TURKEY'S ACTIVE NEUTRALITY STRATEGY IN THE BLACK SEA REGION: PRACTICES AND ANALYSIS

Öz

Turkey's foreign policy strategies in the Black Sea region are of great importance in international relations due to its geographical location and geopolitical features. Active neutrality is an approach that envisions states contributing to regional stability through diplomacy and peacebuilding while avoiding taking sides in international conflicts. This article aims to analyze Turkey's Black Sea policies through the concept of “active neutrality” and examine the implementation of this strategy and its regional implications. This study examines Turkey's roles in the Black Sea Economic Cooperation (BSEC), the Montreux Straits Convention, and the Russia-Ukraine tensions through case studies. It also discusses elements such as the broader foreign policy context of active neutrality (relations with Iran) and the triggering role of NATO expansion. Consequently, the advantages and limitations of this strategy and Turkey's interactions with regional dynamics (the Azerbaijan-Armenia conflict) are evaluated. The findings of the article show that Turkey's active neutrality offers opportunities in terms of security, international prestige, and economic interests, but faces challenges due to the influence of major powers, NATO expansion, and domestic political pressures.

Anahtar Kelimeler

• Turkey
• Black Sea
• Active Neutrality
• Strategic Autonomy
• Diplomacy
• Montreux
• BSEC

TÜRKIYE’NIN KARADENIZ BÖLGESINDE AKTIF TARAFSIZLIK STRATEJISI: UYGULAMALAR VE ANALIZ

Öz

Türkiye’nin Karadeniz bölgesindeki dış politika stratejileri, coğrafi konumu ve jeopolitik özellikleri nedeniyle uluslararası ilişkiler açısından büyük önem arz etmektedir. Aktif tarafsızlık, devletlerin uluslararası çatışmalarda taraf olmaktan kaçınırken, diplomasi ve barış inşası yoluyla bölgesel istikrara katkıda bulunmasını öngören bir yaklaşımdır. Bu makale, Türkiye’nin Karadeniz politikalarını “aktif tarafsızlık” kavramı üzerinden analiz ederek, bu stratejinin uygulamalarını ve bölgesel etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Türkiye’nin Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ), Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Rusya-Ukrayna gerilimlerindeki rollerini örnek olaylar biçiminde ele almaktadır. Ayrıca aktif tarafsızlığın Karadeniz ile sınırlı olmayan genel dış politika bağlamı (İran ile ilişkiler) ve NATO genişlemesinin tetikleyici rolü gibi unsurlar tartışılmaktadır. Dolaysıyla bu stratejinin avantajları, sınırlılıkları ve Türkiye’nin bölgesel dinamiklerle etkileşimleri (Azerbaycan-Ermenistan gerilimi) değerlendirilmektedir. Makalenin bulguları ise Türkiye’nin aktif tarafsızlığının güvenlik, uluslararası saygınlık ve ekonomik çıkarlar açısından fırsatlar sunduğunu ancak büyük güçlerin etkisi, NATO genişlemesi ve iç politik baskılar nedeniyle zorluklarla karşılaştığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Karadeniz
• aktif tarafsızlık
• stratejik özerklik
• diplomasi
• Montrö
• KEİ

Kaynakça

1. 7DENİZ HABER, “İstanbul Boğazı’ndan 2022’de 35 bin 146 gemi geçti”, 2022, https://www.7deniz.net/istanbul-bogazindan-gecen-gemilerin-yuzde-40i-tehlikeli-yuk-tasiyor
2. AL JAZEERA, Turkey’s Baykar drone company ‘will never’ supply Russia: CEO, Al Jazeera, 2022, July 2022. https://www.aljazeera.com/news/2022/7/ 19/turkish-firm- wont-supply-uavs-widely-used-by-ukraine-to-russia
3. ARMAOĞLU, Fahir “20. Yüzyıl Siyasal Tarihi (Ciltli): (1914 - 1995)”, Kronik Kitap, İstanbul, 2018.
4. ATLANTİC FORUM, The Montreux Convention and NATO’s presence in the Black Sea. Atlantica, 2023, https://www.atlantic-forum.com/atlantica/the-montreux-convention-and-natos-presence-in-the-black-sea
5. BAKAN, Selahaddin-GÜVEN, Mehmet Emin, “Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (Kei) Örneğinde Bölgesel İşbirliği Örgütlerinin Etkileri ve Akdeniz Üzerine Değerlendirme”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C: 18, S: 1, 2021, pp. 528–557.
6. BBC, Montrö Boğazlar Sözleşmesi: Türkiye'nin hamlesi ne anlama geliyor, Rusya-Ukrayna krizinin seyri değişebilir mi?, 1Mart 2022, https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-60571805
7. BECHEV, Dimitar, Sailing through the storm: Türkiye’s Black Sea strategy amidst the Russian-Ukrainian war. European Union Institute for Security Studies. 2023, https://www.iss.europa.eu/publications/briefs/sailing-through-storm
8. CZARNY, Ryszard M., Sweden: From neutrality to international solidarity. Springer International Publishing, Cham, 2018.

