LETTER FROM BALTACI MEHMED PASHA TO LEH: A DOCUMENT ON THE REFLECTIONS OF THE TREATY OF PRUT OF 1710 ON OTTOMAN, RUSSIAN, SWEDISH AND LEH RELATIONS

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 38, 127 - 148, 20.04.2025

Dilek Seniha Cenez Ülker

https://doi.org/10.18220/kid.1680151

Öz

The Treaty of Pruth, a significant diplomatic achievement for the Ottoman Empire following the 1699 Treaty of Carlowitz, deserves particular attention due to its unique characteristics. In the aftermath of the Treaty of Pruth, Peter I was forced into peaceful coexistence with the Ottoman Empire because of the Battle of Pruth. This agreement required the return of the fortress of Azov to the Ottomans, a crucial strategic asset for maintaining their dominance over the Black Sea. The treaty also addressed Polish interests, stipulating that Poland would not be harassed and that no interference would be allowed concerning Crimea and the Cossacks, who were under the Polish king’s authority. Additionally, the treaty included provisions regarding the Swedish King Charles XII, who had sought refuge in the Ottoman Empire following his crushing defeat at Poltava in 1709. The treaty mandated his return, and due to his prolonged stay in Ottoman lands—lasting nearly five years—he became known as "Demirbaş" (literally, "permanent fixture"). Responsibility for his return ultimately fell, albeit indirectly, to Poland. However, the failure of Russian Tsar Peter I to uphold the treaty’s provisions, many of which were favorable to the Ottomans, altered the course of Ottoman-Russian relations and accelerated the downfall of Grand Vizier Baltacı Mehmed Pasha. The focus of this study is a letter sent by Grand Vizier Baltacı Mehmed Pasha to the voivodes and beys of Poland, an original copy of which is preserved in the Manuscripts and Old Editions Collection of the Austrian National Library (Österreichische Nationalbibliothek, Sammlung von Handschriften und alten Drucken). This letter discusses the treaty signed with Russia after the Battle of Pruth and outlines Poland’s obligations in its relations with the Ottoman Empire. Through an analysis of this document, the study will explore the complex diplomatic dynamics between the Ottoman Empire, Russia, Sweden, and Poland, as well as how these intricate relations influenced the political career of Baltacı Mehmed Pasha.

Anahtar Kelimeler

Treaty of Prut , Ahmed III , Baltaci Mehmed Pasha , Peter I , Charles XII , Poland , Russia , Sweden

BALTACI MEHMED PAŞA’DAN LEH MEMLEKETİNE MEKTUP: 1711 PRUT ANTLAŞMASININ OSMANLI, RUS, İSVEÇ VE LEH İLİŞKİLERİNE YANSIMALARI HAKKINDA BİR BELGE

Öz

XVII. yüzyıl sonunda imzalanan 1699 Karlofça Antlaşması’nın ardından Osmanlı Devleti için önemli bir kazanç olan Prut Antlaşması bu özelliği sebebiyle dikkat çeken diplomatik bir hadisedir. Prut Savaşı neticesinde Osmanlı Devleti ile sulh yapmak zorunda kalan I. Petro, Prut Antlaşması ile Osmanlıların Karadeniz’deki hakimiyeti açısından önemli bir mevki olan Azak Kalesi’ni Osmanlı Devleti’ne geri vermek zorunda kalmıştı. Bunun haricinde antlaşmada Lehistan’ı da ilgilendiren meseleler ele alınmıştı. Buna göre Lehistan’a tacizlerde bulunulmayacağı gibi Kırım ve Leh kralına tabi olan Kazaklara da müdahalede bulunulmaması akd olunmuştu. 1709 yılında İsveç ile Rusya arasındaki Poltova’da aldığı büyük hezimetten sonra Kazak Hatmanı Mazepa ile beraber Osmanlı Devleti’ne sığınan ve yaklaşık 5 yıl gibi uzun bir süre Osmanlı Devleti’nde kalması hasebiyle “Demirbaş” olarak tesmiye edilen İsveç kralı XII. Karl’ın ülkesine geri dönmesi hususu da Prut Antlaşması’nın maddelerinden biri olmuştu. İsveç Kralı buna göre Lehistan üzerinden ülkesine gideceğinden, dolaylı olarak Lehistan’ın da sorumluluğu bulunmaktaydı. Osmanlı lehine maddeler ihtiva eden Prut Antlaşması hükümlerinin Rus çarı I. Petro tarafından uygulanmaması Osmanlı-Rus ilişkilerinin seyrini değiştirdiği gibi Baltacı Mehmed Paşa’nın azline giden süreci de hızlandırmıştı. Bu çalışmanın konusunu orijinal nüshası Avusturya Ulusal Kütüphanesi El yazmaları ve Eski Baskılar Koleksiyonu’nda bulunan (Österreichische Nationalbibliothek, Sammlung von Handschriften und alten Drucken) Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa’nın Lehistan’daki voyvoda ve beylere göndermiş olduğu mektup teşkil etmektedir. Prut Savaşı’nın ardından Rusya ile imzalanan antlaşmanın konu edildiği ve Osmanlı Devleti ile olan münasebetleri gereği Lehistan’ın yapmakla mükellef olduğu hususları içeren mektup değerlendirilecektir. Bu mektup çerçevesinde Osmanlı, Rusya, İsveç ve Lehistan ilişkilerinin giriftliği ve bu girift ilişkiler neticesinde şekillenen Prut Antlaşması’nın Baltacı Mehmed Paşa’nın siyasi kariyerine nasıl tesir ettiğine temas edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Prut Antlaşması , III. Ahmed , Baltacı Mehmed Paşa , I. Petro , XII. Karl , Lehistan , Rusya , İsveç

