TRABZON SÜLÜKLÜ MEZARLIĞINDA BULUNAN 19. YÜZYIL ERKEK MEZAR TAŞLARI-III (1850-1874)

Öz

Osmanlı Devleti’nin önemli liman kentleri arasında bulunan Trabzon, Cumhuriyet’in ilanından sonra da önemini korumuştur. Cumhuriyetle birlikte yönetim şeklinin değişmesi, kentin çehresinin değişmesine de sebep olmuş; Osmanlı döneminde cami merkezli külliyelerin etrafında gelişen kentleşmenin aksine yeni dönemde kamusal meydanlar, parklar ve sosyal karakterli yapılar inşa edilmeye başlanmıştır. Kimi kentlerde rejimin kamu binalarını konumlandıracak yeni yerleşim yeri olmaması, tıpkı Trabzon’da olduğu gibi var olanı değiştirmeyi zorunlu kılmış; Osmanlı dönemi yapılarının işlevleri değiştirilerek kullanılmaya devam edilmiştir. Bu değişim esnasında Trabzon’da merkezde bulunan hazireler de süreçten etkilenmiş ve pek çok mezar taşı toplatılarak hazireler ortadan kaldırılmıştır. Trabzon’un muhtelif hazirelerinden kaldırılan bu taşlar uzun süre depolarda bekletilmiş ve 2000’li yıllarda sergilenmesine karar verilmiştir. Temelleri Cumhuriyet döneminde atılan Sülüklü Mezarlığı da bu taşların sergilendiği alanlardan biridir. 17, 18, 19 ve 20. yüzyıllara ait çok sayıda mezar taşının bulunduğu mezarlık ile ilgili yapılan çalışmaların kapsamı dışında kalan 19. yüzyıl erkek mezar taşlarının bir kısmı bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Yüzyıla ait 230 erkek mezar taşının tek bir çalışmanın kapsamını aşıyor olması, yüzyılı çeyrek dilimler halinde ayrı ayrı monografik çalışmaya dönüştürmeyi zorunlu kılmıştır. Yüzyılın ilk yarısına ait mezar taşları iki ayrı çalışma ile literatüre sunulmuş, serinin üçüncüsü olan bu makalede ise 1850-1874 yılları arasında yapılmış mezar taşlarına odaklanılmıştır. Taşların formları, başlık türleri ve süslemelerinin döneme hakim sanat üslubu açısından değerlendirilmesinin yanı sıra kitabelerin sunduğu veriler çerçevesinde dönemin toplum yapısına ışık tutulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• Sülüklü Mezarlığı
• 19. Yüzyıl
• Mezar Taşı
• Batılılaşma

9TH CENTURY MALE TOMBSTONES IN TRABZON SÜLÜKLÜ CEMETERY – III (1850-1874)

Öz

Trabzon, once a significant port city of the Ottoman Empire, has retained its prominence following the founding of the Republic. The change in state administration resulted in a transformation of the city's appearance, as urban planning began to incorporate public squares, parks, and socially oriented buildings, contrasting with the mosque-centered complexes that defined city centers during the Ottoman era. In certain towns, the absence of new developments for the regime's public edifices necessitated modifications to existing structures, as seen in Trabzon; the purposes of the period's Ottoman buildings were altered, allowing for their continued utilization. The cemeteries in central Trabzon were influenced by this transformation, resulting in the removal of numerous tombstones and the obliteration of the cemetery. The stones, extracted from several treasuries of Trabzon, were stored in warehouses for an extended period before the decision was made to exhibit them in the 2000s. Sülüklü Cemetery, established during the Republican era, is one of the sites where these stones are displayed. The present study focused on some male tombstones from the 19th century, which are excluded from the cemetery studies that encompass tombstones from the 17th, 18th, 19th, and 20th centuries. The existence of 230 male gravestones from the century necessitated the division of the century into distinct monographic studies by quarters, as a single study could not encompass them all. This study, the third in a series, analyzed tombstones created between 1850 and 1874, following two prior studies on tombstones from the first half of the first century. Alongside the assessment of the forms, headdress types, and stone ornamentation relative to the prevailing artistic style of the era, insights into the social structure of the period, as informed by the inscriptions, were also noted.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• Sülüklü Cemetery
• 19. Century
• Tombstone
• Westernization

