AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARI ÇERÇEVESİNDE DİN TEMELLİ AYRIMCILIK YASAĞI

Emine Gülselcen Kafkasyalı

doi:10.59909/khm.06.01.012

TR EN

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARI ÇERÇEVESİNDE DİN TEMELLİ AYRIMCILIK YASAĞI

Öz

İnsan haklarında yaşanan gelişmeler sadece hakların tanınması ile sınırlı kalmayıp aynı zamanda insan hakları hukukuna ilişkin bazı temel ilkelerin de kabulünü beraberinde getirmiştir. Bu ilkelerden çalışmanın konusuyla ilgili olanı ayrımcılık yasağıdır. Bir hak ve temel bir ilke olan ayrımcılık yasağının kapsamı ve çeşitleri teorik çalışmaların yanı sıra mahkeme kararlarıyla da belirlenmiştir. Uluslararası ölçekte birçok düzenlemede insanların eşit olduğu vurgusuyla ayrımcılık yasaklanırken bazı özel sözleşmeler yoluyla dünya genelinde çoğunlukla karşılaşılan ayrımcılık nedenleriyle bağlantılı olarak ayrımcılık yasaklanmıştır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bölgesel bir düzenleme olmakla birlikte Sözleşmenin ihlaline ilişkin bir yargı mekanizmasının öngörülmüş olması, ayrımcılık yasağının uygulanmasına yönelik etki oluşturmaktadır. Sözleşmenin 14. maddesinde düzenlenen ayrımcılık yasağı Sözleşmeden kaynaklanan haklardan yararlanma ile sınırlı iken daha sonra kabul edilen 12 numaralı Ek Protokolle bu yasak genişletilerek taraf devletlerin tanımış oldukları her türlü hakla ilgili ayrımcılıktan kaçınmaları yükümlülüğü getirilmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ayrımcılık iddiasına ilişkin temel bazı kriterler belirleyerek bu kriterler üzerinden ayrımcılığa ilişkin değerlendirme yapmaktadır. Mahkeme, muamele farkı, meşru ve objektif bir amaç ile orantılılık ilkelerini esas almaktadır. Sözleşmenin 14. maddesinde bazı ayrımcılık nedenleri sayılmakla birlikte bu sayım bir sınırlama amacı taşımamaktadır. Bu çalışmada, din temelli ayrımcılığa ilişkin AİHM kararlarının konuyu nasıl ele aldığı incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

AİHM , Eşitlik , Ayrımcılık , Ayrımcılık Yasağı , Din Temelli Ayrımcılık

PROHIBITION OF RELIGIOUS DISCRIMINATION WITHIN THE FRAMEWORK OF EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS DECISIONS

Abstract

Developments in human rights have not been limited to the recognition of rights, development has also led to the acceptance of certain fundamental principles relating to human rights law. These principles include the one relevant to the subject of this study which is the prohibition of discrimination. The scope and types of the prohibition of discrimination, as a right and a fundamental principle, have been determined by theoretical studies as well as court rulings. While discrimination is prohibited in many international regulations with an emphasis on the equality of people, discrimination has been prohibited through various special agreements in connection with the reasons for discrimination commonly encountered worldwide. Although the European Convention on Human Rights is a regional regulation, the fact that it provides for a judicial mechanism for violations of the Convention has an impact on the application of the prohibition of discrimination. The prohibition of discrimination set out in Article 14 of the Convention is limited to the enjoyment of rights arising from the Convention, however the subsequently adopted Protocol No. 12 broadens this prohibition, imposing an obligation on the contracting states to refrain from discrimination in relation to any rights they have recognized. The European Court of Human Rights establishes certain fundamental criteria regarding allegations of discrimination and assesses discrimination based on these criteria. The Court bases its decisions on the principles of difference in treatment, legitimate and objective purpose, and proportionality. Although Article 14 of the Convention lists certain grounds for discrimination, this is not exhaustive. This study examines how ECHR judgments address the issue of discrimination based on religion.

