AN ANCIENT CULT CENTER IN ANTIQUITY ANATOLIA: A CURRENT EVALUATION ON THE TEMPLE STATE OF ZELA

Öz

Zile, historically known as Anziliya, was a significant cult city during the Hittite Period. Like Zela in antiquity, Anziliya functioned as a center of worship. The presence of the goddess Anzili in the city's name suggests its role as a religious hub. The question of whether the cult of this goddess persisted in Zela after the Hittite Period and whether Anāhitā/Anaïtis in antiquity represents a different form of Anzili was first proposed by S. Alp. However, no further studies have been conducted to explore this idea. This article aims to compare Anzili and Anāhitā/Anaïtis in terms of their attributes and functions, using cuneiform texts as well as ancient and modern sources. By identifying potential similarities between these two goddesses, this study seeks to shed light on their possible connection.

Anahtar Kelimeler

• Anziliya
• Anzili
• Zela
• Temple State
• Anāhitā/Anaïtis

ANTİK ÇAĞ ANADOLUSU’NDA KADİM BİR KÜLT MERKEZİ: ZELA TAPINAK DEVLETİ ÜZERİNE GÜNCEL BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Zile’nin tarihte bilinen ilk adı olarak karşımıza çıkan Anziliya, Hitit Dönemi’nde bir kült kentiydi. Dolayısı ile Antik Çağ’daki Zela gibi Anziliya da bir tapınım merkeziydi. Anziliya’nın bir kült kenti olduğuna, kentin adında geçen tanrıça adı Anzili işaret etmektedir. Bu tanrıçanın kültünün Hitit Dönemi’nden sonra da Zela’da yaşayıp yaşamadığı ve Antik Çağ’daki Anāhitā/Anaïtis’in, Anzili’nin değişik bir şekli olup olmadığı ilk kez S. Alp tarafından bir düşünce olarak dile getirilmiş, ancak bunun cevabını aramaya yönelik olarak o zamandan bugüne kadar herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Bu makalede, çivi yazılı belgelerden elde edilen bilgiler ve antik-modern kaynaklar ışığında Anzili ile Anāhitā/Anaïtis arasında nitelikleri ve işlevleri açısından bir karşılaştırma yapılarak, iki tanrıça arasında benzerliklerin olup olmadığı tespit edilmeye, böylelikle de ele aldığımız konu aydınlatılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Anziliya
• Anzili
• Zela
• Tapınak Devleti
• Anāhitā/Anaïtis

Kaynakça

1. AKDOĞAN, Rukiye, “Anziliya (Zile) Şehir Adının Belgelendiği Maşat-Höyük Tabletleri”, Çağıltı Dergisi, S: 1, Kayseri 2008, ss. 8-9.
2. ALP, Sedat, “Maşat Höyük’te Keşfedilen Hitit Tabletlerinin Işığı Altında Yukarı Yeşilırmak Bölgesinin Coğrafyası Hakkında”, Belleten, C: XLI, S: 164, 1977, ss. 637-647.
3. ANDRÉS-TOLEDO, Miguel Ángel, “The description of Anāhitā’s attire in the Yašt 5”, Ed. C. Brøns-M. L. Nosch, Textiles and Cult in the ancient Mediterranean, Ancient Textile Series 31, Oxford 2017, ss. 179-188.
4. ARCHI, Alfonso, “Hittite Religious Landscapes”, Ed. A. D’Agostino-V. Orsi-G. Torri, Sacred Landscapes of Hittites and Luwians: proceedings of the International Conference in Honour of Franca Pecchioli Daddi, Studia Asiana 9, Firenze 2015, ss. 11-25.
5. ARCHI, Alfonso-KLENGEL, Horst, “Ein hethitischer Text über die Reorganisation des Kultes”, Altorientalische Forschungen, 7, 1980, ss. 143-157.
