SÜRMENE BIÇAĞININ ÜRETİM SÜRECİ VE KÜLTÜREL YERİ

Öz

Demircilik ve silah, eski çağlardan beri Türklerin günlük hayatının içinde yer almaktadır. Paleolitik dönemden itibaren görülen bıçak ise, gündelik eşya ve silah olarak da kullanılan bir maddi unsurdur. Başlangıçta hayatı idame ettirmek amacıyla ortaya çıkan ve kullanılan araç zamanla kültürle birleşmiş ve artık yalnızca savunma aracı olmaktan çıkmıştır. Osmanlı döneminden itibaren Anadolu’da ortaya çıkan birçok bıçak yapım merkezlerinden biri olan Sürmene’de bu üretim hem kültürel önemini korumuş hem de günümüzde devam etmektedir. Söz konusu merkezde üretim fabrikasyon ve geleneksel olmak üzere iki koldan devam etmektedir. Ancak geleneksel üretimin fabrikasyon üretime karşı verdiği bir savaş bulunmaktadır. Bu araştırma geleneksel el sanatları içerisinde köklü bir geçmişe sahip olan Sürmene bıçağının yöre kültüründeki önemi ve üretim sürecindeki gelişmeyi incelemeyi amaçlamaktadır. Literatürde genellikle teknik ve üretim odaklı ele alınan el sanatı, bu araştırmada folklorik unsurlar ve toplumsal bellek üzerindeki yansımalarıyla ele alınmıştır. Araştırma süresince veriler, Sürmene ilçesinde aktif olarak üretim yapan bıçak ustaları ile gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış mülakatlar ve katılımlı gözlem yoluyla elde edilmiştir. Araştırma bulguları, Sürmene bıçağının yalnızca bir ekonomik meta değil, yöre insanının sosyal kimliğini temsil eden, manilere, bilmecelere ve halk inanışlarına konu olan güçlü bir sembol olduğunu göstermektedir. Bunlara ek olarak, yunus yağı ile su verme gibi geleneksel tekniklerin teknolojik gelişimle birlikte unutulmaya yüz tutmasının ve marka taklitçiliğinin zanaatın sürdürülebilirliğini zedelediği tespit edilmiştir. Coğrafi işaretli Sürmene bıçağının kültürel değerinin korunması ve kültürel piyasada özgün bir marka olarak yer edinmesi için el sanatının “yaşayan miras” olarak desteklenmesi gerektiği vurgulanmaktadır ve devamlılığı için önerilere yer verilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sürmene Bıçağı
• Geleneksel Meslek
• Kültür
• El Sanatı

THE PRODUCTION PROCESS AND CULTURAL SIGNIFICANCE OF THE SÜRMENE KNIFE

Öz

Blacksmithing and weapons have been an integral part of Turkish daily life since ancient times. The knife, which has been in use since the Paleolithic era, is a material object used both as a daily tool and as a weapon. Originally created and used to sustain life, this tool has, over time, become intertwined with culture and has evolved beyond being merely a means of defense. Sürmene, one of the many knife-making centers that emerged in Anatolia during the Ottoman period, has both preserved the cultural significance of this production and continued it to the present day. In this center, production continues along two lines: industrial and traditional. However, traditional production is engaged in a struggle against industrial production. This study aims to examine the importance of the Sürmene knife—which has a deep-rooted history within traditional handicrafts—in the local culture and the developments in its production process. While this handicraft is generally approached in literature with a focus on technique and production, this study examines its reflections in folkloric elements and collective memory. During the research, data were collected through semi-structured interviews with knife masters actively engaged in production in the Sürmene district and through participant observation. The research findings reveal that the Sürmene knife is not merely an economic commodity but a powerful symbol representing the social identity of the local people, serving as the subject of traditional folk quatrains, riddles, and folk beliefs. In addition, it was determined that the fading of traditional techniques—such as quenching with dolphin oil— due to technological advancements, coupled with brand counterfeiting, has undermined the sustainability of the craft. It is emphasized that to preserve the cultural value of the Sürmene knife, which holds a geographical indication, and to establish it as a unique brand in the cultural market, the craft must be supported as a “living heritage,” and recommendations for its continuity are provided.

Anahtar Kelimeler

• Sürmene Knife
• Traditional Occupations
• Culture
• Handcraft

Kaynakça

1. AKÇAY, Miraç, Kutlular (Sürmene, Trabzon) Bakır Maden Çukuru: Rehabilitasyon Örneği, Saha Bilgisi II Dersi Gezi Föyü, 2016.
2. AKSOY, Avni, A’dan Z’ye Sürmene, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği Yayınları, Sürmene-Trabzon 2008.
3. BASKICI, Murat, “XIX. Yüzyılda Trabzon Limanı: Yükseliş ve Gerileyiş”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Dergisi, C: 67, S: 3, Ankara 2012, ss. 33-56.
4. BİLGİN, Mehmet, Sürmene Tarihi, Damla Ofset, İstanbul 1990.
5. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Haz. Mümin Çevik, Çevik Matbaacılık, İstanbul 1986.
6. ÇELİK, Ali, Manilerimiz ve Trabzon Manileri, Akçağ Yayınları, Ankara 2005.
7. ÇELİKKALE, M. Salih vd., Karadeniz’de Yaşayan Yunus Stoklarının Belirlenmesi ve Biyoekolojik Özelliklerinin Tespiti Proje Sonuç Raporu, Proje No: DS.876.101.010.1, TKB Proje ve Uygulama Genel Müdürlüğü ve KTÜ Sürmene Deniz Bilimleri Teknolojisi Yüksek Okulu, 1988.
8. ÇOLAK, Nejdet, Sürmene Yöresi Halk Oyunları Müziklerinin Derlenmesi ve Genel Olarak Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2007.

