Türk Siyasal Hayatında Kırsal Modernleşme Yarışı: 1969 ve 1973 Seçim Beyannameleri Işığında CHP’nin “Köykent” ve MHP’nin “Tarım Kent” Projelerinin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu çalışma, Türk siyasal hayatının 1960’lı yılların sonu ve 1970’li yılların başında deneyimlediği kırsal modernleşme yarışını, Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) “Köykent” ve Milliyetçi Hareket Partisi’nin (MHP) “Tarım Kent” projeleri ekseninde analiz etmektedir. Çalışmanın temel sorunsalı, Türkiye’de 72 bin gibi sürdürülemez bir sayıya ulaşan dağınık yerleşim birimine kamu hizmetlerini ulaştırmanın teknik ve mali imkânsızlığı ile bu durumun tetiklediği kontrolsüz kent göçü ve beraberinde gelen “gecekondu sefalethaneleri” sorunudur. Araştırmanın amacı, her iki partinin bu yapısal tıkanıklığa getirdiği çözüm önerilerini, mülkiyet rejimi, ekonomik örgütlenme ve sosyo-kültürel insan tasarımı açısından karşılaştırmalı olarak inceleyerek, bu projelerin Türk kırsal modernleşme tarihindeki yerini belirlemektir. Literatür taramasında Köykent ve Tarım Kent projelerinin etraflıca ele alındığı ancak bu iki projenin karşılaştırmalı şekilde analiz edilmediği görülmektedir. Bu nedenle yapılan çalışma literatürdeki bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Yöntem olarak, partilerin 1969 ve 1973 seçim beyannamelerindeki orijinal metinler ile konuyla ilgili sosyolojik literatürün nitel karşılaştırmalı analizi tercih edilmiştir. Araştırma bulguları, her iki projenin de mekânsal toplulaştırma ve sanayiyi köylünün ayağına götürmeyi hedefleyen yerinde kentleşme stratejilerinde birleştiğini ortaya koymaktadır. Ancak uygulama yöntemlerinde ideolojik bir kopuş yaşanmaktadır: CHP, “Toprak işleyenin, su kullananındır” ilkesiyle feodal yapıların tasfiyesini ve “Halk Sektörü” aracılığıyla üretimin özerk kooperatiflerce yönetilmesini savunurken; MHP, mülkiyetin kutsallığını koruyarak “Millet Sektörü” anlayışıyla sermayeyi anonim şirketler üzerinden tabana yaymayı ve sanayileşmeyi “mektep-cami” senteziyle manevi değerlerle bütünleştirmeyi hedeflemiştir. Çalışma sonucunda, 1970’li yılların siyasi istikrarsızlığı, ekonomik krizler ve bürokratik direnç nedeniyle projelerin pilot uygulamalardan öteye gidemediği, ancak köylüyü modernleşmenin edilgen bir nesnesinden “kurucu bir öznesine” dönüştürme iddiasını paylaştıkları saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal Modernleşme
• Köykent
• Tarım Kent
• CHP
• MHP

The Race for Rural Modernization in Turkish Political Life: A Comparative Analysis of the CHP's “Village City” and MHP's “Agricultural City” Projects in Light of the 1969 and 1973 Election Manifestos

Öz

This study analyzes the rural modernization race experienced in Turkish political life in the late 1960s and early 1970s through the lens of the Republican People’s Party’s (CHP) “Village-Town” and the Nationalist Movement Party’s (MHP) “Agricultural City” projects. The central problem addressed in the study is the technical and financial impossibility of providing public services to the highly dispersed settlements, which reached an unsustainable number of around 72,000 in Turkey, and the resulting uncontrolled urban migration that gave rise to “shantytown slums.” The aim of the research is to determine the place of these projects in the history of Turkish rural modernization by comparatively examining the solutions proposed by both parties in terms of property regimes, economic organization, and socio-cultural design of human life. A review of the literature shows that while the Village-Town and Agricultural City projects have been examined in detail, they have not been analyzed comparatively. Accordingly, this study seeks to fill this gap in the literature. The methodology involves a qualitative comparative analysis of the original texts of the parties’ 1969 and 1973 election manifestos alongside relevant sociological literature. The research findings indicate that both projects converge on strategies of spatial consolidation and localized urbanization aimed at bringing industry to the rural population. However, there is an ideological rupture in their methods of implementation: while the CHP advocates dismantling feudal structures based on the principle of “Land belongs to those who cultivate it, and water to those who use it” and managing production through autonomous cooperatives under the “People’s Sector,” the MHP seeks to preserve the sanctity of property, broaden the distribution of capital via joint-stock companies through the “Nation Sector,” and integrate industrialization with spiritual values via the “school–mosque” synthesis. The study concludes that due to the political instability, economic crises, and bureaucratic resistance of the 1970s, both projects were unable to move beyond pilot implementations, but they share the ambition of transforming peasants from passive objects of modernization into “founding subjects” of the system.