Kaynakça

1. ATEŞ, Mehmet, Mitolojiler Semboller ve Halılar Koçboynuzu- Elibelinde, İstanbul 1996.
2. BAL, Mehmet Akif, “Trabzon’da Yok Olan Tarihi Müslüman Mezarlıkları ve Bunların Trabzon Şehir Kültürüne Etkileri” I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu Bildirileri, 2016, ss. 687-710.
3. BELGE, Hatice, Trabzon Mezarlıkları ve Mezar Anıtları, Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Trabzon 2018.
4. ÇAL, Halit, “Türklerde Mezar – Mezar Taşları”, Aile Yazıları, 8, 2015, ss. 295-332.
5. ÇAL, Halit, “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları”, Vakıflar Dergisi, S: 30, Ankara 2007, ss. 295-383.
6. ÇAL, Halit, “Karadeniz Bölgesi’nde 18. Yüzyıl Kadın Mezar Taşları”, Osmanlı Sanatında Değişim ve Dönüşüm, Ed. A. Budak ve M. Yılmaz, Literatürk Academia, İstanbul 2019, ss. 105-130.
7. ÇAP, Sabri “Tasavvufta Gül Sembolü ve Gül ile İlgili Telakkinin Oluşmasında Uydurma Hadislerin Rolü”, Bilimname, S. 36, 2018/2, ss. 455-498.
8. ÇAVUŞ, Fatih, Osmanlı Mezar Taşlarının Sırları, Bilge Kültür Sanat Yayınevi, İstanbul 2018.