6. BACHVAROVA, Mary R., “Adapting Mesopotamian Myth in Hurro-Hittite Rituals at Hattuša: IŠTAR, the Underworld, and the Legendary Kings”, Ed. B. J. Collins-P. Michalowski, Beyond Hatti: A Tribute to Gary Beckman, Atlanta 2013, ss. 23-44.
7. BACHVAROVA, Mary R., “Multiformity in the Song of Ḫedammu: Evidence and Implications”, Altorientalische Forschungen, 45/1, 2018, ss. 1-21.
8. BARJAMOVIC, Gojko, A Historical Geography of Anatolia in the Old Assyrian Colony Period, Carsten Niebuhr Institute Publications 38, Copenhagen 2011.

9. BARSACCHI, Francesco G., “Between Adoption and Assimilation: The Case of Ištar of Ḫattarina”, Ed. L. Warbinek-F. Giusfredi, Theonyms, Panthea and Syncretisms in Hittite Anatolia and Northern Syria: proceedings of the TeAI Workshop Held in Verona, March 25-26, 2022, Studia Asiana 14, Firenze 2023, ss. 57-68.
10. BECKMAN, Gary M., Hittite Birth Rituals: Second Revised Edition, Studien zu den Boğazköy-Texten 29, Wiesbaden 1983.
11. BOYCE, Mary, “Iconoclasm Among The Zoroastrians”, Ed. J. Neusner, Christianity, Judaism And Other Greco-Roman Cults: studies for Morton Smith at sixty, Studies in Judaism in Late Antiquity, Vol: XII, Brill, Leiden 1975a, ss. 93-111.
12. BOYCE, Mary, A History of Zoroastrianism. I: The Early Period, Brill, Leiden 1975b.
13. BOYCE, Mary, A History of Zoroastrianism. II: Under the Achaemenians. Brill, Leiden 1982.
14. BOYCE, Mary-GRENET, Frantz, A History of Zoroastrianism. III: Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule, Brill, Leiden 1991.
15. CAMMAROSANO, Michele, Hittite Local Cults, Atlanta 2018.
16. CLEMENTIS Alexandrini Protrepticus, Ed. M. Marcovich, Supplements to Vigiliae Christianae: Formerly Philosophia Patrum: Texts And Studies of Early Christian Life and Language, Vol: XXXIV, Brill, Leiden-New York- Köln 1995.
17. CORSTEN, Thomas, “Herodot I.131 und die Einführung des Anahita-Kultes in Lydien”, Iranica Antiqua, Vol: 26, 1991, ss. 163-180.
18. CUMONT, Franz, “Anahita”, Ed. J. Hastings, Encyclopaedia of Religion and Ethics, Vol: I, T. & T. Clark, Edinburgh 1908, ss. 414-415.
19. CUMONT, Franz-CUMONT, Eugene, Voyage D’exploration Archéologique dans le Pont et la Petite Arménie: Studia Pontica II, Bruxelles 1906.
20. ÇİLİNGİR, Sevgül, Hitit Tapınak Kentleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2011.
21. DALAISON, Julie, “Civic Pride and Local Identities: The Pontic Cities and Their Coinage in the Roman Period”, Ed. T. Bekker-Nielsen, Space, Place and Identity in Northern Anatolia, Geographica Historica 29, Stuttgart 2014, ss. 125-156.
22. DALAISON, Julie-RÉMY, Bernard, “Les divinités d’origine indigène et iranienne sur le monnayage des cités du Pont sous les premiers Sévères”, Revue numismatique, Vol: 170, 2013, ss. 29-60.
23. DALAISON, Julie-RÉMY, Bernard-AMANDRY, Michel, Zéla sous l’empire romain: Étude historique et corpus monétaire, Numismatica Anatolica 4, Bordeaux 2009.
24. DE JONG, Albert, Traditions of the Magi: Zoroastrianism in Greek and Latin Literature, Religions in the Graeco-Roman World, Vol: 133, Brill, Leiden-New York-Köln 1997.
