı, Y. A. (2018). De-spatialized space as neoliberal utopia: Gentrified İstiklal Street and commercialized urban spaces. Red Thread, 3: 1-13.
2. Altıntaş, M. ve Savaş Yavuzçehre, P. (2025). Kent belleğinin korunmasında yerel yönetimlerin rolü. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 11(2), 273-289.
3. Arka Güverte. (2018, 30 Temmuz). Neydi o günler: İstiklal Caddesi 70’li yıllar [Çevrim içi basın arşivi]. Arka Güverte. Erişim adresi: https://arkaguverte.com/neydi-o-gunler/istiklal-caddesi-70li-yillar-55878, Erişim Tarihi: 19.09.2025.
4. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (Çev. A. Tekin; 3. baskı). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Baird, J. (2011). Photographing Dura-Europos, 1928-1937: An archaeology of the archive. American Journal of Archaeology, 115(3), 427-446.
6. Beyoğlu Belediyesi. (2013). Altıncı Daire’den Beyoğlu Belediyesi’ne: 155 yıldır lider kent yönetimi (1. baskı). Beyoğlu Belediyesi Kültür Yayınları.
7. Beyoğlu Belediyesi. (t.y.). Geçmişten günümüze başkanlar. Erişim Adresi: https://beyoglu.bel.tr/kurumsal/gecmisten-gunumuze-baskanlar/, Erişim Tarihi: 22. 10. 2025.
8. Buxton, W., Gaver, W. W. ve Bly, S. (1994). Auralization: Sound representation of data. Auditory interfaces: The use of non-speech audio at the interface içinde (s. 3.1–3.16). Xerox PARC.

9. Cezar, M. (2002). Osmanlı başkenti İstanbul. İstanbul: Erol Kerim Aksoy Kültür, Eğitim, Spor ve Sağlık Vakfı.
10. Connerton, P. (1999). Toplumlar nasıl anımsar? (Çev. A. Şenel). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
11. Derrida, J. (1988). Limited Inc. Northwestern University Press.
12. Elkins, J. (2011). What photography is. New York: Routledge.
13. Engin, V., ve Gülsoy, U. (2015). İstanbul’un aydınlatılmasında elektrik dönemi. K. Aydın ve C. Yılmaz (Ed.), Büyük İstanbul Tarihi (9. Cilt) içinde, İstanbul: İBB Kültür A.Ş Yayınları.
14. Erdeveci, M. (1988). Beyoğlu İstiklâl Caddesi’nin (Taksim-Galatasaray aksı) gelişimi, değişimi ve rehabilitasyonu (Yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
15. Eryılmaz, B. (2005). Osmanlı yerel yönetiminde İstanbul şehremaneti. İstanbul: İlke Yayıncılık.
16. Fetterman, D. (2010). Ethnography: Step-by-step. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
17. Graham, S. ve Simons, J. (2021). Listening to Dura Europos: An experiment in archaeological image sonification. Internet Archaeology, 56. doi: 10.11141/ia.56.8
18. Grond, F. ve Berger, J. (2011). Parameter mapping sonification. T. Hermann, A. Hunt, & J. Neuhoff (Ed.), The Sonification handbook içinde (ss. 363-397). Berlin: Logos: Verlag.
19. Guillaume, P. (2011). Intelligent auditory alarms. T. Hermann, A. Hunt, & J. Neuhoff (Ed.), The Sonification handbook içinde (ss. 493-508). Berlin: Logos Verlag.
20. Halbwachs, M. (1980). The collective memory. New York: Harper & Row.
21. Herman, T., Hunt, A., ve Neuhoff, J. G. (2011). Introduction. T. Hermann, A. Hunt, & J. Neuhoff (Ed.), The sonification handbook içinde (ss. 1-6). Berlin: Logos Verlag.
22. Hunt, A., ve Hermann, T. (2004). The importance of interaction in sonification. In Proceedings of the 10th International Conference on Auditory Display, Sydney.
23. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Coğrafi Bilgi Sistemi Şube Müdürlüğü. (t.y.). Zaman makinesi [Dijital arşiv projesi]. Erişim adresi: https://zamanmakinesi.ibb.gov.tr/, Erişim Tarihi: 18.09.2025.
24. Kadir Has Üniversitesi Bilgi Merkezi, SALT Araştırma, Reşad Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi. (1961, Ağustos 24). “Elveda Sevgili Yolcularım” başlıklı dergi sayfası. (Orhan Tahsin, Erol Dernek, Kutlu, Ertuna). Kod: T16074E. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/15374?locale=tr
25. Karakoç, E. (2015). Cumhuriyet döneminde İstanbul’da ulaşım. K. Aydın ve C. Yılmaz (Ed.), Büyük İstanbul Tarihi (9. Cilt, s. 502-523) içinde. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları.
26. Keyvanoğlu, M. C. (2017). 1870 Büyük Beyoğlu Yangını. OTAM, 41, 169-190.
27. Koç, S. (2019). İstiklal Caddesi ve mekânsal dönüşüm: Han yapıları (Yüksek lisans tezi). Işık Üniversitesi, İstanbul.
28. Kutlu, H. İ. (2024, 31 Ekim). Tarihten bir kare: İstiklal Caddesi, İstanbul (1985). Gdh Haber Platformu. Erişim adresi: https://archive.gdh.digital/haber-133892, Erişim Tarihi: 19.09.2025.
29. Lynch, K. (1960). The image of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
30. Nora, P. (1984). Les lieux de mémoire. Paris: Gallimard.
31. Nora, P. (2008). Les lieux de mémoire (L. Masello, Çev.). Uruguay: Ediciones.
32. Ouzounian, G. (2017). Rethinking acoustic ecology: Sound art and environment. Evental Aesthetics, 6(1), 4-23.
33. Porath, N. (2008). Seeing sound: Consciousness and therapeutic acoustics in the inter-sensory shamanic epistemology of the Orang Sakai of Riau (Sumatra). The Journal of the Royal Anthropological Institute, 14(3), 647-663.
34. Rossi, A. (1982). The architecture of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
35. Samuel, A., ve McGann, J. (1999). Deformance and interpretation. The new literary history, 30(1), 25-56.
36. Schafer, R. M. (1994). The soundscape: Our sonic environment and the tuning of the world. Rochester, VT: Destiny Books.
37. Sontag, S. (1977). On photography. New York: Farrar, Straus and Giroux.
38. Taylan, U. (2021, 26 Eylül). Beyoğlu’nun korunması gereken en önemli özelliği çeşitliliktir. Hürriyet Gazetesi. Erişim adresi: https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/hurriyet-pazar/beyoglunun-korunmasi-gereken-en-onemli-ozelligi-cesitliliktir-41903120, Erişim Tarihi: 20.09.2025.
39. Walker, B. N., ve Nees, M. A. (2011). Theory of sonification. T. Hermann, A. Hunt, & J. Neuhoff (Ed.), The Sonification handbook içinde (ss. 9-39). Berlin: Logos Verlag.