Anahtar Kelimeler

• Rural Modernization
• Village Town
• Agricultural Town
• CHP
• MHP

Kaynakça

1. Akbulut, F. S. (2024). Köykent modeli: gelişim süreci içerisinde Bülent Ecevit’in kırsal kalkınma stratejileri. GRID Architecture, Planning and Design Journal, 7(1), 60-83.
2. Altaş, S. (2017). Geleceğe miras olarak bırakılan bir kırsal kalkınma projesi: Atatürk'ün ideal cumhuriyet köyü. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(6), 255-287.
3. Başarır, A. (1970). Köylerimiz birleştirilmelidir. Amme İdaresi Dergisi, (1), 105-117.
4. Batuman, B. (2013). 70’ler: Siyasetin odağındaki kent, kentin odağındaki siyaset. Toplum ve Bilim, 127, 68–87.
5. Benedict, P. (1971). Türkiye’de küçük kasabaların etüdüne ilişkin bazı sorunlar. Türkiye: Coğrafi ve sosyal araştırmalar içinde (s. 147-186). İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
6. Braun, V., & Clarke, V. (2019). Psikolojide tematik analizin kullanımı (S. N. Şad, N. Özer, & A. Atli, Çev.). Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi – Journal of Qualitative Research in Education, 7(2), 873–898. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.7c.2s.17m
7. CHP. (1969). Seçim beyannamesi. Kaynar, M. K. & Kalkan, N. (Ed.). (2022). Cumhuriyet dönemi partiler, seçimler, beyannameler (1923-1980). TBMM Basımevi.
8. CHP. (1973). Seçim beyannamesi. Kaynar, M. K. & Kalkan, N. (Ed.). (2022). Cumhuriyet dönemi partiler, seçimler, beyannameler (1923-1980). TBMM Basımevi.