Kaynakça

• Österreichische Nationalbibliothek, Sammlung von Handschriften und alten Drucken (Avusturya Ulusal Kütüphanesi, el yazmaları ve eski baskılar koleksiyonu): Cod. Mixt. 482.
• AHMET, Muhtar, “Rus Menâbiine Göre: Baltacı Mehmed Paşa'nın Prut Seferi H. 1123 M. 1711”, Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, S: 46, İstanbul 1917, ss.238-256.
• AFYONCU, Erhan, Baltacı ve Katerin: Osmanlı-Rus ilişkileri ve Baltacı-Katerina hadisesinin iç yüzü, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2015.
• AFYONCU, Erhan, “Bozgun Yıllarının En Büyük Felaketi: “Zenta”, Savaşın Sultanları: Osmanlı Padişahlarının Meydan Muharebeleri, C: 2, Bilge Yayınları, İstanbul 2018.
• AKTEPE, Münir, “Baltacı Mehmed Paşa”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C: 5, İstanbul 1992, s. 35
• ANGELİ, Moritz, Feldzüge gegen die Türken 1697-1698 und der Karlowitzer Friede, Viyana 1876.
• BEYDİLLİ, Kemal, “İsveç”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C: 23, İstanbul 2001, ss. 407-414.
• BEYDİLLİ, Kemal, “Prut Antlaşması”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C: 34, İstanbul 2007, s. 359-362.
• CENEZ, Dilek Seniha, 18. Yüzyılda Bir Devlet Adamı: Çorlulu Ali Paşa (1706-1710), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2017.
• CENEZ ÜLKER, Dilek Seniha, 1697 Zenta Sefer Organizasyon ve Lojistiği, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yeniçağ Tarihi Bilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2024.
• CEVRİOĞLU, Mahmut Halef, “İsveç Kralı XII. Karl’ın Osmanlı Devleti’nde İkâmetinin Boğdan’a etkisi ve Nikolaos Mavrokordatos”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, S: 29, Ekim 2020, ss. 11-28.
• GEZER, Ömer, Kale ve Nefer: Habsburg Serhaddinde Osmanlı Askeri Gücü (1699-1715), Kitap Yayınevi, İstanbul 2020.
• GRYGORİEVA, Tetiana, “The Victory Near Khotyn (1621) In the Ukrainian Historical Discourse of the 17th Century” Türkiye-Polonya İlişkilerinde Temas Alanları (1414-2014) Uluslararası Konferans Bildiriler Kitabı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2017, ss.121-145.
• GÜNEŞ YAĞCI, Zübeyde, “Çorum’dan Bir Vezir-i Âzam: Baltacı Mehmed Paşa”, Baltacı Mehmed Paşa Sempozyum Bildirileri, Der. Kemal Çiçek, Karam Yayınları, Çorum 2007, s. 19-53.
• İPŞİRLİ ARGIT, Rabia Gülnuş Emetullah Sultan 1640-1715, Kitap Yayınevi, İstanbul 2014.
• KANTEMİR, Dimitri, Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi III, Çev. Özdemir Çobanoğlu, Kültür Bakanlığı, Ankara 1980.
• KARAGÖZ, Hakan, “Belgrad, Petervaradin ve Zenta Arasında Osmanlı- Habsburg Savaşı: Habsburg Gözyle Prens Eugen’in 1697 Zenta Seferi ve Seferin Günlükler”, Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, S: 1(2), Ankara 2020, ss. 503-575.
• KARAÇAY TÜRKAL, Merve, “Baltacı Mehmed Paşa’nın Azil Süreci ve Valide Gülnuş Sultan’a Gönderdiği Mektuplar”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, S: 15, Güz 2021, ss.161-194.
