TRANSİT TİCARETTEN BÖLGESEL EKONOMİYE: İNGİLİZ KONSOLOSLUK RAPORLARINDA TRABZON (1889–1899)

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyılın son çeyreğinde Trabzon’daki İngiliz konsolosluğu tarafından yayımlanan Diplomatic and Consular Reports on Trade and Finance kapsamında yer alan 1889, 1895, 1896 ve 1899 tarihli raporlar ışığında adı geçen şehrin iktisadi ve ticari yapısını incelemeyi amaçlamaktadır. Söz konusu raporlar, dönemin İngiliz konsolosluk gözlemlerine dayanarak Trabzon’un bölgesel ticaretteki konumunu, ihracat ve ithalat kalemlerini, ulaşım ağlarını ve mali yapısını ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, Trabzon’un Karadeniz’in doğusunda stratejik bir ticaret merkezi olarak öne çıktığını göstermektedir. Liman, özellikle İran ile yürütülen transit ticaretin önemli bir durağı olmuş; tütün, fındık, mısır ve hayvansal ürünler başlıca ihraç kalemleri arasında yer almıştır. Buna karşılık, sanayi ürünleri ve tekstil malları ithalatın büyük bölümünü oluşturmuştur. Raporlar ayrıca, altyapı yetersizlikleri, ulaşımda yaşanan aksaklıklar ve bölgesel siyasi istikrarsızlıkların ticaret hacmini olumsuz etkilediğini vurgulamaktadır. Çalışma, bu konsolosluk raporlarının sunduğu verileri karşılaştırmalı bir perspektifle değerlendirerek, Trabzon’un Osmanlı ekonomik sistemi içindeki yerini ve uluslararası ticaret ağlarıyla olan bağlantılarını analiz etmektedir. Sonuç olarak, Trabzon’un 19. yüzyıl sonlarında hem yerel hem de uluslararası ticaret açısından önemli bir merkez olduğu; ancak yapısal sorunlar nedeniyle bu potansiyelini tam anlamıyla gerçekleştiremediği ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• İngiliz Konsolosluk Raporları
• Transit Ticaret
• Osmanlı Ekonomisi
• Uluslararası Ticaret Ağları

FROM TRANSIT TRADE TO REGIONAL ECONOMY: TRABZON IN BRITISH CONSULAR REPORTS (1889–1899)

Öz

This study aims to examine the economic and commercial structure of Trabzon in light of the reports dated 1889, 1895, 1896, and 1899, published within the scope of the Diplomatic and Consular Reports on Trade and Finance by the British Consulate in Trabzon during the last quarter of the 19th century. Based on British consular observations of the period, these reports reveal in detail Trabzon’s position in regional trade, its export and import commodities, transportation networks, and financial framework. The findings demonstrate that Trabzon emerged as a strategic commercial center in the eastern Black Sea. The port served as a vital hub, particularly for the transit trade conducted with Persia; tobacco, hazelnuts, maize, and animal products were among the primary export items. Conversely, industrial products and textile goods constituted the majority of imports. The reports also emphasize that infrastructural inadequacies, logistical disruptions, and regional political instabilities adversely affected the trade volume. By evaluating the data provided in these consular reports from a comparative perspective, this study analyzes Trabzon’s role within the Ottoman economic system and its links to international trade networks. Consequently, it is demonstrated that while Trabzon was a significant hub for both local and international trade in the late 19th century, it was unable to fully realize its potential due to structural issues.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon
• British Consular Reports
• Transit Trade
• Ottoman Economy
• International Trade Networks

Kaynakça

1. Diplomatic and Consular Reports on Trade and Finance, Turkey, Report for The Year 1889 on The Trade of Trebizond, no: 689, London 1890, Atatürk Kitaplığı, Sınıflama/Yer: 330.9563.25
2. Diplomatic and Consular Reports on Trade and Finance, Turkey, Report for The Year 1895 on The Trade of Trebizond, no: 1680, London 1896, Atatürk Kitaplığı, Sınıflama/Yer: 330.9563.25
3. Diplomatic and Consular Reports on Trade and Finance, Turkey, Report for The Year 1896 on The Trade of The Trebizond Vilayet, no: 1864, London 1897, Atatürk Kitaplığı, Sınıflama/Yer: 330.9563.25
4. Diplomatic and Consular Reports, Turkey, Report for The Year 1899 on The Trade and Commerce of The Trebizond and Sivas Vilayets, no: 2396, London 1900, Atatürk Kitaplığı, Sınıflama/Yer: 330.9563.25
5. 19. Yüzyılda Osmanlı Dış Ticareti, Haz. Şevket Pamuk, Tarihi İstatistikler Dizisi, C: 1, T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1995.
6. ABDÜLVAHAP HAYRİ, İktisadî Trabzon, Haz. Melek Öksüz, Serander Yayınları, Trabzon 2008.
7. AYGÜN, Necmettin, Karadeniz’den Osmanlı Ekonomisine Bakış, C: II, Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları, Ankara 2016.
8. BARKLEY, Henry C., A Ride Through Asia Minor and Armenia, William Clowes and Sons, London 1891.