25. DEBORD, Pierre, Aspects Sociaux et économiques de la Vie Religieuse Dans L’Anatolie Gréco-Romaine, Brill, Leiden 1982.
26. DEBORD, Pierre, L' Asie Mineure au IVe siècle (412-323 a.C.): pouvoirs et jeux politiques, Bordeaux 1999.
27. DEL MONTE, Giuseppe F., Die Orts und Gewässernamen der hethitischen Texte. Supplement, Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes VI/2, Wiesbaden 1992.
28. DEL MONTE, Giuseppe F.-TISCHLER, J., Die Orts und Gewassernamen der hethitische Texte, Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes VI, Wiesbaden 1978.
29. DOĞAN-ALPARSLAN, Meltem-ALPARSLAN, Metin-PELVANOĞLU, Tolga, “Kutsal Bir Hitit Kenti Arinna ve Lokalizasyonuna Dair Bazı İpuçları”, Ed. M. Arslan-F. Baz, Arkeoloji, Tarih ve Epigrafi’nin Arasında: Prof. Dr. Vedat Çelgin’in 68. Doğum Günü Onuruna Makaleler, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2018, ss. 261-270.
30. DÖNMEZ, Şevket, “Amasya-Oluz Höyük Ateşgedesi ve Erken Zerdüşt Dini Kutsal Alanı”, Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, S: 22, 2018, ss. 145-160.
31. DÖNMEZ, Şevket, “Hristiyanlık Öncesi Ermeniler Zerdüşt Dini Mensubu muydu?: Arkaik Ermeni İnançları Hakkında Yeni Gözlemler”, Haz. Ş. Dönmez, Demir Çağı’nda Anadolu-İran-Turan, Ege Yayınları, İstanbul 2021, ss. 51-62.
32. DÖNMEZ, Şevket-SABA, Mona, “Anadolu Demir Çağı Pers Tarihi ve Oluz Höyük (Kritalla)”, Haz. A. Özfırat-Ş. Dönmez-M. Işıklı-M. Saba, Orta ve Doğu Anadolu Geç Demir Çağı: Post-Urartu, Med ve Akhaimenid İmparatorlukları, Ege Yayınları, İstanbul 2019, ss. 1-17.
33. ERCİYAS, Deniz Burcu, Wealth, Aristocracy and Royal Propaganda Under the Hellenistic Kingdom of the Mithradatids in the Central Black Sea Region of Turkey, Brill, Leiden-Boston 2006.
34. ERTEN, Emre, “Antik Yazarlarda Bir Assur Kraliçesi: Semiramis”, İstanbul Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, S: 16, 2018, ss. 45-95.
35. FORLANINI, Massimo, “Remarques Géographiques sur les Textes Cappadociens”, Hethitica, 6, 1985, ss. 45-67.
36. FORLANINI, Massimo, “La Regione del Tauro Nei Testi Hittiti”, Vicino Oriente, 7, 1988, ss. 129-169.
37. FORLANINI, Massimo, “La survie des toponymes de l’âge du bronze dans le Pont et en Cappadoce: Continuité ethnique, linguistique et survie des traditions de l'époque hittite impériale pendant les siècles “obscurs” jusqu au début de l âge classique?”, Ed. H. Bru-G. Labarre, L'Anatolie des peuples, des cités et des cultures (IIe millénaire av. J.-C. – Ve siècle ap. J.-C.). Colloque international de Besançon 26-27 novembre 2010, Autour d'un projet d'atlas historique et archéologique de l'Asie Mineure: Méthodologie et prospective, Vol: 1, Besançon 2013, ss. 69-84.
38. FUL, Şengül Dilek, “Antik Dönemde Tokat’ta Tapınım Gören Kültler”, Tokat Sempozyumu, 01-03 Kasım 2012 Tokat, Bildiriler, C: III, Ankara 2013, ss. 89-108.