• KAZALAK, Kadir; GÜNDÜZ, Tufan, “II. Osman’ın Hotin Seferi”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 14, S: 14 (Haziran 2003), ss. 129-144.
• KOLODZJEJCYK, Dariusz, Ottoman-Polish Diplomatic Relations (15th-18th Century), Köln 2000. KOLODZJEJCYK Dariusz, “The Ottoman Diplomats on Eighteenth Century Poland: Contempt or Discouragement?”, Oriente Moderno, Nuova serie, S: 18 (79), C: 1, Varşova 1999, s.97.
• KURAT, Akdes Nimet, Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye Kadar, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1987.
• KURAT, Akdes Nimet, İsveç Kralı XII. Karl’ın Türkiye’de Kalışı ve Bu Sıralarda Osmanlı İmparatorluğu, İstanbul Rıza Coşkun Matbaası, İstanbul 1943.
• KURAT, Akdes Nimet, Prut Seferi ve Barışı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1951.
• KURAT, Akdes Nimet, İsveç Kralı XII. Karl’ın Türkiye’de Kaldığı Zamana Ait Metinler ve Vesikalar, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Ankara 1943.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat, Osmanlı Belgelerinin Dili, Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, İstanbul 1994.
• MAXIM, Mihai, “Kantemiroğlu”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C: 24, İstanbul 2021, ss.320-322.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “Köprülüzâde Numan Paşa”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C: 26, İstanbul 2002, ss. 265-266.
• RAŞİD MEHMED EFENDİ, Çelebizâde İsmail Asım Efendi, Târîh-i Râşid ve Zeyli, haz. Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer, Klasik Yayınları, İstanbul 2013.
• REFİK Ahmet, Memâlik-i Osmaniyye’de Demirbaş Şarl, haz. Bülent Arı, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2015.
• SİLAHDAR FINDIKLILI MEHMED AĞA, Nusretnâme: İnceleme-Metin (1106-1133/1693-1721), haz. Mehmet Topal, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2018.
• TOLSTOY, Pyotr Andreyeviç, Tolstoy’un Gizli Raporlarında Osmanlı İmparatorluğu: İstanbul’daki Rus Büyükelçi Pyotr Andreyeviç Tolstoy ve Onun Osmanlı İmparatorluğuna Dair Hatıraları (XVIII. Yüzyılın İlk Çeyreği), Çev. İbrahim Allahverdi, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2009.
• TOPAKTAŞ, Hacer Topaktaş, “XVIII. Yüzyıl ortalarında Türk-Leh İlişkilerinden Bir Kesit: Kapıcıbaşı Mehmed Ağa’nın Lehistan (Polonya) Elçiliği (1757-1758)”, Osmanlı Araştırmaları, S. XXIX, İstanbul 2007, ss.203-225.
• TOPAKTAŞ, Hacer, Osmanlı-Lehistan Diplomatik İlişkileri: Franciszek Piotr Potocki’nin İstanbul Elçiliği (1788-1793), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.
• TUNCER Şaduman, Sultan III. Ahmed: Günlük Yaşantısı, Yakın Çevresi ve Şahsiyeti, Timaş Yayınları, İstanbul 2023.
• TÜBENÇOKRAK, Öznur, Keyfiyyet-i Rusiyye’nin Transkripsiyon ve Tahlili (h. 1206/ m.1791/1792), Yüksek Lisans Tezi, Osman Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir 2007.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C: 4/1, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1987.