TORUL İLÇESİNİN İDARİ YAPISI VE NÜFUS DİNAMİKLERİ ÜZERİNDEN TARİHSEL-GÜNCEL BİR ANALİZ

Öz

Torul, Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde yer alan ve Gümüşhane iline bağlı, tarihî ve coğrafi açıdan önemli bir ilçedir. Tarihi İpek Yolu’nun önemli bir kesişme noktası ve güzergâhı olan Torul, bu geçmişten gelen kritik rolüne rağmen günümüzde coğrafyasının da yarattığı dezavantajlarla birlikte halkının beklentisi olan büyüme ve gelişme ivmesini bir türlü yakalayamamıştır. Şüphesiz bu ivmenin yakalanama-masının sebeplerinin tarihsel bir geçmişle birlikte ele alınması zorunluluğu bulunmaktadır. Coğrafi dezavantajı, bağlı olduğu sancak ve vilayet merkezlerinin uzaklığı, tarih boyunca yaşadığı idari değişiklikler, Torul tarihinin ve günümüzdeki durumunun belirleyicileri olmuşlardır. Bu makale, Torul ilçesinin idari taksimatının tarihsel seyrini ve güncel yapısını detaylıca incelerken, demografik hareketlerini ve bunların ilçenin sosyo-ekonomik durumu üzerindeki etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, özellikle Erken Cumhuriyet dönemindeki idari parçalanmışlıktan, nüfusun zirveye ulaştığı 1960-1980 dönemine ve sonrasındaki yoğun dış göç ile idari küçülmenin bölge sosyo-ekonomik yapısı üzerindeki kalıcı etkilerine odaklanmaktadır. Veriler, arşiv belgeleri, dönemsel salnameler, Genel Nüfus Sayımları, bölgesel monografiler ve güncel TÜİK verileri ışığında karşılaştırmalı bir analiz sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Torul
• İdari Yapı
• Nüfus
• Demografi

A HISTORICAL AND CONTEMPORARY ANALYSIS OF THE ADMINISTRATIVE STRUCTURE AND POPULATION DYNAMICS OF THE TORUL DISTRICT

Öz

Torul is a historically and geographically significant district of Gümüşhane Province, located in the inland region of the Black Sea Region. A key intersection and route of the historical Silk Road, Torul, despite its historically critical role, has failed to achieve the growth and development momentum its people expect due to the disadvantages of its geography. Undoubtedly, the reasons for this failure to achieve this momentum must be considered within a historical context. Its geographical disadvantage, its remoteness from the sanjak and provincial centers to which it belongs, and the administrative changes it has experienced throughout history have all shaped Torul's history and current state. This article examines the historical and current structure of the administrative divisions of Torul district in detail, while also analyzing demographic trends and their impact on the district's socio-economic situation. The study focuses specifically on the lasting impacts on the socio-economic structure of the region, from the administrative fragmentation of the early Republican period to the population peak of 1960-1980, and the subsequent massive out-migration and administrative downsizing. The data offers a comparative analysis, drawing on periodic yearbooks, General Population Censuses, regional monographs, and current TÜİK data.

Anahtar Kelimeler

• Torul
• Administrative Structure
• Population
• Demographic

Kaynakça

1. BCA, 9-71, H-29.11.1336.
2. BCA, 4-54-2/73-45, 13.04.1922.
3. BCA, 238-16-5, 02.06.1953.
4. Ali Cevat, Memalik-i Osmaniyenin Coğrafya Lügatı, Mahmud Bey Matbaası, Dersaadet 1313.
5. ŞENOL, Bayram, Torul'un Sosyal Ve Ekonomik Durumu (1831- 1915), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, İstanbul 2017.
6. ERÜZ, Coşkun-ERÜZ, Güler- KANDEMİR, Raif- ÜÇÜNCÜOĞLU, Güngör, “Antik Çağdan Günümüze Gümüşhane-Torul-Kurum (gorom-kromni) Vadisi Demografik Değişimi”, Gümüşhane Tarihi, Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, Gümüşhane 2016.
7. GÖKBİLGİN, M. Tayyib, “XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi”, Belleten, 26 (102), 1962, ss. 293-338.
8. Gümüşhane İli ve İlçeleri, Yayına Haz. Ahmet Nuri Macit, Macit Kitabevi, İstanbul 1973.