9. DEĞER, Filiz, “Karadeniz Güvenliğinde Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Önemi: Ukrayna Rusya Örneği”, Akademik Hassasiyetler, C: 10, S: Cumhuriyet Özel Sayısı, 2023, ss. 769–784.
10. DEMİRTAŞ, Birgül-YEŞİLYURT GÜNDÜZ, Zuhal, “When the shifting international order hits the domestic agency: The case of Turkey and the Russian-Ukrainian conflict”, The Review of International Affairs, C: 74, S: 1192, 2024, pp. 335–359.
11. DİNÇER, Melih, “Montrö Sözleşmesi Bağlamında Karadeniz’de Türkiye-Rusya İlişkileri”, Uluslararası İlişkiler ve Politika Dergisi, C: 3, S: 1, 2023, ss. 50–67.
12. DOĞRU, Sami, “Türk Boğazları’nın Hukukî Statüsü: Sevr ve Lozan’dan Montrö’ye Geçiş”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C: 15, S: 2, 2013, ss. 123–169.
13. DURMAZ, Ferhat, “93 Harbi’nde Büyük Güçlerin Politikaları ve Osmanlı Devleti’ne Etkileri”, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C: 5, S: 2, 2015, ss. 109– 126.
14. EREKER, Fulya-ÖZER, Utku, “Crimea in Turkish-Russian relations: Identity, discourse, or pragmatism?”, Athens Journal of Social Sciences, C: 5, S: 4, ss. 373–392.
15. EURONEWS, Türk Akımı boru hattı Türkiye, Rusya ve bölge için ne anlam taşıyor?, Euronews Türkçe, 2020, https://tr.euronews.com/2020/01/08/turk-akimi-dogal- gaz-boru-hatti-turkiye-rusya-ve-bolge-icin-ne-anlam-tasiyor
16. FPRI, Turkey’s evolving geopolitical strategy in the Black Sea, Foreign Policy Research Institute (FPRI), 2024, https://www.fpri.org/article/2024/12/turkeys-evolving- geopolitical-strategy-in-the-black-sea/
17. GOETSCHEL, Laurent, “Neutrality, a really dead concept?”, Cooperation and Conflict, C: 34, S:2, 1999, pp. 115–139.
18. GÖKMEN, Emrah, “Kırım Tatarları ve Ukraynalılardan Sürgünün 78. Yılında ‘Rusya’ya Tepki”, Anadolu”, Anadolu, https://www.aa.com.tr/tr/gundem/kirim-tatarlari- ve-ukraynalilardan-surgunun-78-yilinda-rusyaya-tepki/2594688
19. GÜLER, Mehmet Çağatay, “Rusya’nın Karadeniz politikası”, Kriter Dergi, 2021, https://kriterdergi.com/dosya-karadenizin-jeopolitigi/rusyanin-karadeniz-politikasi
20. GUSTAVSSON, Jacop, The politics of foreign policy change: Explaining the Swedish reorientation on EC membership, Lund University Press, Lund, 1998.
21. HOLBRAAD, Carsten, Middle powers in international politics. Macmillan, London, 1984.
22. HOPPER BRUCE, “Sweden: A case study in neutrality”, Foreign Affairs, C: 23, S: 3, 1945, pp. 435–449.
23. ISACHENKO Daria, Die Türkei im Schwarzmeerraum: Reaktionen Ankaras auf den Krieg in der Ukraine vor dem Hintergrund regionaler Dynamiken und globaler Konfrontation, Stiftung Wissenschaft und Politik, Berlin, 2023, pp. 1-37.
24. ISACHENKO, Daria-KAYMAK, Erol, Turkey’s strategic autonomy in the Black Sea and the Eastern Mediterranean. SWP Research Paper, Berlin, 2023, https://www.swp- berlin.org/en/publication/turkeys-strategic-autonomy-in-the-black-sea-and-the-eastern-mediterranean.
25. JOENNIEMI, Pertti, “Neutrality beyond the Cold War”, Review of International Studies, C: 19, S: 3, 1993, pp. 289–304.
26. KAKIŞIM, Cemal, “Karşılıklı Bağımlılık Kapsamında Türkiye-Rusya Enerji İlişkilerinin Analizi”, International Political Science and Urban Studies, C: 7, S: 1, 2019, ss. 67–89.
27. KARLIKLI, Yücel, “Rethinking the Montreux Convention Regarding the Regime of the Straits in its 80th Anniversary”, Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, C: 37, 2017, S: 1, pp. 29–49.
28. KEOHANE, Roberth O., NYE Joseph S., Power and Interdependence, Logman, Boston, 2012.