9. Coşkun, A. (1976). Demokratik Sol’da Kamu İktisadi Teşebbüsleri: Yeni örgütlenme–öz yönetim uygulaması. Öz yönetim ve halk sektörü içinde. Kalite Matbaası.
10. Çarıkcı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., & Arslan, Ö. (2024). Nitel araştırmalarda tematik analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 10(37), 127–140. https://doi.org/10.5281/zenodo.10509707
11. Çetingüleç, M. (2018). Ecevit’in Anıları: 12 yıl saklı tutulan “veda” sohbetleri. Doğan Kitap.
12. Çolakoğlu, E. (2007). Kırsal kalkınma problemine bir çözüm arayışı olarak köy-kent projesi. ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 3(6), 187-202.
13. Erdönmez, C. (2009). Köykent: Olumlu ve olumsuz yönleriyle bir kırsal kalkınma projesinin çözümlemesi. Turkish Journal of Forestry, 6(2), 35-51.
14. Erdoğan, N. (1998). Demokratik Soldan Devrimci Yola: 1970’lerde sol popülizm üzerine notlar. Toplum ve Bilim, 78, 22–37.
15. Fişek, K. (1969). CHP Seçim Bildirgesi: Ütopya 1969. Emek, 12, 6–7.
16. Geray, C. (1975). Türkiye’de kırsal yerleşme düzeni ve köy-kent yaklaşımı. AÜ SBF Dergisi, 30, 45-66.
17. Güler, Z., Çırakoğlu, D. & Tokmak, M. (2014). Türkiye’de kırsal kalkınma modeli olarak köykent uygulamaları: Bolu Mudurnu ilçesi Taşkesti örneği. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4, 155-167.
18. Günal, M. (2018). 50. Yılında MHP ve ekonomi: Politikalar, görüşler, öneriler. Düşünce Dünyasında Türkiz, 9(49), 85-131.
19. Güngör, S. (2025). Tarım kentlerini dirençlilik bağlamında yeniden düşünmek. Karadeniz Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(2), 67-78.
20. Güven, H. S. (1974). Köykent Sorunu. Amme İdaresi Dergisi, 7(2), 115-145.
21. İnan, A. (1978). Cumhuriyet’in 50. yılı için köylerimiz. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. Kaptaner, H. (2002). Türkiye’de köy-kent uygulamaları üzerine bir değerlendirme-Dorutay örneği, (Yüksek Lisans Tezi), Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
23. Kazgan, G. (1957). Şehirlere akın ve iktisadi değişme. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 19(1-4), 375-394.
24. Keleş, R. (1992). Yerinden yönetim ve siyaset. İstanbul: Cem Yayınevi.
25. Marın, M. C. (2020). Ordu Mesudiye köykent projesinde katılım ve bunun bireysel sosyoekonomik özelliklerle ilişkisi: Kırsal kalkınma için çıkarımlar. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 297-326.
26. MHP. (1973). Seçim Beyannamesi. Kaynar, M. K. & Kalkan, N. (Ed.). (2022). Cumhuriyet Dönemi Partiler, Seçimler, Beyannameler (1923-1980). TBMM Basımevi.
27. Mutlu, A. (2022). Bir kır ütopyası: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e ideal köy. İdealkent Yayınları.
28. Ölçen, A. N. (1974). Halk sektörü. Ayyıldız Matbaası.
29. Önen, S. M. & Albayrak, H. (2011). Kamu yönetimi bağlamında Türkiye’nin kırsal kalkınma politikaları: AB ile karşılaştırmalı bir inceleme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 1-16.
30. Örmecioğlu, H. T. (2019). Cumhuriyetin ilk yıllarında köycülük tartışmaları ve numune köyler. Belleten, 83(297), 729-751.
31. Özcan, K. & Akci, A. (2016). Kırsal kalkınma için model önerisi: Köy kümeleri. Tarım Ekonomisi Araştırmaları Dergisi, 2(1), 13-23.
32. Şahin, M. S. (2021). Türkiye’de kırsal kalkınma politikaları ve projelerinin yönetim sorunsalı, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Pamukkale Üniversitesi.
33. Tekeli, İ., Gülöksüz, Y. & Okyay, T. (1974). Köy-kent Sorunu, köy-kent projesinin tarımsal üretim biçimini değiştirmeden başarı kazanması: Köy-kent önerisi bugünkü haliyle bekleneni veremez... Milliyet, s. 6.
34. Tekeli, İ., Gülöksüz, Y. & Okyay, T. (1976). Gecekondulu, işportalı, dolmuşlu şehir. Cem Yayınları.
35. Toker, N. (1962). Köylerin kalkınması nasıl olur? Yön, 38, 9.
36. Tuğaç, Ç. (2018). Türkiye için iklim değişikliğine dayanıklı kentsel planlama modeli önerisi: Eko-kompakt kentler. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 32(4), 1047-1068.
37. Tunçay, M. (1978). Türkiye’de sol akımlar (1908–1925), Bilgi Yayınevi.
38. Türkdoğan, O. (2011). Kırsal kalkınma modelleri Doğu ve Güneydoğu gerçeği. Istanbul Journal of Sociological Studies, (43), 11-42.
39. Türkeş, A. (1967). Dokuz Işık, (4. baskı). İstanbul: CKMP Eminönü İlçesi.
40. Yahyaoğlu, T. (1975). Tarım kentleri: Milliyetçi-toplumcu düzen. Konya: Millî Ülkü Yayınları.
41. Yılık, M. M. (2011). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne uyumu açısından kırsal kalkınma bileşeninin önemi, (Yüksek Lisans Tezi), Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi.