Somut Olmayan Kültürel Miras Bağlamında İzmir Anafartalar Caddesi ve Çevresi

Öz

Toplumlara aidiyet ve süreklilik hissi kazandıran somut olmayan kültürel miras, kültürel çeşitliliği destekler ve nesilden nesile aktarımı sağlar. Açığa çıkarılmayan miras, hızla dönüşen sosyokültürel yapı nedeniyle tehdit altına girer. Bu çalışmanın amacı, geleneksel dokusunu koruyan “Anafartalar Caddesi ve Çevresindeki” somut olmayan kültürel mirası tespit ederek, bunların sürdürülmesi ve yeniden canlandırılmasına yönelik öneriler sunmaktır. Bu bağlamda çalışma kapsamında, antik dönemden günümüze dek birçok medeniyete ev sahipliği yapan, günümüzde de kendine özgü kimliğiyle İzmir’in simgelerinden biri olan Kemeraltı Kentsel Sit Alanı içerisindeki Anafartalar Caddesi ve çevresi incelenmiştir. Çalışmada; söz konusu alan, tarihi süreçte ele alınacağından tarihsel yöntem; cadde kendi içerisinde karşılaştırılarak değerlendirileceğinden karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır. Anafartalar Caddesi ve çevresinin somut olmayan kültürel miras ögeleri değerlendirilmiş, bu ögelerin mekânsal karşılığı liste olarak belirtilmiş ve her birine yönelik seçilen örnekler detaylı olarak incelenmiştir. Kemeraltı’nın karakteristik özelliklerinden biri de alanda belirli işlevlerin belirli alanlarda toplanmasıdır. Kent ile ilgili eski haritalarda yer alan sokak ve çarşı adları, bu işlevleri yansıttığı için araştırılarak görselleştirilmiştir. Çarşı içerisinde alt çarşıların yer alması, kentin ticari önemini de yansıtmaktadır. Böylece Anafartalar Caddesi ve çevresinde kent belleğinde önemli yeri olan somut olmayan kültürel miras değerleri ile bu mirasın sürdürüldüğü alanlar araştırılarak ortaya çıkarılmıştır. Bu değerlerin korunması, kültürel mirasın gelecek nesillere aktarılması ve toplumun alana aidiyetinin sürdürülebilmesi açısından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• Anafartalar Caddesi
• Basmane
• Kemeraltı
• koruma
• somut olmayan kültürel miras

İzmir Anafartalar Street and Its Surroundings in The Context of Intangible Cultural Heritage

Öz

Intangible cultural heritage, which instils a sense of belonging and continuity in communities, supports cultural diversity and ensures its transmission from one generation to the next. Unrecognized heritage is threatened by rapidly changing sociocultural structures. The purpose of this study is to identify the intangible cultural heritage in the “Anafartalar Street and Surroundings” area, which preserves its traditional fabric, and to offer recommendations for its preservation and revitalization. In this context, the study examines Anafartalar Street and its surroundings within the Kemeraltı Urban Conservation Area-a site that has been home to many civilizations from antiquity to the present and remains one of Izmir’s symbols today due to its unique identity. In this study, the historical method was employed since the area in question was examined within its historical context, and the comparative method was used since the street was evaluated by comparing it with itself. The intangible cultural heritage elements of Anafartalar Street and its surroundings were assessed; the spatial counterparts of these elements were listed, and the examples selected for each were examined in detail. One of the characteristic features of Kemeraltı is the concentration of specific functions in specific areas. The names of streets and markets found on old maps of the city were researched and visualized because they reflect these functions. The presence of sub-markets within the main market also reflects the city’s commercial significance. Thus, the intangible cultural heritage values that hold an important place in the city’s collective memory-specifically along Anafartalar Street and its surroundings—and the areas where this heritage is preserved have been researched and brought to light. The preservation of these values is crucial for transmitting cultural heritage to future generations and sustaining the community’s sense of belonging to the area.

Anahtar Kelimeler

• Anafartalar Street
• Basmane
• Kemeraltı
• conservation
• intangible cultural heritage

Kaynakça

1. Aktepe, M. M. (1973). Osmanlı devri İzmir camileri hakkında ön bilgi. Tarih Enstitüsü Dergisi, 3, 177–212.
2. Akurgal, E. (1993). Eski İzmir I: Yerleşme katları ve Athena Tapınağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Akyıldız, N. A. & Olğun, T. N. (2020). Somut olmayan kültürel mirasın Anadolu’da tarihi yerleşimlerin korunması ve sürdürülebilirliği bağlamında değerlendirilmesi. Millî Folklor, 16(128), 234–243.
4. Alivizatou, M. (2012). Intangible heritage and the museum: New perspectives on cultural preservation. Walnut Creek, CA: Left Coast Press.
5. Atay, Ç. (1978). Tarih içinde İzmir. İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı Yayını.
6. Atay, Ç. (2003). Kapanan kapılar: İzmir hanları. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını.
7. Bars, M. E. (2023). Geleneğin icadı bağlamında kent folkloru. A. Erkan Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında: Kent folkloru içinde (ss. 67–78). Konya: Çizgi Kitabevi.
8. Bessière, J. (1998). Local Development and Heritage: Traditional Food and Cuisine as Tourist Attractions in Rural Areas. Sociologia Ruralis, 38(1), 21–34.

9. Beyru, R. (2011). 19. yüzyılda İzmir kenti. İstanbul: Literatür Yayınları.
10. Cadoux, C. J. (2003). İlkçağda İzmir (B. Umar, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Derdiçok, N. S. (2023). Kentte mekânın kültürel anlamı: İzmir tarihi Kemeraltı Çarşısı. A. Erkan Aslan (Ed.), Kuramsal yaklaşımlar ışığında: Kent folkloru içinde (ss. 101–119). İstanbul: Çizgi Kitabevi.
12. Foto Resne. (1936). Eskimeyen İzmir Fotoğrafları: Şükran Lokantası akşam yemeği [Fotoğraf].
13. Göregenli, M. (2009). Kemeraltı. İzmir: İzmir Ticaret Odası Yayınları.
14. Hafstein, V. T. (2009). Intangible heritage as a list: From masterpieces to representation. L. Smith & N. Akagawa (Eds.), Intangible heritage içinde (ss. 93–111). London: Routledge.
15. Harrison, R. (2013). Heritage: Critical Approaches. London: Routledge.
16. İzmir kartpostalları 1900 (2003). İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayını.
17. Karakul Türk, Ö. (2023). Traditional earthen architecture: Konya, a case study of intangible heritage and local building practice. The Historic Environment: Policy & Practice, 14(1), 87–111. https://doi.org/10.1080/17567505.2023.2170559
18. Kalaycı Önaç, A., Birişçi, T. & Karcı Demirkol, A. (2020). Kentsel kimlik ve imge olarak İzmir Basmane–Kadifekale aksının dünü, bugünü, yarını. Kent Akademisi, 13(3), 404–416.
19. Karadaş, A., İlhan, R., Vardar, S., Öner, E. & Ersoy, A. (2023). Smyrna Agorası çevresinde (Konak–İzmir) Holosen kıyı çizgisi değişmelerine ait ön bulgular. Erciyes Akademi, 37(3), 1095–1126.
20. Kılıç, M. (2012). The Roman imperial cult in Smyrna. Belleten, 76(276), 385–402.
21. Koca, N. & Ersöz Tüğen, A. (2020). Somut olmayan kültür miras listesinde bir değer olan Türk kahvesine coğrafya perspektifinden bakış. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 347–362.
22. Kurin, R. (2004). Safeguarding intangible cultural heritage: Key factors in implementing the 2003 Convention. International Journal of Intangible Heritage, 1(1), 9–20.
23. Metin Basat, E. (2013). Somut ve somut olmayan kültürel mirası birlikte koruyabilmek. Millî Folklor, 25(100), 61–71.
24. Oldenburg, R. (1999). The Great Good Place (3rd ed.). New York: Marlowe & Company.
25. Oğan, Y. (2024). Gastronomik kimlik ve miras bağlamında bir bibliyometrik analiz. Tourism and Recreation, 6(1), 76–88.
26. Oğuz, M. Ö. (2009). Somut olmayan kültürel miras ve kültürel ifade çeşitliliği. Millî Folklor, 82, 6–12.
27. Oğuz, M. Ö. (2018). Somut olmayan kültürel miras nedir? Ankara: Geleneksel Yayıncılık.
28. Ölçer Özünel, E. (2023). Gelecekten ödünç almak: Somut olmayan kültürel miras ve sürdürülebilir kalkınma. Ankara: Grafiker Yayınları.
29. Özgen, Ö. (2016). Kültürel miras kapsamında “Türk hamamı” üzerine bir inceleme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 42, 111–138.
30. Sarıbekiroğlu, Ş. & Kul, F. N. (2022). Builders and building tradition of Barbaros as intangible cultural heritage. ITU Journal of the Faculty of Architecture, 19(1), 183–195.
31. Smith, L. (2006). Uses of heritage. London: Routledge.
32. Taner, T., Ecemiş, S. & Aydoğan, M. (2002). Kemeraltı koruma amaçlı imar planı revizyon raporu. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
33. Tavares, D. S. (2021). The relationship between intangible cultural heritage and urban resilience: A systematic literature review. Sustainability, 13(22), 12921. https://doi.org/10.3390/su132212921
34. Tekeli, İ. (2017). İzmir-Tarih projesi tasarım stratejisi raporu. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi.
35. UNESCO. (2003). Somut olmayan kültürel mirasın korunması sözleşmesi. Paris. Erişim tarihi: 8 Kasım 2025, https://www.unesco.org.tr
36. UNESCO. (2025). Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri. Erişim tarihi: 6 Temmuz 2026, https://unesco.org.tr/Pages/126/123/UNESCO-Somut-Olmayan-K%C3%BClt%C3%BCrel-Miras-Listeleri
37. Ürer, H. (2002). İzmir hamamları. Ankara: Kültür Bakanlığı.
38. Ye, X., Ruan, Y., Xia, S. & Gu, L. (2025). Adoption of digital intangible cultural heritage: A configurational study integrating UTAUT2 and immersion theory. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 1–17. https://doi.org/10.1057/s41599-024-04222-8