29. KOÇER, Gökhan, “Karadeniz’in Güvenliği: Uluslararası Yapılanmalar ve Türkiye”, Gazi Akademik Bakış, C: 1, S: 1, 2007, ss. 195–217.
30. KÖSE, İsmail, “Birinci Dünya Savaşı Öncesi Türk Boğazları Askeri Jeo-Politiği: Çarlık Rusyası’nın Boğazları İşgal Planları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C: 37, S: 1 (2022). ss. 277-384.
31. KÖSE, İsmail, “Soğuk Savaş Sonrası Dönem Karadeniz’de Güç Mücadelesi”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C: 15, S:29, 2020, ss. 203–226.
32. MANKOFF, Jeffrey, “Turkey’s balancing act on Ukraine is becoming more precarious”, Foreign Policy, 2022, Mart 10, https://foreignpolicy.com/2022/03/10/ turkey- ukraine-russia-war-nato-erdogan/
33. MORGENTHAU, Hans J., “The resurrection of neutrality in Europe”, American Political Science Review, C: 23, S: 3, 1939, pp. 473–486.
34. MYERS, Nicolas J., The significance of the Turkish Straits to the Russian Navy. Foreign Policy Research Institute, 2022, https://www.fpri.org/article/ 2022/03/the- significance-of-the-turkish-straits-to-the-russian-navy/
35. NEMLİOĞLU KOCA, Yasemin, “18. yüzyılda Karadeniz’de Rus deniz ticareti ve Osmanlı Devleti’ne etkileri” Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C: 12, S: 23, 2017, ss. 83–106.
36. ÖZKAN, Ahmet, “Çıkarlar ve Çatışmalar Bağlamında Türkiye–Rusya İlişkilerinin Analizi”, Akademik Bakış, C: 16, S: 31, 2022, ss. 241–258.
37. PAPICA, Antonio, “Active neutrality with the new international law: Reflections from a politics of law perspective”, Peace Human Rights Governance, C: 1, S: 3, 2017, pp. 395–404.
38. REUTERS, Russia complains to Turkey over drones sales to Ukraine, Turkish bureaucrat says, 2022, April 8, https://www.reuters.com/world/russia-complained- turkey-over-drones-sales-ukraine-turkish-bureaucrat-2022-04-08/
39. REUTERS, Russia complains to Turkey over drones sales to Ukraine, Turkish bureaucrat says. Reuters, 2022, April 8, https://www.reuters.com/world/russia- complained-turkey-over-drones-sales-ukraine-turkish-bureaucrat-2022-04-08/
40. SEZER, Sevgi, “Rusya-Ukrayna Savaşı’nın Jeopolitik Sonuçları”, Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C: 17, S: 1, 2024, ss. 158–180.
41. SÖYLEMEZ, Kerim E.-ERDAL, Leman, “Karşılıklı Bağımlılık Perspektifinden Türkiye–Rusya Enerji İlişkilerinde Dengeler: TANAP ve Türk Akım”, European Journal of Educational and Social Sciences, C: 9, S: 1, 2024, ss. 31–47.
42. T.C. DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI, Belirsizlikler çağında kararlı ve güçlü Türk dış politikası, 2024, p. 17, https://www.mfa.gov.tr/site_media/html/belirsizlikler-caginda-kararli- ve-guclu-turk-dis-politikasi-2025-kitapcik.pdf,
43. THE NEW YORK TIMES, Russia-Ukraine war: Istanbul peace talks see progress. The New York Times, 2022, March 29, https://www.nytimes.com/2022/03/29/world/europe/peace-talks-russia-ukraine.html
44. TİCARET BAKANLIĞI, Ukrayna Ülke Profili- 2024, https://ticaret.gov.tr/ data/5f07144813b87611d894d163/Ukrayna%20%C3%9Clke%20Profili-2024.pdf
45. TUİK, Dış ticaret istatistikleri: Aralık 2024, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2024, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dis-Ticaret-Istatistikleri-Aralik-2024- 535382024.
46. UN NEWS, UN welcomes new centre to put Ukraine grain exports deal into motion, United Nations News, 2022, July 22, https://news.un.org/en/ story/2022/07/1123532
47. UNITED NATIONS, Black Sea Grain Initiative, 2022, https://www.un.org/en/black-sea-grain-initiative
48. WALTZ Kenneth N., “The emerging structure of international politics”, International Security, C: 18 S: 2, 1993, pp. 44–79.