Keywords

ECHR , Equality , Discrimination , Prohibition of Discrimination , Religious Discrimination

Öz

Kaynakça

Akıncı, Nuray Aşçı, Türk ve Avrupa Birliği Hukukunda Dolaysız Vergilerde Ayrımcılık Yasağı, İstanbul: Beta Yayın-ları, 2014.
Aral, Vecdi, Hukuk Felsefesinin Temel Sorunları, İstanbul: XII Levha Yayınları, 2012.
Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı, Avrupa Ayrımcılık Yasağı Hukuku El Kitabı, 2010, s. 21, https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/10122019114120 ayrimcilik_ yasagi.pdf (Erişim Tarihi 15.01.2026)
Avrupa Konseyi/AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 14. maddesi ve Sözleşmeye Ek 12 No.lu Protokol’ün 1. maddesine ilişkin Rehber, 31.12.2024, s.17, https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide _art_14 _art_1 _ protocol_12_tur (Erisim Tarihi 12.01.2026)
Barnes, Kristen, “Adjudicating Equality: Antidiscrimination Education Jurisprudence in the European Court Of Human Rights”, Harvard Journal On Racial & Ethnic Justice, 33 (2017), pp. 202- 249.
Baumgärtel, Moritz, Sarah Ganty, “On the Basis of Migratory Vulnerability: Augmenting Article 14 of the European Convention on Human Rights in the Context of Migration”, International Journal of Law in Context 20 (2024), pp. 92–112.
BM İnsan Hakları Komitesi, “Genel Yorum No. 18: Ayrımcılık yapılmaması”, https://www.refworld.org/legal/general/hrc/1989/en/6268 (Erişim Tarihi 11.01.2026)
BM, “Birleşmiş Milletler Antlaşması”, https:// inhak.adalet.gov.tr/Resimler/ SayfaDokuman/ 2212020141836bm_01.pdf (Erişim Tarihi 10.01.2026)
BM, “Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme”, https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights (Erişim Tarihi 10.01.2026)
BM, “Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme”, https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-convention-elimination-all-forms-racial (Erişim Tarihi 11.01.2026)