39. GARSTANG, John-GURNEY, Oliver Robert, The Geography of the Hittite Empire, BIAA Occasional Publications 5, London 1959.
40. GERNOT, Wilhelm, “Die Lesung des Namens der Göttin IŠTAR-li”, Ed. J. Klinger-E. Rieken-Ch. Rüster, Investigationes Anatolicae, Gedenkschrift Erich Neu (=Studien zu den Boğazköy-Texten 52), Wiesbaden 2010, ss. 337-344.
41. GOETZE, Albrecht, “The Roads of Northern Cappadocia in Hittite Times”, Revue Hittite et Asianique, S: 61, 1957, ss. 91-103.
42. GONNET, Hatice, “Dieux fugueurs, dieux captés chez les Hittites”, Revue de l'histoire des religions, Vol: 205, 1988, ss. 385-398.
43. GUTERBOCK, Hans G., “A view of Hittite literatüre”, Journal of the American Oriental Society, Vol: 84, No: 2, 1964, ss. 107-115.
44. HAAS, Volkert, Geschichte der hethitischen Religion, Handbuch der Orientalistik, Brill, Leiden 1994.
45. HAAS, Volkert-KOCH, Heidemarie, Religionen des Alten Orients: Hethiter und Iran, Grundrisse zum Alten Testament, Vol: 1, 1, Göttingen 2011.
46. HAMILTON, William John, Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia; with Some Account of Their Antiquities and Geology, Vol: I, London 1842.
47. HAMILTON, William John, Küçük Asya, Çev. K. Toraman, Midas Kitap, Ankara 2013.
48. HJERRILD, Bodil, “Near Eastern Equivalents to Artemis”, Ed. T. Fischer-Hansen-B. Poulsen, From Artemis to Diana: The Goddess of Man and Beast, Vol: 12, Museum Tusculanum Press, Copenhagen 2009, ss. 41–50.
49. HØJTE, Jakob Munk, “Tempelstater i Pontos: Komana Pontike, Zela og Ameria”. Ed. P. G. Bilde-J. M. Højte, Mennesker og guder ved Sortehavets kyster, Sortehavsstudier 2, Aarhus, 2004, ss. 75–97.
50. HULTGÅRD, Anders, “Invoking Anāhitā ‒ from Iran to Asia Minor”, Ed. A. P. Dahlén, Achaemenid Anatolia: Persian presence and impact in the western satrapies 546– 330 BC, Proceedings of an international symposium at the Swedish Research Institute in Istanbul, 7–8 September 2017, Boreas. Uppsala Studies in Ancient Mediterranean and Near Eastern Civilizations 37, Uppsala 2020, ss. 161-182.
51. JACKSON, A. V. Williams-GRAY, Louis H., “The Religion of the Achaemenian Kings. First Series. The Religion According to the Inscriptions”, Journal of the American Oriental Society, Vol: 1-20, 1900, ss. 160-184.
52. JACOBS, Bruno, “Kultbilder und Gottesvorstellung Bei Den Persern Zu Herodot, Historiae 1.131, Und Clemens Alexandrinus, Protrepticus 5.65.3”, Ed. T. Bakır vd., Achaemenid Anatolia: Proceedings of the First International Symposium on Anatolia in the Achaemenid Period, Bandırma 15-18 August 1997, Leiden 2001, ss. 83-90.
53. JAVADİ, Shohreh-NİKOEİ Ali, “Investigating The Anahita Myth in Ancient Iran and Armenia”, The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, Special Edition, 2016, ss. 884-890.
54. KARAUĞUZ, Güngör, Hitit Mitolojisi, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya 2015.
55. KAYA, Murat, “Çankırılı Bir Hristiyan Azizi: Hypatius”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, C: 7, S: 1, 2019, ss. 79-94.
