KUZEYDOĞU ANADOLU’DA STRATEJİK BİR BÖLGE: TAO-KLARCETİ’NİN TARİHÎ ULAŞIM AĞLARI VE MEKÂNSAL ANALİZİ

Öz

Tao-Klarceti bölgesi Erzurum, Artvin ve Ardahan’ın bir kısmını kapsayan ve Orta Çağ Kuzeydoğu Anadolu tarihî coğrafyasında kendisine yer bulan bir sahadır. Tarihî süreçte bu coğrafya askerî, dinî ve ekonomik anlamda bilhassa Gürcü tarih yazımında kendisinden söz ettirmiştir. Bu çalışma bölgenin stratejik önemini, tarihî yol ağları ve tahkimat sistemleri ekseninde incelemektedir. Orta Çağ’da Tao-Klarceti bölgesindeki ulaşım ağlarının sadece coğrafi birer güzergâh olmadığını, aksine askerî ve siyasi stratejiyi belirleyen temel birer mekânsal aktör olduğu ileri sürülmektedir. Ardanuç ve çevresi temelinde mekânsal analiz yapılarak, tahkimat ve topografya arasındaki ilişki ifade edilmiştir. Ayrıca sarp coğrafyanın zorunlu kıldığı ulaşım ağlarının, XI. yüzyıldaki Selçuklu-Doğu Roma-Gürcü mücadelesinin ana etmenini oluşturduğu vurgulanmıştır. Neticede araştırmada, Ardanuç’un bu hattın “kilidi” konumunda olduğunu ve Tao-Klarceti’nin bağımsız bir dağlık bölge olmasının dışında, ticaret ve kültürün kesiştiği dinamik bir lojistik merkez işlevi gördüğü tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarceti
• Ardanuç
• Tarihî Coğrafya
• Yol Ağları
• Tahkimat

A STRATEGIC REGION IN NORTHEAST ANATOLIA: THE HISTORICAL TRANSPORTATION NETWORKS AND SPATIAL ANALYSIS OF TAO-KLARCETİ

Öz

Tao-Klarceti region is an area encompassing parts of Erzurum, Artvin and Ardahan, situated within the historical geography of medieval north-eastern Anatolia. It has been particularly noted in Georgian historical writings for its military, religious and economic significance. This study examines the strategic importance of the region, focusing on historical road networks and fortification systems. It also argues that the transportation networks in the Tao-Klarceti region during the Middle Ages were not merely geographical routes, but rather fundamental spatial actors that determined military and political strategy. Based on Ardanuç and its surroundings, a spatial analysis was conducted, interpreting the relationship between fortifications and topography. It was also emphasized that the transportation networks necessitated by the rugged geography constituted the main factor in the Seljuk-Byzantine-Georgian struggle in the 11th century. Consequently, the research concludes that Ardanuç was the “key” to this route and that Tao-Klarceti, beyond being an independent mountainous region, functioned as a dynamic logistical center where trade and culture intersected.

Anahtar Kelimeler

• Tao-Klarceti
• Ardanuç
• Historical Geography
• Road Networks
• Fortification

Kaynakça

1. ALLEN, William, A History of the Georgian People, Routledge&Kean Paul, London 1932.
2. ARTVİNLİ, Taner, Çoruh Kayıkları, Telemak Kitap, İstanbul 2025.
3. ARZHANTSEVA, Irina, “The Alans: Neighbours of the Khazars in The Caucasus”, The World of the Khazars, ed. Peter Golden vd., Brill, 2007, ss. 59-73.
4. AVDALIANI, Emil, Sakartvelo da Abreshumis Savach’ro Gzebi (VI-XIII ss.), t. 1, Gamomtsemloba Meridiani, Tbilisi 2019.
5. AYTEKİN, Osman, Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimarî Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.
6. BAGRATIONI, Vakhushti, Aghts’era Sameposa Sakartvelosa (Sakartvelos Geograpia), Redaktori. T. Lomouris da N. Berdzenishvili, St’alinis Sakhelobis Tbilisis Sakhelmts’ipo Universit’et’is Gamomtsemloba, Tbilisi 1941.
7. BAYRAM, Fahriye, “Gürcistan'ın Sina’sı: Tao-Klarceti”, Uluslararası Doğu Anadolu Güney Kafkasya Kültürleri Sempozyumu Bildiriler II, ed. Birol Can-Mehmet Işıklı, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle 2015, sss. 481-495.
8. BERDZENISHVILI, Nikolo, Gzebi Rustavelis Epoqis Saqartvelosi, Tbilisi 1966.