BM, “İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi”, https://www.hsk.gov.tr/eklentiler/dosyalar/9a3bfe74-cdc4-4ae4-b876-8cb1d7eeae05.pdf (Erişim Tarihi 10.01.2026)
BM, “Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi”, https: / / www. ohchr. Org /en / instru-ments-mechanisms/instruments/convention-elimination-all-forms-discrimination-against-women (Eri-şim Tarihi 11.01.2026)
BM, “Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme”, https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights (Erişim Tarihi 10.01.2026)
Bojarski, Łukasz, Isabelle Chopin, Barbara Cohen, Uyen Do, Lilla Farkas ve Romaniţa Iordache, Ayrımcılık Yasağı Eğitimi El Kitabı, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Mayıs 2012, s. 19, https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/tr/publication/8-ayrmclk-yasag-egitimi-el-kitab/ (Erişim Tarihi 17.01.2026)
Council of Europe, “Explanatory Report to the Protocol No. 12 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms”, Rome, 4.11.2000, para 15, p.3. https://rm.coe.int/09000016800cce48 (Erişim Tarihi 15.01.2026)
Çağıran, Mehmet Emin, Uluslararası Alanda İnsan Hakları, genişletilmiş ve gözden geçirilmiş 4. Baskı, Ankara: Turhan Kitabevi, 2020.
Elverdi, Enver, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları ve Avrupa Birliği Ayrımcılık Yasağı Direktifleri Çerçevesinde Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu’nun Bir Değerlendirmesi”, Yasama Der-gisi, 45/1 (2022), ss. 95-119.
European Communities, The Prohibition of Discrimination under European Human Rights Law, 2011, s. 25, https://www.ab.gov.tr/files/ ardb /evt/ 1_ avrupa _birligi /1_6_raporlar/1_3_ diger/human_rights / prohibition_of_discrimination_under_european_human_rights_law.pdf (Erişim Tarihi 10.01.2026)
Gözübük, Şeref, Feyyaz Gölcüklü, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması Avrupa İnsan Hakları Mahkeme-si İnceleme ve Yargılama Yöntemi, Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, genişletilmiş 7. baskı, 2007.
Gül, İdil Işıl, Ulaş Karan, Ayrımcılık Yasağı Kavram, Hukuk, İzleme ve Belgeleme, Edit. Burcu Yeşiladalı ve Gökçe-çiçek Ayata, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2011.
Gülmez, Mesut, “İnsan Haklarında Ayrımcılık Yasaklı Eşitlik İlkesi: Aykırı Düşünceler”, Çalışma ve Toplum, 2/25 (2010), ss. 217-266.
Gülmez, Mesut, İnsan Hakları ve Avrupa Birliği Hukukunda Ayrımcılığın Kaldırılması ve Türkiye, Ankara: Belediye İş Sendikası, 2009.
Harris, David, Michael O’Boyle, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku, Edit. Bates, Carla Buckey, çev. Mehveş Bingöllü Kılcı, Ulaş Karan, Ankara: Şen Matbaa.
ILO, “111 No’lu Ayırımcılık (İş ve Meslek) Sözleşmesi”, https://www.ilo.org/tr/resource/111-nolu-ayirimcilik-ve-meslek-sozlesmesi (Erişim Tarihi 11.01.2026)
İnsan Haklarını Anlamak-İnsan Hakları Eğitimi El Kitabı, Edit. Wolfgang Benedek, çev. Mehveş Bingöllü Kılcı, Ankara: Türkiye Adalet Akademisi, 3. Baskı, 2014.
Karan, Ulaş “Eşitlik İlkesi ve Ayrımcılık Yasağı”, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa, Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme, Edit. Sibel İnceoğlu, Ankara: Avrupa Konseyi Yayınları, 2013, ss. 459-494.
Karan, Ulaş, “Bireysel Başvuru Kararlarında Ayrımcılık Yasağı ve Eşitlik İlkesi”, Anayasa Yargısı, 31/1 (2015), ss. 235-306.
Kuru, Gonca, Ayrımcılık Yasağının Hukuk Felsefesi Açısından Temellendirilmesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2021.
Smith, Anne, “Equality Constitutional Adjudication in South Africa”, African Human Rights Law Journal, 14 (2014), pp. 609-632.
The Council of the European Union, “Implementing the Principle of Equal Treatment Between Persons Irres-pective of Racial or Ethnic Origin”, Council Directive 2000/43/EC, Article 2/1. https://arhiv.varuh-rs.si/fileadmin/user_upload/pdf/pravni_dokumenti/direktiva_ rasna _ enakost.pdf (Erişim Tarihi 17.01.2026)
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik Rehberi, s. 16, https://www.tihek.gov.tr/upload/pdf/ayrimcilikla-mucadele-ve-esitlik-rehberi/PDF.pdf (Erişim Tarihi 12.01.2026)
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Din, İnanç ve Mezhep Temellerinde Ayrımcılık, s.7, https://www.tihek.gov.tr/public/editor/uploads/din-inanc-mezhep-temelinde-ayrimcilik.pdf (12.01.2026)
Yücel Ensari, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa Birliği Direktiflerinde Ayrımcılık Yasağı Hukuku”, ADAM Akademi, 6/1 (2015), ss. 59-84.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Uluslararası İnsani ve İnsan Hakları Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Emine Gülselcen Kafkasyalı ^*
0000-0001-8780-3903
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Nisan 2026

Gönderilme Tarihi

2 Mart 2026

Kabul Tarihi

21 Nisan 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 6 Sayı: 1

DOI

https://doi.org/10.59909/khm.06.01.012

IZ

https://izlik.org/JA54YT53TZ

Chicago

Kafkasyalı, Emine Gülselcen. 2026. “AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARI ÇERÇEVESİNDE DİN TEMELLİ AYRIMCILIK YASAĞI”. Kırıkkale Hukuk Mecmuası 6 (1): 387-417. https://doi.org/10.59909/khm.06.01.012.

Creative Commons Lisansı
Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.

AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARI ÇERÇEVESİNDE DİN TEMELLİ AYRIMCILIK YASAĞI

Öz

Anahtar Kelimeler

PROHIBITION OF RELIGIOUS DISCRIMINATION WITHIN THE FRAMEWORK OF EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS DECISIONS

Abstract

Keywords

Öz

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

DOI

IZ

Kaynak Göster