DİPLOMASİ VE TİCARET ARASINDA KARADENİZ’DE FRANSIZ BİR LEVANTENİN PORTRESİ: HENRİ DE CORTANZE

Öz

Osmanlı liman kentleri; Avrupalı tüccar zümreleri ve kozmopolit yapısıyla Levanten dünyanın çok katmanlı mozaiğinin her bir parçasını oluşturmuştur. İmparatorluğun son asrında, siyasal ve toplumsal düzenin yanı sıra hukuki ve finansal sistemin hâkimi olma yolunda nüfuz kazanan Levantenlerin yaşam öyküleri ve bunların Osmanlı dünyasındaki değişim sürecine olan etkileri ve analizi; sınırları muğlak olan bu dünyanın teorik çerçevesinin ihtivasının daha iyi anlaşılmasına katkı sunacaktır. Doğu Akdeniz’de tecrübe kazanan bir kısım Levanten aileler, imparatorluğun son yüzyılında mekânsal yayılımlarını genişleterek Karadeniz’e doğru dağıldılar ve bu iç denizin Levantenleşme serüvenini başlattılar. Araştırma bu sürece emsal teşkil eden Henri de Cortanze'nin Çanakkale, Samsun ve Batum'daki yaşam öyküsü etrafında örgütlenen ve gelişen Fransız kolonisinin bölgesel yapı ve işleyiş üzerindeki etkisi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Cortanze, acente olarak görev yaptığı liman kentlerinde aynı zamanda konsolos, muhabir, misyoner ve hatta muhbir gibi çok yönlü roller üstlenmiş ve bu doğrultuda faaliyetlerde bulunmuştur. Özellikle Samsun'daki faaliyeti, aynı anda hem Fransız hem de İngiliz diplomatik temsilciliklerini yürütmesi cihetiyle ayrıcalıklı bir öneme sahiptir. Cortanze’nin bizzat yazdığı ve hazırlattığı raporlarda sunduğu tafsilatlı bilgiler, Fransızların Osmanlı liman kentlerindeki yayılım stratejilerine, ekonomik, siyasi ve sosyal örgütlenme süreçlerine dair son derece kıymetli örnek teşkil etmektedir. Bu veriler, bölgenin gelenekten moderne geçiş sürecinde yaşanan dönüşüme olan etkiyi göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Bu bağlamda araştırmanın asli amacı; Fransız, İngiliz ve Osmanlı arşiv malzemeleri ve kaynaklarından istifa ederek Henri de Cortanze’nin yaşam öyküsü etrafında şekillenen Fransız kolonisinin bölgesel dinamikler üzerindeki çok yönlü etkisini ele almak ve faaliyetleri çerçevesinde onun pek de bilinmeyen monografisini gün yüzüne çıkararak akademik literatüre kazandırmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı-Fransız İlişkileri
• Karadeniz
• Deniz Ticareti
• Acente-Konsolos

A PORTRAIT OF A FRENCH LEVANTINE IN THE BLACK SEA BETWEEN DIPLOMACY AND TRADE: HENRI DE CORTANZE

Öz

Ottoman port cities constituted each component of the multilayered mosaic of the Levantine world with their cosmopolitan structures and European merchant communities. In the final century of the Empire, analyses of the life stories of the Levantines -who gained influence on the path to dominating not only the political and social order but also the legal and financial system- and of their impact on the process of change within the Ottoman world will contribute to a better understanding of the theoretical framework and content of this world whose boundaries were inherently ambiguous. Some Levantine families who had gained experience in the Eastern Mediterranean expanded their spatial distribution toward the Black Sea during the last century of the Empire, thereby initiating the process of the Levantinization of this inland sea. This research focuses on the impact of the French colony -organized and developed around the life story of Henri de Cortanze, which sets a precedent for this process- on the regional structure and functioning in Çanakkale, Samsun, and Batum. Cortanze assumed multifaceted roles in the port cities where he served as an agent, simultaneously acting as a consul, correspondent, missionary, and even an informant, and carried out activities accordingly. His activities in Samsun are of particular significance, as he simultaneously fulfilled both French and British diplomatic representations. The detailed information presented in the reports personally written and commissioned by Cortanze constitutes highly valuable examples regarding French expansion strategies in Ottoman port cities, as well as their economic, political, and social organization processes. These data are important in demonstrating their impact on the transformation experienced by the region during the transition from tradition to modernity. In this context, the principal aim of the research is to examine the multidimensional effects of the French colony shaped around the life story of Henri de Cortanze on regional dynamics by making use of French, British, and Ottoman archival materials and sources, and to bring to light his largely unknown monograph within the framework of his activities, thereby contributing it to the academic literature.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman–French Relations
• Black Sea
• Maritime Trade
• Agent–Consul