56. KELLENS, Jean, “Le problème avec Anahita”, Orientalia Suecana, 51/52, 2002-2003, ss. 317-326.
57. LAFLI, Ergün-PATACI, Sami, “Roma Dönemi’nde Tokat İli’nin Arkeolojisi ve Tarihi: Neocaesarea (Niksar) ve Zela (Zile) Kentleri”, Tokat Sempozyumu, 01-03 Kasım 2012 Tokat, Bildiriler, C: I, Ankara 2013, ss. 207-230.
58. LAROCHE, Emmanuel, “Recherches sur les noms des dieux hittites”, Revue Hittite et Asianique, S: 46, 1946, ss. 7-139.
59. MALANDRA, William W., An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from the Avesta and Achaemenid Inscriptions, University of Minnesota Press, Minneapolis 1983.
60. MAREK, Christian, “Pontus et Bithynia, Paphlagonia, Pontus Galaticus, Pontus Polemonianus, Ora Ponti Polemoniani, Pontus Mediterraneus”, Haz. Oğuz Tekin, Pontus, Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Anadolu: Krallar, İmparatorlar, Kent Devletleri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2021, ss. 250-259.
61. MAZOYER, Michel, “Le Mythe de Télipinu et les rituels du Kizzuwatna”, Ed. E. Jean-A. M. Dinçol-S. Durugönül, La Cilicie: espaces et pouvoirs locaux (IIe millénaire av. J.-C.– IVe siècle ap. J.-C.). Actes de la table ronde d’Istanbul, 2–5 novembre 1999, Varia Anatolica 13, Institut Français d'Études Anatoliennes-Georges Dumézil, İstanbul 2001, ss. 115–122.
62. MEYER, Eduard, “Anaitis”, W.H. Roscher, Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie, I, Leipzig 1884-1890, ss. 330-334.
63. MITCHELL, Stephen, “Iranian Names and the Presence of Persians in the Religious Sanctuaries of Asia Minor”, Ed. E. Matthews, Old and New Worlds in Greek Onomastic, Proceedings-British Academy, Vol: 1, No: 148, Oxford 2007, ss. 151-172.
64. MUSCARELLA, Oscar White, “Ancient Art: Gifts from the Norbert Schimmel Collection”, The Metropolitan Museum of Art Bulletin, Vol: 49, No: 4, 1992, ss. 1+5-21+53-56.
65. MÜLLER-KARPE, Andreas, “Yeni Bir Hitit Merkezi: Kuşaklı (Başören/ Sivas) 1992 Yılı Yüzey Araştırması”, 11. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara 1994, ss. 259-264.
66. MÜLLER-KARPE, Andreas, “Einige archäologische sowie archäoastronomische Aspekte hethitischer Sakralbauten.” Ed. K. Kaniuth-A. Löhnert-J. L. Miller-A. Otto-M. Roaf-W. Sallaberger, Tempel im Alten Orient: 7. Internationales Colloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2013, ss. 335-384.
67. OKTAN, Mehmet, “Roma Cumhuriyet Dönemi’nde Pontos’ta yapılan Düzenlemeler”, Anadolu/Anatolia, S: 34, 2008, ss. 47-75.
68. OLSHAUSEN, Eckart, “Pontos: profile of a landscape”, Ed. T. Bekker-Nielsen, Space, Place and Identity in Northern Anatolia, Geographica Historica 29, Franz Steiner, Stuttgart 2014, ss. 39-48.
69. ÖZÇAĞLAR, Ali, “Kazova ve Yakın Çevresinde Eski Yerleşmeler”, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Coğrafya Bilim ve Uygulama Kolu, Coğrafya Araştırmaları, S: 3, Ankara 1991, ss. 61-78.
70. ÖZSAİT, Mehmet, “2005 Yılı Tokat İli, Zile ve Turhal İlçeleri Yüzey Araştırması”, 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı, C: 2, Ankara 2007, ss. 451-462.
