Çek Cumhuriyeti’nde Yol Kenarı Anıtları (pietní místa): Yas, Bellek ve Kamusal Mekân

Öz

Bu makale, Çek Cumhuriyeti’nde “pietní místa” olarak adlandırılan yol kenarı anıtlarını incelemekte ve bu anıtları gündelik kamusal mekân içinde ortaya çıkan kentsel ve yarı kentsel yas pratikleri olarak ele almaktadır. Bu anıtlar çoğunlukla şehirlerde ölümle sonuçlanan trafik kazalarının meydana geldiği noktalarda oluşturulmaktadır. Benzer anıtlar şehir merkezinden uzak herhangi bir yerde kaza sonucu gerçekleşen bir ölümü anmak için de dikilebilmektedir. Bu anıtların olduğu yerlere mumlar, çiçekler, oradaki halkın dini inancına bağlı olarak haçlar, kişisel eşyalar ve kimi zaman hasar görmüş araç parçaları gibi nesneler konulmaktadır. Yasal olmayan bu anıtların yanına konulan bu nesneler aracılığıyla kayıp, çok sayıda insanın paylaştığı kamusal alanlarda görünür hâle gelmektedir. Antropolojik ve kültürlerarası karşılaştırmalı bir yaklaşım benimseyen bu çalışma, Çekya bağlamında yol kenarı anıtlarının bir yandan köklü dinsel sembolizmden beslendiğini, diğer yandan ise ölüleri anma biçimlerinin güncel dönüşümlerine uyum sağladığını ortaya koymaktadır. Çalışma, bu alanlara bırakılan nesnelerin sembolik anlamlarına ve bu anıtların belleğin zaman içinde sürdürülmesindeki rolüne odaklanmaktadır. Araştırma, başta České Budějovice kenti ve çevresindeki Tábor ve Bechnye olmak üzere farklı mekânlarda çekilen fotoğraflara dayalı nitel bir görsel analiz üzerinden ve yerel halkta var olan inanışların derlenmesiyle yürütülmüştür. Yerel yas pratiklerini anıtlaştırma, kamusal mekân ve kolektif bellek tartışmalarıyla ilişkilendiren makale, yol kenarı anıtlarının kentsel peyzaj içinde resmî olmayan ancak anlam yüklü bellek işaretleri olarak işlev gördüğünü savunmaktadır. Bu bağlamda, toplumların paylaşılan kamusal mekânlar içerisinde ölüm, bellek ve aidiyet duygusuyla nasıl ilişki kurduklarına dair tartışmalara yer vermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Antropoloji
• din
• kamusal alan
• kent etnografisi
• kolektif bellek.

Roadside Memorials (pietní místa) in the Czech Republic: Grief, Memory, and Public Space

Öz

This article examines roadside memorials, known as pietní místa, in the Czech Republic. It focuses on these memorials as urban and semi-urban forms of mourning that appear in everyday public spaces. These memorials are often erected at the sites of fatal traffic accidents in cities. They might be erected at sites where the accidents resulting in death occurred, and this is usually far away from the city. Candles, flowers, crosses, depending on the religion of the local residents, personal belongings, and sometimes damaged vehicle parts are placed at these memorials. Through these objects accompanying these illegal memorials, the deceased becomes visible in public spaces shared by many people. Adopting an anthropological and cross-cultural comparative approach, this study discusses that roadside memorials in the Czech context are both deeply rooted in religious symbols and adapt to contemporary transformations in ways of commemorating the dead. The study focuses particularly on the symbolic meanings of the objects left at these sites and the role of these memorials in maintaining memory over time. The research was conducted through a qualitative visual analysis based on photographs taken in various locations, primarily in and around the city of České Budějovice, including Tábor ve Bechnye. Local narratives and beliefs are also used as supporting data sources. Connecting local mourning practices with discussions of memorialization, public space, and collective memory, the paper argues that roadside memorials serve as informal yet meaningful markers in the urban landscape. In this context, the study offers important insights into how communities relate to death, memory, and a sense of belonging within shared public environments.