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (BOA), İrade Hariciye (İ. HR.) 407/9.
2. Cattedrale di Santo Spirito (İstanbul Kutsal Ruh Bazilika Katedrali) Arşivi
3. Matrimoniorum, Lib. II, No. 1263.
4. ACCIM (Archives de la Chambre de Commerce et d’Industrie Marseille)
5. ACCIM. MQ. 5.1/43, Relations avec les Pays Etrangers En Particulier Rapprots avec le Levant et la Barbarie, Echelle de Trebizonde 1831-1834, Fontanier, Vice Concular de France a Trebizonde, Le 2 Fevrier 1831.
6. AFL (Archives de l’Association French Lines)
7. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1888, Chapitre 2, Secretariat.
8. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1906, Chapitre 2, Secretariat.

9. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1907, Chapitre 1, Personnel.
10. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1907, Chapitre 2, Secretariat.
11. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1909, Chapitre 2, Secretariat.
12. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1910, Chapitre 7, Reclamations.
13. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1910-1912, Chapitre 7, Reclamations.
14. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1909, Chapitre 2, Secretariat.
15. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1910, Chapitre 4, Trafic.
16. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1912, Chapitre 2, Secretariat.
17. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1913, Chapitre 2, Secretariat.
18. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1914, Chapitre 2, Secretariat.
19. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1914, Chapitre 1, Personel.
20. AFL. 1997 002 4395, Rapport General de Service, Exercice de Batoum 1914, Chapitre 2, Trafic.
21. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1902-1903, Chapitre 5 Secretariat
22. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1894, Chapitre 2, Secretariat.
23. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1888-1889, Chapitre 6, Comptabilité.
24. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1890-1891, Chapitre 1 Personnel.
25. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1895, Chapitre 5 Contentieux
26. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1892, Chapitre 1 Personnel.
27. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1892, Chapitre 2 Secretaiat.
28. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1892, Chapitre 2 Secretaiat.
29. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1888-1889, Chapitre 2 Secretariat
30. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1902-1903, Chapitre 5 Secretariat.
31. AFL. 1997 002 4405, Rapport général de Service des Dardanelles, 1902-1903, Chapitre 5 Secretariat.
32. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1895, Cahpitre 1, Personnel, Annexe
33. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1898, Cahpitre 2, Secretariat.
34. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1899, Chapitre 2, Secretariat.
35. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1900, Cahpitre 1, Personnel
36. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1903, Cahpitre 1, Personnel.
37. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1905, Cahpitre 2, Secretariat.
38. AFL. 1997 002 4467, Rapport générale de Service Exercice de Samsoun 1907, Chapitre 2, Secretariat.
39. AMAE (Archives Ministere des Affaire Etrangeres)
40. AMAE (Des archives Ministre des Affaires Etranger), 166PO/D97, Constantinople, Ambassade Serie D, Sous Serie Trebizonde,
41. CADN (Centre des Archives Diplomatiques de Nantes)
42. CADN (Centre des Archives Diplomatiques de Nantes), 703PO/1, Trebizonde, N. 7, 29 Juilles au 3 Novembre 1827.
43. A Forced March from My Home in old England to my Home in the Regimen, Bangalore 1848.
44. BORTOLOTTI, Vincenzo, Storia dell Esercito Sardo e de Suoi Alleati Nelle Campagne di Guerra 1848-1849, Torino 1889.
45. BİLİCİ, Faruk, La Politique Française en Mer Noir (1747-1789): vicissitude d’une implantation. İstanbul 1992.
46. Chambre de commerce française de Constantinople. 31 Mars 1893, N. 72, 6. Année, İstanbul 1893.