9. BASKICI, Murat, “XIX. Yüzyılda Trabzon Limanı: Yükseliş ve Gerileyiş”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, C: 67, S: 3, ss. 33-56.
10. BONVALOT, Gabriel, Through the Heart of Asia over The Pamir to India, trans. C. B. Pitman, Vol: 1, Chapman and Hall, London 1889.
11. BOSTAN, İdris, “Karadeniz’in Dış Ticarete Kapalı Olduğu Dönemde Trabzon Limanı”, Trabzon Tarihi Sempozyumu, Trabzon Belediyesi Kültür Yayınları, Trabzon 2000, ss. 303-309.
12. CURTIS, William Eleroy, Around The Black Sea, George H. Doran Company, New York 1911.
13. ÇİÇEK, Rahmi, “Trabzon’da Ermeni Nüfusu ve 1895 Ermeni Olayları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, S: 16, 2001, ss. 121-139.
14. DAEİ, Masoumeh, “XX. Yüzyılın Başlarında İran Ticaretinde Osmanlı-Rus Rekabeti”, Belleten, C: 77, S: 278, 2013, ss. 239-270.
15. DÖNMEZ, Ahmet, “The Role of James Brant in the Process of Structural Changes in British Consulates”, Adalya, S: 22, 2019, ss. 363-379.
16. EKİNCİ, İlhan, “XIX. Yüzyılda Osmanlı Deniz Ticaretinde Değişim ve Tepkiler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C: XXI, S: 2, 2006, ss. 35-76.
17. EKİNCİ, İlhan, “Osmanlı’da Yabancı Vapur Kumpanyaları ve İmajları Hakkında”, Kebikeç, S: 21, 2006, ss. 73-96
18. EMİROĞLU, Kudret, “Trabzon-İran Yolunun Öyküsü”, Trabzon, S: 6, 1992, ss. 12-19.
19. GÜNEŞ, Cihan, Karadeniz’de Uluslararası Ticaret ve Kurumların Rolü (1830-1914), Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2009.
20. GÜRİPEK, Mustafa Can, “19. Yüzyıl’da İngiltere’nin Trabzon-Tebriz Ticaret Rotasına Dâhil Olma Çabaları”, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C: 13, Özel Sayı, 2025, ss. 278-296.
21. HALAÇOĞLU, Ahmet, “İngiliz Konsolosu Longworth’a Göre Trabzon Vilayeti (1892-1898)”, Belleten, C: LXVII, S: 250, 2003, ss. 881-909.
22. HALAÇOĞLU, Ahmet, 1895 Trabzon Olayları ve Ermenilerin Yargılanması, Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2005.
23. ISSAWI, Charles, “The Tabriz-Trabzon Trade, 1830-1900: Rise and Decline of a Route”, International Journal of Middle East Studies, Vol:1, Issue: 1, 1970, ss. 18-27.
24. İPEK, Nedim, “Trabzon’da Kolera (1892-1895)”, Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu, Haz. Mithat Kerim Aslan-Hikmet Öksüz, C: 1, Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Trabzon 2002, ss. 399-411.
25. İPEK, Nedim, “Orta ve Doğu Karadeniz Limanlarındaki Ticari Faaliyetlerin Kent Nüfusuna Etkisi (1838-1900)”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Yıl: 1, S: 1, 2006, ss. 107-121.
26. KIRPIK, Cevdet, “1830 Numaralı Şeriye Siciline Göre Trabzon’da Ekonomik Hayat (H. 1053-1054/M. 1643-1644)”, Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu, Haz. Mithat Kerim Aslan-Hikmet Öksüz, C: 1, Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Trabzon 2002, ss. 237-248.
27. KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., “XIX. Yüzyılda Trabzon Ticareti”, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986), Samsun 1988, ss. 97-127.
28. LYNCH, H. F. B., Armenia Travels and Studies, Vol: 1, Longmans, Green and Co., London 1901.
29. LYNCH, H. F. B., Armenia Travels and Studies, Vol: II, Longmans, Green and Co., London 1901.
30. Osmanlı Devleti’nin İlk İstatistik Yıllığı 1897, Haz. Tevfik Güran, Tarihi İstatistikler Dizisi, C: 1, T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara 1997.
