ARCHAEOLOGICAL DATA, ROCK ART, KURGANS AND TOPONYMS OF HORSE-RIDING STEPPE CULTURE (CIMMERIAN-SCYTHIAN) IN THE EASTERN BLACK SEA REGION

Öz

This study examines the archaeological traces and cultural heritage of the Cimmerian and Scythian communities, which were active across Eurasia beginning in the 1st millennium BCE, in the Eastern Black Sea Region of Anatolia. These nomadic groups, who migrated to Anatolia via the Caucasus in the 8th century BCE, engaged in military and political interactions with the Kingdom of Urartu, the Assyrian Empire, the Achaemenid Empire, the Kingdom of Phrygia, the Kingdom of Lydia, and the Ionian City-States; these relationships are also reflected in the written sources of these civilizations. During these interactions, the Cimmerians and Scythians left behind various material cultural artifacts, primarily consisting of weapons and parts of horse harnesses. Additionally, rock art, kurgan-type tombs, anthropomorphic stone statues and toponymic traces are considered archaeological and cultural indicators of these communities’ presence in the region. This study was conducted using analysis of archaeological excavation data, museum collections, and primary written sources. In line with the findings within this scope, the presence of the Cimmerian and Scythian communities in the Eastern Black Sea Region has been identified and evaluated based on concrete archaeological evidence.

Anahtar Kelimeler

• Archaeology in Anatolia
• The Eastern Black Sea
• Cimmerian Culture
• Scythian Culture
• Kurgan Graves

DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ’NDEKİ ATLI BOZKIR KÜLTÜRÜ’NÜN (KİMMER-İSKİT) ARKEOLOJİK VERİLERİ, KAYA RESİMLERİ, KURGANLARI VE YER ADLARI

Öz

Bu çalışma, MÖ 1. binyıldan itibaren Avrasya coğrafyasında etkin olan Kimmer ve İskit topluluklarının Anadolu’nun Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki arkeolojik izlerini ve kültürel varlıklarını incelemektedir. MÖ 8. yüzyılda Kafkasya üzerinden Anadolu’ya yönelen bu göçebe gruplar, Urartu Krallığı, Asur İmparatorluğu, Ahameniş İmparatorluğu, Frigya Krallığı, Lidya Krallığı ve İyonya Şehir Devletleri ile askerî ve siyasi etkileşimler içerisinde bulunmuş, bu ilişkiler söz konusu uygarlıkların yazılı kaynaklarına da yansımıştır. Söz konusu etkileşimler sürecinde Kimmerler ve İskitler, başta savaş aletleri ve at koşum takımlarına ait parçalar olmak üzere çeşitli maddi kültür unsurları bırakmışlardır. Bunun yanı sıra, kaya resimleri, kurgan tipi mezarlar, insan biçimli taş heykel ve toponimik izler, bu toplulukların bölgedeki varlığının arkeolojik ve kültürel göstergeleri olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, arkeolojik kazı verileri, müze koleksiyonları ve birincil yazılı kaynakların analizi temelinde yürütülmüştür. Bu kapsamda elde edilen bulgular doğrultusunda, Kimmer ve İskit topluluklarının Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki varlığı somut arkeolojik veriler ışığında tespit edilmiş ve değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Arkeolojisi
• Doğu Karadeniz Tarihi
• Kimmer Kültürü
• İskit Kültürü
• Kurgan mezarlar

Kaynakça

1. AKURGAL, Ekrem, Doğu ve Batı, Kronik Yayınları, İstanbul 2024.
2. BAYBURT, Ahmet Ziya, İskit Kültürünün Oluşum Evresinde Begazi- Dandıbay Kültürü, Atayurt Yayınevi, Ankara 2022.
3. BELLİ, Oktay, Kırgızistan’da Taş Balbal ve İnsan Biçimli Heykeller, Arkeoloji Sanat Yayınları, İstanbul, 2003.
4. BERNSHTAM, Aleksandr Natanovich, Istoriko-arkheologicheskiye ocherki Tsentral’nogo Tyan’-Shanya i Pamiro-Alaya, İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, No. 26, Moskova–Leningrad, 1952.
5. BİLGİ, Önder, “Orta Karadeniz Bölgesinin Prehistorik Çağ Maden Sanatının Kökeni ve Gelişimi”, Belleten, LXV/242, (2001), pp.1-35.
6. BİLGİN, Mehmet, Doğu Karadeniz Tarih – Kültür - İnsan, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2010.
7. BITTEL, Kurt, “Artvin’de Bulunan Tunçtan Mamul Asari Attika”, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, I, (1933), pp.150-156.
8. CEYLAN Alpaslan – Nezahat Ceylan - İbrahim Üngör - Yavuz Günaşdı – Oktay Özgül, “2018 Yılı Erzurum - Erzincan İlleri Yüzey Araştırması”, 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı I, Hazırlayan Candaş Keşkin, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2020, pp. 123-142.