47. CORTANZE de Henri, “Samsun Raporu (1898)”. çev. Bayram Kodaman-Muzaffer Durmuş. OMÜ Eğitim Fakültesi Dergisi 53 (1998), ss. 185-205.
48. Cortanze’nin Tespitleri, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşunun 100. Yılı Anısına Danişmentli Havzasında Tarih ve Kültür, Fenomen Yayınları, Erzurum 2024, ss. 177-196.
49. DIĞIROĞLU, Filiz, XIX. Yüzyıl Karadeniz’inde Yeni Bir Ticari Merkez: Samsun, Marmara Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2011.
50. ELDEM, E. and Sophia L Istanbul and the Black Sea Coast Shipping and Trade (1770- 19120), The Isıs Press, İstanbul 2018.
51. ELOISA Mura, “Un Caso di corruzione nella Sardegna del settecento: L’Inchiesta Segreta Contro II. Viceré Marchese di Cortanze”. Studi storici, (Septembre, Fascicolo 3/2011) ss. 605-639.
52. Further Correspondence Relating to the Asiatic Provinces of Turkey. London: Printed For Her Majesty’s Stationery Office, 1896.
53. DEHERAIN, Henri, “Les Premiers Consuls de France sur la Côte Septentrionale de l’Anatolie”, Revue de l’Histoire des Colonies Français, XII.eme Anne, 1’ere Trimestre, Paris 1924.
54. GÜNAYDIN, Emin, Halil Hamdi Bey’in Canik Mutasarrıflığı (1895-1905), Samsun Üniversitesi Yayımlanmamış Yükseklisans Tezi, Samsun 2023.
55. Istanbul, Lundi, (26 Eylül1949).
56. KILIÇASLAN, M. Emre, Osmanlı Kıyılarındaki Batı: Avusturya Lloyd Buharlı Kumpanyası. Libra Yayınları, İstanbul 2019.
57. Le Journal des Chambres de Commerce et d’Industrie, Revue Mensuel, 8. Année, Janvier 1889, No. 1, Paris 1889.
58. QUILLARD, Pierre, Pro Armenia. Paris 1906.
59. Revue Giono, Editée Association des Amis de Jean Giono, 2007.
60. ROUX, F. Charles, “Les Marseillais et la Mer Noire”, Revues des Deux Mondes (1829-1971),1964.
61. The Foreign Office List 1901, British Diplomatic and Consular Handbook, Withh Maps, Harrison and Son, London 1896.
62. Turin and the British in the Age of the Grande Tour, Edited Paola Bianchi and Karin Wolfe, Cambridge University Press, Cambridge 2017.
63. “Turkey/Samsoon”, Kely’s Directory of Merchants Manufacturers and Shippers and Guide to the Export and Import, Shipping and Manufacturing Industries, Kely’s Directories Ltd., London 1907.
64. Turkey no I, Correspondance Respecting the Disturbances at Constantinople in August 1896, London: Houses of Parliament by Command of her Majesty, 1897.
65. UYGUN, Süleyman, “Canik Sancağı’nda Yumurta Üretimi ve İhracatına dair Fransız Viskonsolosu H. Cortanze’nin Tespitleri”, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşunun 100. Yılı Anısına Danişmentli Havzasında Tarih ve Kültür, Fenomen Yayınları, Erzurum 2024, ss. 177-196.
66. UYGUN, Süleyman, “Fransız Samsun Konsolosu Henri Cortanze’nin Raporlarına Göre Fatsa ve Havalisinde Kenevir Tarımı ve Ticareti”, Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Fatsa, Fenomen Yayınları, Erzurum 2024, ss. 53-69.
67. UYGUN, Süleyman, Türk Fransız Deniz Ticareti, İmeak Yayınları, İstanbul 2021.
68. ÜNVER, Metin, “Courtgi (Gürcü) Bahr-i Sefid (L’egee) Vapur Kumpanyası”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 16/24 (2018), ss. 175-210.
69. VADALA, Ramire. Pays et Cites d’Orient, Samsoun, passe, present, avenir, Paul Geuthner, Paris 1934.
70. YILMAZ, Özgür, "19.Yüzyılda Trabzon’da Fransız Ticareti ve Yatırımları”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi 15 (Güz 2013), ss. 39-77.
71. YILMAZ, Özgür. “20. Yüzyılın Başında Samsun Limanı: Fransız Konsolosu H. De Cortanze’nin Raporlarına Göre”, Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik Samsun, Canik Belediyesi Samsun 2013, ss. 181-199.
72. YILMAZ, Özgür, “Victor Fontanier’nin Trabzon Konsolosluğu (1830-1832)”, OTAM 35. (Bahar 2014), ss. 153-195.
73. YILMAZ, Özgür, “Karadeniz’in Uluslararası Ticarete Açılması ve Trabzon”, Uluslararası Sosyal Araştırmaları Dergisi 2/7, (2009),s s. 359-382.
74. DAINELLI, Giotto, Buddhists and Glaciers of Western Tibet, Routledge Library Editions, Tibet, https://books.google.com.tr/books?id=O_l0DwAAQBAJ &pg=PT22&dq=Famille+Roero+de+Cortanze&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi90cWhn-uMAxW-RvEDHZQ0NZgQ6AF6BAgLEAM#v= onepage&q&f=false; Erişim tarihi: 22. 04 2025.