9. BRAUND, David, Georgia in Antiquity, Clarendon Press, Oxford 1994.
10. BRYER, Atony – WİNFİELD, David, The Byzantine Monuments and Topograpy of the Pontus, Volume II, Dumbarton Oaks, Washington, 2009. Eser adı yanlış
11. Childiris Eialetis Jaba Davtari 1694-1732, Sakartvelos İst’oriis Utssouri Ts’q’aroebi X, Gamomtsimloba Metsniereba, Tbilisi 1979.
12. ÇİĞDEM, Süleyman, “Urartu Krallığı’nın Doğu Karadeniz İlişkilerinde Diauehi Ülkesinin Rolü”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S:9, 2007, ss. 81-97.
13. DE JESUS, Prentiss S., “Metal Resources in Ancient Anatolia”, Anatolian Studies, S:28, 1978, ss. 97-102.
14. DERİNOĞULLU KAYA, Dicle, “Köprü Mühendisleri Olarak Roma Lejyonları: İmparatorluğun Doğu Sınırındaki Köprü Örnekleri Üzerinden Bir İnceleme”, Masrop E-Dergi, C:15, S:2, 2021, ss. 1-11.
15. EDWARDS, Robert, “The Fortifications of Artvin: A Second Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey”, Dumbarton Oaks Papers, S:40, 1986, ss. 162-182.
16. GÜNEŞ, Cüneyt, Bizans Anadolusu'nda Askeri ve İdari Bir Sistem Thema Sistemi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
17. GÜVEN, Onur, İlk Çağ’dan Osmanlılara Çoruh Havzası’nda Türkler, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Samsun 2022.
18. HONIGMAN, Ernst, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, Çev. Fikret Işıltan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1970.
19. INGOROKVA, Pavle, Giorgi Merchule, Tbilisi 1954.
20. IŞIK, Adem, Antik Kaynaklarda Karadeniz Bölgesi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001.
21. JAVAKHISHVILI, İvane, Tkhzulebani, T. 2, Sakartvelos Ssr Metsnierebata Ak’ademia Tbilisis Sakhelmts’ipo Univesit’et’i. Tbilisi 1983.
22. JOBADZE, Vahktang, Adreuli Shua Sauk’uneebis Kartuli Monast’rebi İst’oriul T’aoshi, K’larjetsa da Shavshetshi, Gamomtsemloba Universali Tblisi 2007.
23. JORDANIA, Tevdore, Kronik’ebi da Skhva Masala Sakartvelos İst’oriisa da Mts’erlobisa, Shek’rebili, Kronologiurad Dats’q’obili da Akhsnili, t. 1-2, Tbilisi 1892.
24. KADİROĞLU, Mine, vd., “Ortaçağ Gürcü Mimarisi 1997 Yılı Yüzey Araştırması”, XVI. Araştırma Sonuçları Toplantısı I, Kültür Bakanlığı Yayınları, Tarsus 1999, ss. 129-142.
25. Kartlis Tskhovreba, Leonti Mroveli&Juanşeri, Red. Dekanozi Maqsime Canturia Gamomtsemloba Axali İvironi, Tbilisi 2011.
26. KAYA, Dicle, Roma Dönemi̇'nde Doğu Trakya ve Güney Marmara Köprüleri̇, Kabalcı Yayınları, İstanbul 2026.
27. KHUTSISHVILI, Tea da s., Satberdis Monastris Lokalizaciis Problemisatvis, İlias Universitetis İstoriis Katedris Sromata Krebuli, Saistorio Studiebi V, Tbilisi 2004.
28. KIRZIOĞLU, Fahrettin, Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992.
29. KOCH, Karl, Wanderungen im Oriente, während der Jahre 1843 und 1844, Weimar 1846.