9. Gümüşhane 1967 İl Yıllığı, Balkanoğlu Matbaacılık, Ankara 1968.
10. Karadeniz Havzası Şimal Kısmı, C: 5, Genelkurmay Matbaası, Ankara 1936.
11. KODAY, Zeki, “Gümüşhane İlinde Nüfus Hareketleri”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), ss. 57-69.
12. KUMAŞ, Nursal, “Gümüşhane İline Ait Demografi, Ekonomi ve Eğitim İstatistiklerinin Analizi (1925-1928)”, Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S: 15, 2020, ss. 191-215.
13. OKAY, Vehbi, Cumhuriyetin 15. Yılında Gümüşhane, Ulus Basımevi, İstanbul 1938.
14. PAMUK, Bilgehan, “XVII. Yüzyılın Ortalarında Gümüşhane (Torul) Kazası)”, Belleten, C: 73, S: 268, Nisan 2009, ss. 115-144.
15. Resmi Ceride, “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”, No 71, Sene 2.
16. Resmi Gazete, “130 İlçe Kurulması Hakkında Kanun”, Kabul Tarihi: 9 Mayıs 1990. S: 20523, 20 Mayıs 1990.
17. SAN, Sabri Özcan, Rusların Gümüşhane İlini İşgali, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1993.
18. SARIYILDIZ, Bekir, “Torul Derebeyleri: Kabasitaslar (1355-1479)”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, C: 2, S: 2, Samsun 2021, ss. 237-252.
19. SAYLAN, Kemal, Gümüşhane İdari, Sosyal ve Ekonomik Tarih (1850-1918), Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2014. ________, “I. Dünya Savaşı Sırasında Yukarı Harşit Vadisinde Rusların Yaptıkları Tahribatlar”, Harşit Vadisi, Ed. Mehmet Fatsa-Mehmet Özmenli, Giresun 2017. ________, “19. Yüzyılda Gümüşhane Sancağında Yaşanan Gayrimüslim Göçleri”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C: 10, S: 20, Trabzon 2016, ss. 275-292.
20. Son Teşkilat-ı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Dahiliye Vekaleti, Hilal Matbaası, İstanbul 1928.
21. TAĞUDAR, İ. Namık, Gümüşhane Vilayeti: Coğrafi, Tarihi, İçtimai ve İktisadi Durumunu Gösterir Broşür, Vilayet Basımevi, Gümüşhane 1936.
22. TOZLU, Selahattin, XIX. Yüzyılda Gümüşhane, Akademik Araştırmalar, Erzurum 1998.
23. Trabzon Salnamesi, 1321/1903-1904, Trabzon Vilayet Matbaası.
24. TUNCEL, Metin, “Gümüşhane”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C: 14, 1996, ss. 273-276.
25. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi (1925-1926), İstanbul: Matbaa-i Amire, İstanbul 1926.
26. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi (1927-1928), Matbuat Müdüriyet-i Umumiyesi.
27. ÜÇÜNCÜ, Meryem, Gümüşhane Torul İlçesi Cizere Köyleri Monografisi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, 2019.
28. Yurt Ansiklopedisi, C: 5, Anadolu Yayıncılık, İstanbul 1982
29. 1927 Umumi Nüfus Tahriri, 28 Teşrinievvel 1927, Fasikül I, İstanbul: T.C. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü, Hüsnü Tabiat Matbaası, İstanbul 1929
30. 1935 Genel Nüfus Sayımı: Gümüşhane Vilayeti, 20 İlk Teşrin 1935, T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü Hüsnü Tabiat Matbaası, İstanbul 1937.
31. 1935 Genel Nüfus Sayımı, C: 59, 20 İlk Teşrin 1935, T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü Hüsnü Tabiat Basımevi, İstanbul 1937.
32. 1940 Genel Nüfus Sayımı, 20 İlk Teşrin 1940, T.C. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, Hüsnü Tabiat Basımevi, İstanbul.
33. 1945 Genel Nüfus Sayımı: Gümüşhane İli, C: 28, Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, Ankara 1949.
34. 1950 Umumi Nüfus Sayımı, 22 Ekim 1950, T.C. Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü, Ankara.
35. 1955 Genel Nüfus Sayımı, 23 Ekim 1955, T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1961.
36. 1960 Genel Nüfus Sayımı, 23 Ekim 1960, T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1963.
37. 1965 Genel Nüfus Sayımı, 24 Ekim 1965, T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1968.
38. 1970 Genel Nüfus Sayımı, 25.10.1970, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1973.
39. 1975 Genel Nüfus Sayımı, 26.10.1975, Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1977.
40. 1985 Genel Nüfus Sayımı, 20.10.1985, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1986.
41. https://www.nufusune.com/torul-ilce-nufusu-gumushane, Erişim Tarihi ve saati 8 Kasım 2025/23:53
42. https://rapory.tuik.gov.tr/14-11-2025-23:35:26-151637769906845670875788910.html?
43. https://torul.bel.tr/sayfa/nufus-durumu Erişim Tarihi ve saati 16 Kasım 2025/00:12.
44. https://www.nufusu.com/ilce/torul_gumushane-nufusu, 16 Kasım 2025/00:13.