Anahtar Kelimeler

• anthropology
• religion
• urban ethnography
• public space
• collective memory

Kaynakça

1. Bednar, R. M. (2011). Materializing Memory: The Public Lives of Roadside Crash Shrines. Memory Connection 1 (1), 18–33
2. Belshaw, J. & Purvey, D. (2009). Private Grief, Public Mourning: The Rise of the Roadside Shrine in British Columbia. Vancouver: Anvil Press.
3. Boratav, P. N. (1984). 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
4. Clark, J., & Franzmann, M. (2006). Authority from grief, presence and place in the making of roadside memorials. Death Studies, 30(6), 579–599.
5. Davies, D. J. (2002). Death, ritual and belief: The rhetoric of funerary rites. Continuum.
6. Doss, E. (2006). Spontaneous Memorials and Contemporary Modes of Mourning in America. Material Religion, 2 (3), 294–319.
7. Doss, E. (2008). The Emotional Life of Contemporary Public Memorials: Towards a Theory of Temporary Memorials. (Meertens Ethnology Cahiers). Amsterdam: Amsterdam Univ. Press.
8. https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168ssoar-321744

9. Francis, D., Kellaher, L., & Neophytou, G. (2025). The secret cemetery. Berg.
10. Neimeyer, R. A., Harris, D. L., Winokuer, H. R., & Thornton, G. F. (2011). Grief and bereavement in contemporary society: Bridging research and practice. Routledge.
11. Henzel, C. (1991). Cruces in the Roadside Landscape of Northeastern Mexico. Journal of Cultural Geography, 11 (2), 93–106.
12. Hockey, J., Komaromy, C., & Woodthorpe, K. (2010). The matter of death: Space, place and materiality. Palgrave Macmillan.
13. Kellehear, A. (2007). A social history of dying. Cambridge University Press.
14. Koçak, A. (2015) Tanriya Götüren Yol: Mum Yakma (The Path That Leads to the Divine: Candle Lighting), (212-237). Kitabevi Yayınları
15. Logan, W., & Reeves, K. (2009). Places of pain and shame: Dealing with difficult heritage. Routledge.
16. Margry, P. J., & Sánchez-Carretero, C. (2011). Grassroots memorials: The politics of memorializing traumatic death. Berghahn.
17. Melikoff, I. (1998). Hadji Bektach: Un mythe et ses avatars. Leiden: Brill.
18. Nešporová, O. (2008). Veřejná připomínka smrti–pomníčky u silnic obětem dopravních nehod. Sociologický časopis/Czech Sociological Review, 44(01), 139-166.
19. Nešporová, O. (2015). Pomníčky U Silnic V Longitudinální Perspektivǩ. Český lid, 173–198.
20. Ocak, A. Y. (1992). Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
21. Petersson, A. (2009). Swedish Offerkast and Recent Roadside Memorials. Folklore 120, 75–91.
22. Pink, S. (2013). Doing visual ethnography (3rd ed.). Sage.
23. Przybylska, L., & Mazurek, M. (2025). The evaluative and behavioural aspects of roadside crosses in Poland. Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, 27(1), 67–75.
24. Reershemius, G. (2024). Leaving one’s mark: Commemorative practices and place marking in public space. De Gruyter.
25. Santino, J. (2006). Spontaneous shrines and the public memorialization of death. Palgrave Macmillan.
26. Seale, C. (1998). Constructing death: The sociology of dying and bereavement. Cambridge University Press.
27. URL-1. Turkish Ministry of Culture and Tourism. (Assess date: December 19, 2025). Customs and beliefs related to death in Anatolia. Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism. https://www.ktb.gov.tr/EN-98545/customs-and-beliefs-related-to-death-in-anatolia.html
28. Walter, T. (1999). On bereavement: The culture of grief. Open University Press.