30. KUDAVA, Buba, Tao-Klarjeti – İst’oriisa da Kult’uris Dzeglebis Katalogi, Gamomtsemloba Artanuji Tbilisi 2018.
31. MAMULADZE, Shota, “Klarcetis Materialuri Kulturis Dzeglebi”, Klarceti, Redaktori Lali K’ontselidze, Batumis Şota Rustavelis Saxelmtipo Universiteti Qartvelologiis Centri, Batumi 2016, ss. 45-86.
32. MAMULADZE, Shota, “Shavsetis Materialuri Kulturis Zeglebi”, Shavseti, red. Mamia Pağava, Gamomtsemloba Horosi XXI, Tbilisi 2011, ss. 41-91.
33. METREVELI, Roin, The Golden Age, Artanuji Publishers, Tbilisi 2010.
34. MUTLU, Gülseren, “Antik Kaynaklar’da Artvin / Çoruh Havzası’nın Tarihsel Rolü”, Artvin Araştırmaları 2, Ed. Nuri Yavuz, Artvin Çoruh Üniversitesi Yayınları, Ankara 2020, ss. 43-66.
35. PEACOCK, Andrew, “Nomadic Society and the Seljuq Campaigns in Caucasia”, Iran and the Caucasus, C:9, S:2, 2005, ss. 205-230.
36. PORPHYROGENITUS, Constantine, De Administrando Imperio, ed. Gy. Moravcsik vd., Dumbarton Oaks Texts, Washington 1967.
37. RAMSAY, William Mitchell, Anadolu'nun Tarihî Coğrafyası, çev. Mihri Pektaş, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1960.
38. SAMUSHIA, Jaba, Artanujis Tsikhe-Kalaki (İst’oriuli Nark’vevi), Gamomtsemloba Artanuji, Tbilisi 2008.
39. SILAGADZE, Nino, Tsikhesimagreebis Eklesiebi İstoriul Samkhret da Samkhret-Dasavlet Sakartveloshi, Gamomtsemloba Meridiani, Tblisi 2017.
40. SINCLAIR, Thomas Alan, Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey, c. 2, Pindar Press, London 1989.
41. SUBAŞI, Ömer, “Artvin ve Çevresinin Tarihi Coğrafyası”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C: 6, S:12, 2012, ss. 9-24.
42. Sumbat Davitis-Dzis Kronik’a T’ao-K’alarjetis Bagrat’ionta Shesakheb, Redakt’ori Ekvtime Taq’aishvili, Sakartvelos Ssr. Metsnierebta Ak’ademiis Gamomtsemloba, Tbilisi 1949.
43. ŞAŞİKADZE, Zaza – KARALİDZE, Cemal, “T’aos İstori’iadan”, Tao, Ed. Mamia Paghava, Gamomtsemloba Meridiani, Batumi 2020, ss. 11-113.
44. TAKAISHVILI, Ekvtime, Arkeologiuri Eksp’editsia K’ola-Oltisshi Da Sopel Changlshi 1907 Ts’els, Parizi 1938.
45. Tao-Klarjeti İstoriul-Kulturuli Narkvevi, (Redaktori Buba Kudava Da Skh.), Artanuji Gamomtsemloba, Tbilisi 2018.
46. TARKAN, Tevfik, Orta ve Aşağı Çoruh Havzası Beşerî ve İktisadi Coğrafya Bakımından Bir Bölge Araştırması, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Ankara 1973.
47. TELLİOĞLU, İbrahim, XI-XIII. Yüzyıllarda Türk-Gürcü İlişkileri, Serander Yayınları, Trabzon 2009.
48. TSIKARISHVILI, Levan, “Tsikhe-Kalak Tukharisis İst’oriul-Geograpiuli Analizi, Bolo Atts’leulshi Gamovlenili Siakhleebis Mikhedvit”, İst’oria, Arkeologia, Etnologia, S: IX, 2023, ss. 155-180.
49. VRYONIS, Speros, “Nomadization and Islamization in Asia Minor”, Dumbarton Oaks Papers, S: 29, 1974, ss. 41-71.