9. DEMİREL, Hamide, Türk Destanlarında Güzellik, Destan, Masal ve Din Unsurları ile Yabancı Destanlarda Türk Kahramanları, Ötüken Yayınları, İstanbul 1995.
10. DOĞANAY, Hayati - ÇAVUŞ, Ahmet, “Geleneksel El Sanatlarına Bir Örnek: Sürmene Bıçağı Üretimi”, Doğu Coğrafya Dergisi, C: 18, S: 29, 2014, ss. 51-64.
11. EMİR, Osman, Prehistorik Dönemden Roma Dönemine Kadar Trabzon ve Çevresi,Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2008.
12. ENGİN, Hüseyin, Bilmecelerimiz, Engin Yayınları, İstanbul 1995.
13. GEDİKOĞLU, Haydar, Trabzon Folkloru, Trabzon Valiliği, Trabzon 2016.
14. GÖKDAĞ, Bilgehan Atsız - ÜÇÜNCÜ, Kemal, Başlangıcından Günümüze Türk Destanları, Akçağ Yayınları, Ankara 2021.
15. GÖKSU, Erhan, Türk Kültüründe Silah, Ötüken Yayınları, İstanbul 2008.
16. GÖRKEM, İsmail, “Doğu Karadeniz Bölgesi Düğünlerinde Görülen Enişteyi Tavana Asma Geleneği”, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, 2007.
17. HAMDİ BEY, Osman, Les costumes populaires de la Turquie, Imprimerie du levant times & shipping gazette, Constantinople 1873.
18. KARPUZ, Haşim, “Sürmene Bıçakçılığı ve Bugünü”, IV. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, Feryal Matbaası, Ankara 1992, ss. 117-131.
19. KAVAKLI, Murat, Bursa Bıçakçılık Tarihi, Osmangazi Belediye Başkanlığı, Bursa 2007.
20. KAYA, Doğan, Folklorumuzda Beddua Söyleme Geleneği ve Türk Halk Şiirinde Beddualar, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2001.
21. KSENOPHON, Anabasis -On Binler’in Dönüşü, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2024.
22. Türk Atasözleri ve Deyimleri, MEB, İstanbul 1971.
23. ÖGEL, Bahaeddin, İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2024.
24. ÖKSÜZ, Melek, “Kuruluşundan 19. Yüzyıla Kadar Trabzon Tarihine Kısa Bir Bakış I”, Karadeniz Araştırmaları, C. 5, S: 5, 2005, ss. 11-25.
25. ÖZTÜRK, Temel, Trabzon’da Fetih ve Şehir, Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Trabzon 2021.
26. SAYDAM, Abdullah, “Osmanlı Madenciliği ve XIX. Yüzyılın Ortalarında Trabzon’daki Maden Ocakları”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, S: 6/1, 1991, ss. 251-276.
27. SÜMERKAN, M. Reşat, “Trabzon’da Halk Bilimi”, Trabzon 2006, Trabzon Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayını, İstanbul 2006, ss. 344-362.
28. Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2011.
29. USTA, Veysel, Anabasis’ten Atatürk’e Seyahatnamelerde Trabzon, Serander Yayınları, Trabzon 1999.
30. ÜÇER, Müjgan - PEKŞEN, Fatma - TÜRKYILMAZ, Murat, Mâni Benim Ezberim, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2009.
31. YOLCU, Mehmet Ali, Balıkesir Yöresi Manileri, Grafik Tasarım Yayınları, Balıkesir 2011.
32. ZENGİN, Mustafa, “Karadeniz Türk Balıkçılığının Yüz Yıllık Tarihine Genel Bir Bakış”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S: 5/7, 2019, ss. 31-67.
33. AKASYAM, “Karadeniz Maden Zengini”, Erişim: 21 Ağustos 2025. https://www.akasyam.com/karadeniz-maden-zengini-597/ https://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/ismail_gorkem_dogu_karadeniz_tavana_asma.pdf
34. MADEN TETKİK VE ARAMA GENEL MÜDÜRLÜĞÜ (MTA), “Trabzon İli Maden ve Enerji Kaynakları”, Erişim: 4 Kasım 2025. www.mta.gov.tr
35. UNESCO, “Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi”, Erişim: 23 Nisan 2026. https://www.unesco.org.tr/Pages/181/177/
36. WIKIMEDIA COMMONS, “Uighur Princes”, Erişim: 22 Eylül 2025. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Uighur_princes,_Bezeklik,_Cave_9,_c._8th-9th_century_AD,_wall_painting_- _Ethnological_Museum,_Berlin_-_DSC01747.JPG
37. YILDIZLARSSHOLDING, “Nesko Maden”, Erişim: 21 Ağustos 2025. https://yildizlarssholding.com.tr/nesko-maden
38. Kaynak Kişi: Yüksel, Bahadır, 17 Eylül 2025 tarihli görüşme.