71. ÖZSAİT, Mehmet-ÖZSAİT, Nesrin, “2008 Yılı Tokat ve Amasya İlleri Yüzey Araştırmaları”, 27. Araştırma Sonuçları Toplantısı, C: 2, Ankara 2010, ss. 195-222.
72. ÖZSAİT, Mehmet-ÖZSAİT, Nesrin, “Prospections en Cappadoce Pontique”, Ed. H. Bru-G. Labarre, L'Anatolie des peuples, des cités et des cultures (IIe millénaire av. J.-C. – Ve siècle ap. J.-C.). Colloque international de Besançon - 26-27 novembre 2010, Vol: 2, Besançon 2013, ss. 171- 188.
73. POPKO, Maciej, Zippalanda: ein Kultzentrum im Hethitischen Kleinasien, Text der Hethiter 21, Heidelberg 1994.
74. PRICE, Martin Jessop-TRELL, Bluma L., Coins and Their Cities: Architecture on the ancient coins of Greece, Rome, and Palestine, London 1977.
75. RICL, Marijana, “The cult of the Iranian Goddess Anahita in Anatolia before and after Alexander”, Živa Antika, 52, 2002, ss. 197-210.
76. ROSTOVTZEFF, Michel, “Dieux et chevaux: A propos de quelques bronzes d'Anatolie, de Syrie et d'Arménie”, Syria, Vol: 12, S: 1, 1931, ss. 48-57.
77. SAADİ-NEJAD, Manya, “Iranian Goddesses”, Ed. R. Foltz, Religions of Iran: From Prehistory to the Present, London 2013a, ss. 56-74.
78. SAADİ-NEJAD, Manya, “Areduui Sura Anahita: An Indo-European River Goddess”, Analytica Iranica, 4-5, 2013b, ss. 253-274.
79. SAADİ-NEJAD, Manya, “Four Iranian Goddesses,” Ed. P. Pak, Civilizations of the Great Silk Road from the Past to the Future, International Institute for Central Asian Studies, Samarkand 2017, ss. 419-428.
80. SAADİ-NEJAD, Manya, Anāhitā: Transformations of an Iranian Goddess, Doktora Tezi, Freie Universität Berlin, Berlin 2019.
81. SAADİ-NEJAD, Manya, Anāhitā: A History and Reception of the Iranian Water Goddess, I.B. Tauris/Bloomsbury, Great Britain 2021.
82. SABA, Mona, “First Evaluation of Haoma Culture in Oluz Höyük”, Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, S: 22, 2018, ss. 161-172.
83. SABA, Mona, “Güncel Arkeolojik Bulgular Işığında Anadolu Erken Zerdüşt (Magi) Dini”, Haz. Ş. Dönmez, Demir Çağı’nda Anadolu-İran-Turan, Ege Yayınları, İstanbul 2021, ss. 85-101.
84. SAPRYKIN, Sergej Ju, “Tempelkomplexe im Pontischen Kappadokien”, Jahrbuch für Wirtschaftsgeschichte, 4, 1989, ss. 119-148.
85. SCHWEMER, Daniel, “Religion and Power”, Ed. S. de Martino, Handbook Hittite Empire: Power Structures, de Gruyter, Berlin-New York 2022, ss. 355-419.
86. SHELESTIN, Viladimir-NEMIROVSKY, Alexandre-IASENOVSKAIA, Anastasia, “The Serpent-Fighting Imagery of Anatolia in the 2nd Millennium BC and Malatya Serpentine Monster in the Light of Newly Published Old Assyrian Seal Impression from Kültepe”, Belleten, C: 87, S: 308, 2023, ss. 1-22.
87. SHENKAR, Michael, Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre-Islamic Iranian World, Magical and Religious literatüre of late antiquity, Vol: 4, Brill, Leiden-Boston 2014.