9. CEYLAN, Alpaslan - Akın Bingöl - Mustafa Karageçi, Eski Çağda Kars Kaleleri, Atatürk Üniversitesi Yayınevi, Erzurum 2018.
10. CEYLAN, Alpaslan - İbrahim Üngör, Eski Çağda Erzincan Kaleleri Atatürk Üniversitesi Yayınevi, Erzurum 2018.
11. CEYLAN, Alpaslan - Nezahat Ceylan, Doğunun Sönmeyen Yıldızı Akçakale, Atatürk Üniversitesi Yayınevi, Erzurum 2018.
12. CEYLAN, Alpaslan - Yavuz Günaşdı - İbrahim Üngör - Burak Bingöl, “Yüzey Araştırmaları Işığında Iğdır’da Tespit Edilen Arkeolojik Merkezler”, Iğdır Araştırmaları I, Edited by Suna Altan, Sonçağ Akademi, Ankara 2022, pp. 1-44.
13. CEYLAN, Alpaslan, Doğu Anadolu Araştırmaları Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır 2008-2014, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum, 2015.
14. CEYLAN, Nezahat, “Orta Asya’dan Anadolu’ya Taşınan Bir Kültür Hazinesi (Ahlat Taş Heykeli ve Düşündürdükleri)”, 19. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi 27-29 Eylül 2021, Ed. Ali Kırksekiz vd., Bakü/Azarbaycan 2021, pp. 583–593.
15. CHERNYKH E. N. - Kuzminykh, S. V. Drevnyaya Metallurgiya Severnoy Yevrazii (seyminsko-turbinskiy fenomen), Nauka Publ., Moscow, 1989.
16. ÇİLİNGİROĞLU, Altan, Urartu Tarihi, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, Bornova 1994.
17. ÇORUHLU, Yaşar, Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2016.
18. Dahiliye Vekaleti, Köylerimiz: Köy Kanunu: Tatbik Olunan ve Olunmayan Köy Isimlerini Alfabe Sirasiyla Gösterir, ISTNBL Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi, İstanbul 1933.
19. DIAKONOFF, Igor Mikhailovich - Kashkai, S. M. Geographical Names According to Urartian Texts, Dr. Ludwig Reichert Verlag, Wiesbaden 1981.
20. DİYARBEKİRLİ, Nejat, Hun Sanatı, Milli Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, İstanbul 1972.
21. DÖNMEZ, Şevket - Aslıhan Yurtsever Beyazıd, “Oluz Höyük Kazısı Yedinci Dönem (2013) Çalışmaları: Değerlendirmeler ve Sonuçları”, Colloquium Anatolicum, XIII: (2014), pp.103-130.
22. DÖNMEZ, Şevket, “Avrasyalı Savaşcı-Atlı Göçebeler’in Karadeniz Bölgesi’ndeki Varlıklarına ait Yeni Kanıtlar/New Evidences on the existence of Eurasian Horse-Riding Nomads in the Black Sea Region”, Karadeniz’den Fırat’a Önder Bilgi’ye Armağan Yazılar, edited by Oztan, Aliye and Dönmez, Şevket, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara 2011, pp. 129-147.
23. DURMUŞ, İlhami, “Anadolu’da Kimmer ve İskitler”, Belleten, LXI, (1997), pp. 273-286.
24. DURMUŞ, İlhami, İskitler (Sakalar), Akçağ Yayınları, Ankara 2012.
25. GRYAZNOV, Mihail Petrovich - Evgeny Robertovich Schneider, “Drevniye İzvayaniya Minusinskikh Stepey”, Materialy po etnografii, Tom IV, vyp. 2, L., (1929), pp. 63-93.
26. GRYAZNOV, Mikhail Petrovitch, Arzhan Char Kurgan of Early Scythian Time, Academy of Sciences of the USSR Institute of Archeology, Leningrad 1980.
27. GÜNAŞDI, Yavuz - Ahmet Cüneydi Has - Burak Bingöl, “Erzurum’un Şenkaya İlçesine Bağlı Ormanlı Köyünde Bulunan Erken Dönem Türk Kültürüne ait İnsan Biçimli Taş Heykeller ve Balballar”, Gazi Akademik Bakış Dergisi (GABD), 31/16, (2022), pp. 327-344.
28. GÜNAŞDI, Yavuz - Burak Bingöl, “Rize Müzesinde Bulunan Bir Grup İskit Tipi Ok Ucu”, SUTAD, 55, (2022), pp. 229-255.
29. HAUPTMANN, Harald, “Neue funde Eurasischer Steppenomaden in Kleinasien”, Beiträge zur Altertumskunde Kleinasiens Festshrift für Kurt Bittel, edited by Kurt Bittel, Rainer Michael Boehmer and Harald Hauptmann, Philipp von Zabern, Mainz am Rhein 1983, pp. 251-260.