9. Çelik, Bayram, Ordu İli Ünye İlçesi Hacı Osman Ağa Camii Haziresindeki Mezar Taşları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2012.
10. DURAN, Gülnur, “Serlevha”, TDV İslam Ansiklopedisi, S: 36, İstanbul 2009, ss.567.
11. EKER, İsmail, “Anadolu’da Lale Kültürü”, Bağbahçe Dergisi, Tem-Ağu 2014, ss. 24-27.
12. EREN, Sevinç, “19. Yüzyıl Geç Dönem Osmanlı Mezar Taşlarının Trabzon Küçük İmaret Mezarlığı Örneği Üzerinden İncelenmesi”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, C: 6, S: 11, 2020, ss.345-363.
13. EREN, Sevinç, “Trabzon Gülbahar Hatun Camii Haziresi’ndeki Erkek Mezar Taşları”, Dini Araştırmalar, C: 15, S: 40, 2012, ss. 222-246.
14. EREN, Sevinç, “Trabzon Tavanlı Cami Haziresi 19. Yüzyıl Kadın Mezar Taşları”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S: 46, 2018, ss.91-122.
15. EREN, Sevinç, Trabzon İli Gülbahar Hatun ve Tavanlı Camii Hazireleri ile Küçük İmaret Mezarlığı'ndaki Mezar Taşları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2011.
16. GEÇER, Kadir Türker, Osmanlı İmparatorluğu Askeri Kıyafetleri 1826-1922, Hisart Canlı Tarih Müzesi Kültür Yayınları, İstanbul 2020.
17. GEDİKLİ, İsmail, Akçaabat Yöresindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2010.
18. GRAMMONT, Jean Louis Bacqué-Hans Peter Laqueur-Nicolas Vatin, "Tarihsel Kaynak Olarak Osmanlı Mezarlıkları, Uygulanan Yöntemler ve Bilgisayarda Yapılabilecek İşlemler", Erdem, C: 6, S: 16, Ankara 1990, ss. 197-214.
19. GÜNDOĞDU, Oktay, “Üsküdar-Ahmediye Külliyesi Haziresi Mezar Taşları Başlık Tipolojisi”, Avrasya Sanat ve Medeniyet Dergisi, S: 6, 2016, ss. 33-45.
20. GÜVELİOĞLU, İshak Güven, Osmanlı Mezar Taşları: Zeynep Sultan Haziresi, Türkiye Anıtlar Derneği Yayınları, İstanbul 2008.
21. GÜZEL, Emine, Osmanlı Erkek Mezar Taşlarında Serpuş Biçimleri, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, Isparta 2016.
22. HALICI, Esra-Hüseyin Yurttaş, “Barok- Rokoko Üsluplarının Mimari Süslemedeki Gücü”, Anasay Dergisi, S: 19, 2022, ss. 3-28.
23. HANOĞLU, Canan -Ahmet Ali Bayhan, “Rize Şehir Merkezi’nde Bulunan Osmanlı Dönemi Bezemeli Kadın Mezar Taşları”, Turkish Studies, C: 12, S: 3, Ankara 2017, ss. 235-308.
24. İLTAR, Gazanfer, Giresun İli Sahil Şeridindeki Osmanlı Mezar Taşları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2005.
25. İREPOĞLU, Gül, Lale: Doğada, Tarihte, Sanatta, İstanbul 2017.
26. KARADEMİR, Murat -İbrahim Kunt, “Keşan Hersekzade Ahmet Paşa Camii Haziresinde Bulunan Mezar Taşları”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, C: 10, S: 19, 2020, ss. 147-168.
27. KAYA, Davut, Trabzon Ayasofya Müzesi ile Boztepe Mezarlığındaki Osmanlı Mezar Taşları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2021.
28. KUCUR, Sadi S. “İstanbul'un Tarihî Müslüman Mezarlıkları”, Büyük İstanbul Tarihi, C: 5, İstanbul 2015, ss. 428-457.
29. KUNT, İbrahim-Murat Karademir, “Mevlânâ Müzesi Haziresindeki Mezar Taşlarından Örnekler”, Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, C: 6, S: 12, 2019, ss. 489-516.
30. KUTLUAY KÜÇÜK, Sevgi, “Sanat Tarihi Terminolojisinde Lotus ve Palmet”, Celal Esad Arseven Anısına Sanat Tarihi Semineri Bildirileri, İstanbul 2000, ss. 253-254.
31. LAQUEUR, Hans Peter, Huve 'l-Baki İstanbul'da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1997.
32. MEYER, Franz Sales, A Handbook Of Ornament, Karlsruhe 1920.
33. NEFES, Eyüp Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2012.
34. ÖLÇAY, Hülya, Trabzon Sülüklü Şehir Mezarlığı 19. Yüzyıl Kadın Mezar Taşları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2004.
35. ÖNAL, Raziye Çiğdem, “Trabzon Sülüklü Mezarlığı’nda Bulunan 19. Yüzyıl Erkek Mezar Taşları – I (1800-1824).” ESSA IV. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler ve Sanat Sempozyumu (İstanbul: 12-13 Temmuz 2024) Bildirileri, 2024, ss. 119-156.
36. ÖNAL, Raziye Çiğdem, “Trabzon Sülüklü Mezarlığı’nda Bulunan 19. Yüzyıl Erkek Mezar Taşları – II (1800-1824).” 28. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu (Ankara: 16-18 Ekim 2024) Bildirileri, 2025, (Yayın aşamasında.)
37. ÖNAL, Sevda, “Klasik Türk Edebiyatında Lâle ve Edebî Bir Tür Örneği Olarak Lâle Şiirleri”, Turkish Studies, C: 4, S: 2, 2009, ss. 911-927.
38. SEVİM, Nidayi, “Osmanlı Mezar Taşlarında Başlıklar, Semboller, Şekiller ve Motifler”, Düşünen Şehir Dergisi, S: 5, Mart 2018, ss. 102-111.
39. TALİ, Şerife, “Ünye Çamlık Feneraltı Mezarlığı Mezar Taşları ve Kitabeleri”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S: 45, 2018, ss. 371-408.
40. ÜNVER, Ahmet Süheyl, “Türkiye’de Lale Tarihi”, Vakıflar Dergisi, S: 9, Ankara 1971, ss. 265-284.
41. YER, Kader, Trabzon Sülüklü Şehir Mezarlığındaki 18. Yüzyıl Mezar Taşları, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2004.
42. YÜKSEL, Murat, Trabzon’da Türk-İslam Eserleri ve Kitabeler, 1, 2, 3, 4, 5, Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları, Trabzon 2010.