88. SKJÆRVØ, Prods Oktor, The Spirit of Zoroastrianism, Yale University Press, New Haven and London 2011.
89. SMITH, W. Robertson, “Ctesias and the Semiramis Legend”, The English Historical Review, Vol: 2, No: 6, 1887, ss. 303-317.
90. SØRENSEN, Søren Lund, Between Kingdom and Koinon: Neapolis/Neoklaudiopolis and the Pontic Cities, Geographica Historica 33, Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2016.
91. SÖKMEN, Emine, “Komana Pontika ve Zela: Pontos Bölgesi’ndeki Tapınak Devlet¬leri”, Karadeniz Araştırmaları Sempozyum Bildirileri, Yerleşim Arkeolojisi Serisi (YAS) 1, 2006, ss. 119-128.
92. STIG, Wikander, Feuerpriester in Kleinasien und Iran, C.W.K. Gleerup, Lund 1946.
93. STRABON, The Geography of Strabo, With an English translation by H. L. Jones, Vol: I-VIII, London, New York 1917-1932 (The Loeb Classical Library).
94. STRABON, Antik Anadolu Coğrafyası: (Geographika: XII-XIII-XIV), Çev. A. Pekman, İstanbul 2000.
95. SÜEL, Aygül-WEEDEN, Mark, “Central East: Philology”, Ed. M. Weeden-L. Z. Ullmann, Hittite Landscape and Geography, Handbuch der Orientalistik, I/121, Brill, Leiden-Boston 2017, ss. 200-208.
96. TARACHA, Piotr, Religions of Second Millennium Anatolia, Dresdner Beiträge Hethitologie 27, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2009.
97. TARACHA, Piotr, “Looking For Ziplanda, The Hittite Names of Kuşsaray and Kaletepe”, Ed. A. D’Agostino-V. Orsi-G. Torri, Sacred Landscapes of Hittites and Luwians Proceedings of the International Conference in Honour of Franca Pecchioli Daddi, Studia Asiana 9, Firenze 2015, ss. 57-66.
98. TARACHA, Piotr, “Hittite Éḫalentuwa-Revisited”, Altorientalische Forschungen, 44/1, 2017, ss. 101-110.
99. TEKİN, Murat-UYANIK, Hatice, “Antik ve Modern Seyyahların Gözünden Tokat’taki Antik Yerleşmeler”, Ed. Y. Kılıç-R. Kuzuoğlu-S. Akkuş Mutlu-Ö. Kahya, Prof. Dr. Sebahattin Bayram Armağanı: Eskiçağ Tarihi Yazıları, Çizgi Kitabevi Yayınları, Konya 2023, ss. 587-610.
100. TEMÜR, Akın, “Zela’dan Bir Grup Roma Dönemi Bronz Figürin”, Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, S: 27, 2023, ss. 253-275.
101. TİRO, Ali Osman, “NAM.RA’ların Kullanımına Hitit Metinlerinden Örnekler”, Archivum Anatolicum, C: 12, S: 1, 2018, ss. 97-110.
102. VAN GESSEL, Ben H.L., Onomasticon of the Hittite Pantheon, Part I, Leiden-New York-Köln 1998.
103. VAN LOON, Maurits Nanning, Anatolia in the Second Millennium B.C., Brill, Leiden 1985.
104. WEGNER, Ilse, Gestalt und Kult der Ištar-Sawuška in Kleinasien, Hurritologische Studien III, Alter Orient und Altes Testament 36, Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 1981.
105. WILSON, David Raoul, The Historical Geography of Bithynia, Paphlagonia and Pontus in the Greek and Roman Periods, Doktora Tezi, Oxford University, Oxford 1960.
106. ZHANG He, “Is Shuma the Chinese Analog of Soma/Haoma?: A Study of Early Contacts between Indo-Iranians and Chinese”, Ed. V. H. Mair, Sino-Platonic Papers, 216, Department of East Asian Languages and Civilizations University of Pennsylvania, Philadelphia 2011, ss. 1-36.