30. HERODOTOS, Herodot Tarihi, Translated by A. Erhat, Remzi Kitabevi, Ankara 1983.
31. JAPARIDZE, Otar, “Colchian Ax Moambe of the State Museum of Georgia”, Bulletin of the S. Janashia Georgian State Museum, 16b, (1950), pp. 35-89.
32. KANSIZ, Aslan, Trabzon Şerʻiye Sicillerine Göre 18. Yüzyılda Rize Kazası, Başlangıçtan 19. Yüzyıla Rize Tarihi, Edited by Burak Gani Erol, Ali Güveloğlu, and Eyüp Kul, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Yayınları, Ankara 2020, pp. 290-322.
33. KARAGEÇİ, Mustafa- Bingöl Akın, “2018 Yılı Kars- Iğdır İlleri Yüzey Araştırması”, 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı III, Hazırlayan Candaş Keskin, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2020, pp. 63-82.
34. KARATAY, Osman, İran ile Turan Eskiçağ’da Avrasya ve Ortadoğu’yu Hayal Etmek, Ötüken Neşriyat, Ankara 2019.
35. KARCIOĞLU, Uğur, “Avrasya ve Sibirya Bölgelerinde Bulunan Bazı Kurganlar”, Kafdağı, 4/1 (2019), pp. 54-78.
36. KIRZIOĞLU, Fahrettin, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992.
37. KSENOPHON, Anabasis- Onbinlerin Dönüşü, Translated by T. Gökçöl, Hürriyet Yayınları, İstanbul 1974.
38. KÜÇÜKYILDIZ, Gözelce Damlanur, “Türk Sofra Kültürü ve Rize Örneği”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Unpublished PhD diss., Rize 2021.
39. KÜÇÜKYILDIZ, İshak, “Artvin ve Çevresinin Eski Çağ Tarihi Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Artvin Tarihi İlk Çağ’dan 1918’e, edited by M. S. Bilgin, Akçağ Yayınları, Ankara 2021, pp. 9-44.
40. KÜÇÜKYILDIZ, İshak, “Eski Çağ’da Kafkasya Madenciliğinin Gelişimi ve Artvin”, Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 5(7), 2022, pp. 180-197.
41. KUFTIN, Boris Alekseyeviç, On the Question of The Ancient Roots of Georgian Culture in the Caucasus According to Archaeological Data XII-В, Bulletin of the Georgian State Museum, Tbilisi 1944.
42. KUZMINA, Elena Efimovna, The Origin of the Indo-Iranians, Edited by James Mallory, Brill, Leiden-Boston, 2007.
43. LUCKENBILL, Daniel David, Ancient Records of Assyria and Babylonia II, Greenwood Press, New York, 1968.
44. MELLINK, Machteld Johanna, “The Native Kingdoms of Anatolia”, Cambridge University Press, Cambridge Ancient History III/2, Cambridge 1991, pp. 619-666.
45. MINNS, Ellis Hovell, Scythians and Greeks, Cambridge University Press, Cambridge 1913.
46. OLMSTEAD, Albert. T. “Darius and his Behistun Inscription”, The American Journal of Semitic Languages and Literatures, LV/4, (1935), pp.392-416.
47. ÖZGÜL, Oktay - Nezahat Ceylan, “Eskiçağda Kafkasya Geçitleri (Daryal ve Derbent)”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, IV/XIII, (2017), pp.24-62.
48. ÖZGÜL, Oktay, “Artvin Arılı (Demirkapı) Yaylası Kaya Resimleri”, Belleten, 85/304, (2021), pp. 781-818.
49. ÖZGÜL, Oktay, “Çoruh ve Kür Vadisinde Kimmer-İskit Yer Adları”, BELGÜ, 2, (2015), pp. 159-179.
50. ÖZGÜL, Oktay, Alpaslan Ceylan and Beyazıt Söylemez, “2019 Yılı Artvin ve İlçeleri Eski Çağ Tarihi Araştırmaları”, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 48, (2022), pp. 145-164.
51. ÖZKAN, Süleyman - Mustafa Çakır, “Rize’de Bulunmuş Olan Tunç Baltalar”, Tarih İncelemeleri Dergisi 15/1 (2000), pp. 87-94.
52. PAYNE, Margaret Rosalie, Urartu Çiviyazili Belgeler Kataloğu, Arkeoloji Sanat Yayınları, İstanbul 2006.