31. ÖZÇELİK, Fatih, “İngiliz Konsolos James Brant’ın Raporlarında Erzurum: Ticaret, Reformlar ve Yerel Dinamikler (1840–1849)”, History Studies, C: 18, S: 2, 2026, ss. 479-499.
32. ÖZKAYA, Yücel, “XVIII. Yüzyıl’da Trabzon’un Genel Durumu”, Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986), Samsun 1998, ss. 133-145.
33. PAMUK, Şevket, Osmanlı-Türkiye İktisadiî Tarihi 1500-1914, İletişim Yayınları, İstanbul 2007.
34. PAMUK, Şevket, Osmanlı İmparatorluğumda Paranın Tarihi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2007.
35. SANDWITH, Humphry, A Narrative of The Siege of Kars, William Clowes and Sons, London 1856.
36. SAYDAM, Abdullah, “XIX. Yüzyılda Trabzon’un Ticari Önemi ve Ulaşım Sektörü”, Trabzon Araştırmaları I, Trabzon Liselerinden Yetişenler Kültür ve Dayanışma Vakfı Yayınları, Trabzon 1994, ss. 99-114.
37. ŞAHİN, Enis, “Arşiv Belgelerine Göre 1895 Trabzon Ermeni Olayları”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, S: 1, 2006, ss. 123-140.
38. TOKATLI, Seda Gözde, “Immanuel Wallerstein Bakış Açısıyla Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Ekonomik ve Politik Değişkenlerin Analizi”, İzmir Democracy University Social Sciences Journal, C: 4, S: 1, 2021, ss. 17-32.
39. TOZLU, Selahattin, “19. Yüzyılda Sosyo-Ekonomik Bakımdan Trabzon Limanı”, Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu, Haz. Mithat Kerim Aslan-Hikmet Öksüz, C: 1, Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Trabzon 2002, ss. 381-397.
40. Trabzon Ticaret ve Sanayi Odası Tarihi, 1884-1950, Haz. Hikmet Öksüz-Veysel Usta-Kenan İnan, Trabzon 2009.
41. Trabzon Vilayet Salnamesi (TVS), 1888, Haz. Kudret Emiroğlu, Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim, Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, C: 13, Ankara 2002.
42. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1898, Haz. Kudret Emiroğlu, Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim, Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, C: 17, Ankara 2007.
43. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1901, Haz. Kudret Emiroğlu, Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim, Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, C: 19, Ankara 2008.
44. TURGAY, A. Üner, “Trabzon”, Doğu Akdeniz’de Liman Kentleri (1800-1914), Ed. Çağlar Keyder-Y. Eyüp Özveren-Donald Quataert, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1994, ss. 45-73.
45. UYGUN, Süleyman, “Karadeniz Sularında Fransız Paquet Vapur Kumpanyası (1878-1914)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C:10, S: 20, 2020, ss. 137-72.
46. UYGUN, Süleyman-LÜLECİ, Abdullah, “Diplomasi ve Ticaret Arasında Karadeniz’de Fransız Bir Levantenin Portresi: Henri de Cortanze”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Yıl: 20, S: 40, 2026, ss. 27-60.
47. ÜNVER, Metin, “Courtgi (Gürcü) Bahr-i Sefid (L’egee) Vapur Kumpanyası, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, S: 24, 2018, ss. 175-210
48. WRIGHT, Denis, “Elli Yıl Önce Trabzon”, Trabzon, 1992, ss. 79-84.
49. YILMAZ, Özgür, “Trabzon’da Fransız Varlığının İlk Dönemleri: Pierre Jarôme Dupré’nin Trabzon Konsolosluğu (1803-1820)”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, C: 11, S: 21, 2016, ss. 87-120.
50. YILMAZ, Özgür, “Veba, Kolera ve Salgınlar: Trabzon’da Halk Sağlığı ve Sağlık Kurumları (1804-1895)”, Mavi Atlas, C: 5, S: 1, 2017, ss. 172-200.