53. PEKŞEN, Okay - Yasin Topaloğlu, “A New Rock Art Area in Anatolia: Hekimdere Rock Depictions”, Acta Histriae, 32/4, (2024), pp. 494-549.
54. PHILLIPS, Eustace Dockray, The Royal Hordes: Nomad peoples of the steppes, Thames and Hudson, London 1965.
55. ROGERS, Robert William, History of Babylonia and Assyria, Volume I. The Classics.us, New York-Cincinnati 1905.
56. ROZWADOWSKI, Andrzej, Symbols Through Time: Interpreting the Rock Art of Central Asia, Translated by A. Pietrzak, Adam Mickiewicz University Institute of Eastern Studies, Poznan 2004.
57. RUDENKO, Sergei Ivanovich, Dağlık Altay Buluntuları ve İskitler, Translated by Almagül İsina, Hasan Yelmen Eğitim Vakfı, İstanbul 1952.
58. ŞAHİN, Hasan Ali, “Kültepe Metinlerindeki Hurri Kültür Unsurlarının Doğu Anadolu’daki Kanıtları ve Hurrilerin Göç Yolları”, Uluslararası Doğu Anadolu Güney Kafkasya Kültürleri Sempozyumu 1, edited by Mehmet Işıklı - Birol Can, Cambridge Scholars Publishing, Newcastle 2015, pp. 289-298.
59. SEVİN, Veli, Hakkari Taşları Çıplak Savaşçıların Gizemi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2005.
60. SOMUNCUOĞLU, Servet, Damgaların Göçü Kurgan, İletişimce Fotoğraf ve Danışmanlık Hizmetleri, İstanbul 2012.
61. SÖNMEZ, Rukiye Satan - Mustafa Seyfullah Kolağasıoğlu - Bahattin Çelik, “Ordu’da Ele Geçen Bir Balbal Heykeli”, Arkeoloji ve Sanat, (171), (2022), pp. 75 - 80.
62. STRABO, Geography 10-12, Translated by H. L. Jones, Harvard University Press, Cambridge, 2006.
63. STRABON, Antik Anadolu Coğrafyası XII-XIII-XIV, Translated by A. Pekman, Arkeoloji Sanat Yayınları, İstanbul 2000.
64. TARHAN, Muharrem Taner, “Ön Asya Dünyasında İlk Türkler Kimmerler ve İskitler”, Yeni Türkiye Yayınları, Türkler Ansiklopedisi, I. İstanbul 2002, pp. 597-610.
65. TARHAN, Muharrem Taner, “Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler”, I. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (1983), pp. 109-120.
66. TARHAN, Muharrem Taner, Eskiçağda Kimmerler Problemi, İstanbul University, Faculty of Letters, Unpublished PhD thesis, İstanbul 1972.
67. TELLİOĞLU, Ibrahim, Osmanlı Hakimiyetine Kadar Doğu Karadeniz’de Türkler, Sarander Yayınevi, Trabzon 2004.
68. TELLİOĞLU, Ibrahim, Tarih Boyunca Karadeniz, Sarander Yayınevi, Trabzon 2015.
69. TEVRAT (Torah), Edited by H. Demirel, Müjde Yayıncılık, 1996.
70. ÜNAL, V., “Zwei gräber Eurasischer reiternomaden in Nördlichen Zentralanatolien”, Beiträge zur Allgemeinen und Vergleichenden Archäologie, 4, (1983), pp. 65-81.
71. ÜNGÖR, İbrahim, “Erzincan ve Çevresinde Erken Dönem Kurganlar”, XIX. Türk Tarih Kongresi I, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 2022, pp.211-232.
72. YOUNG, Rodney, “The Campaign of 1955 at Gordion”, American Journal of Archaeology, 60, (1956), pp. 249-260.
73. Arkeofili. Kimmerlerin Anadolu’daki ilk Yerleşimi Kırıkkale’de Bulundu. 2022. Arkeofili. Accessed June 15, 2023. https://arkeofili.com/kimmerlerin-anadoludaki-ilk-yerlesimi-kirikkalede-bulundu/
74. Türk in Makaleler. Kimmerlerin Türklüğü. Onturk Wordpress. 2011. Accessed August 15, 2023. https://onturk.wordpress.com/2011/05/27/kimmerlerin-turklugu/
75. Coğrafya Harita. Doğu Karadeniz Bölgesi Fiziki Haritası. https://cografyaharita.com/haritalarim/4mkaradeniz_bolgesi_fiziki_haritasi2.jpg Accessed Oct. 26, 2026. (R. Saygılı, 2015)