GEÇ BİZANS DÖNEMİ KARADENİZ MİMARİSİNDE AKÇAABAT ST. MİCHAEL (AZİZ MİKAİL) KİLİSESİ VE RESTORASYON UYGULAMALARI

Öz

Trabzon’un Akçaabat ilçesinde bulunan St. Michael (Aziz Mikail) Kilisesi, 13–14. yüzyıllarda Trabzon Komnenos Hanedanlığı egemenliği döneminde inşa edilmiş olup, geç Bizans mimarisinin Karadeniz Bölgesi’ndeki bölgesel özelliklerini yansıtan önemli bir dinsel yapıdır. St. Michael Kilisesi, inşa edildiği tarihten itibaren kullanımını sürdürmüş; 19. yüzyılda, özellikle 1846 yılında, artan cemaat gereksinimleri doğrultusunda genişletilerek bugünkü bazilikal plan düzenine ulaşmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde işlevini yitiren yapı, çevresindeki yoğun yapılaşma ve uzun süreli bakımsızlık nedeniyle zamanla âtıl duruma düşmüştür. 2018–2021 yılları arasında gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları, yapının özgün Bizans mimari kimliğini ve sanatsal değerlerini ön plana çıkarmayı amaçlayan koruma odaklı bir yaklaşımla yürütülmüştür. Restorasyonun son aşamasında yapı müze işleviyle yeniden düzenlenmiş; çağdaş sergileme elemanları, tarihî dokuya saygılı, ayırt edilebilir ve geri planda kalacak biçimde tasarlanarak mekâna uygulanmıştır. Bu çalışmada, St. Michael (Aziz Mikail) Kilisesi’nin Bizans döneminden Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi’ne uzanan çok katmanlı tarihsel süreci ele alınmakta; yapının plan şeması, mimari kurgusu ve sanatsal özellikleri değerlendiril-mektedir. Bu kapsamda özellikle 2018–2021 yılları arasındaki restorasyon süreci ve sonrasında müze olarak işlevlendirilmesi incelenerek, uygulanan müdahalelerin yapının özgün Bizans mimari kimliği üzerindeki etkileri sanat tarihi ve koruma ilkeleri doğrultusunda analiz edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Akçaabat
• Bizans
• St. Michael
• Kilise
• Restorasyon

THE AKÇAABAT ST. MICHAEL (SAINT MICHAEL) CHURCH IN LATE BYZANTINE BLACK SEA ARCHITECTURE AND ITS RESTORATION PRACTICES

Öz

Located in the Akçaabat district of Trabzon, the Church of St. Michael (Aziz Mikail) was constructed in the 13th–14th centuries during the rule of the Komnenos Dynasty of Trebizond and represents an important religious structure reflecting the regional characteristics of late Byzantine architecture in the Black Sea Region. Since its construction, the church continued to function; in the 19th century, particularly in 1846, it was enlarged in response to the growing needs of the congregation and attained its present basilical plan layout. Having lost its function during the Republican Period, the building gradually fell into disuse due to dense surrounding construction and prolonged neglect. The restoration carried out between 2018 and 2021 was conducted with a conservation-oriented approach aimed at highlighting the building’s original Byzantine architectural identity and artistic values. In the final phase of the restoration, the structure was reorganized as a museum; contemporary exhibition elements were designed and implemented in a manner respectful to the historic fabric, distinguishable from the original structure, and visually unobtrusive. This study examines the multilayered historical process of the Church of St. Michael (Aziz Mikail), extending from the Byzantine period through the Ottoman and Republican eras, and evaluates its plan scheme, architectural configuration, and artistic features. In this context, particular attention is given to the restoration process carried out between 2018 and 2021 and its subsequent adaptive reuse as a museum, analysing the impact of the interventions on the building’s original Byzantine architectural identity within the framework of art historical and conservation principles.

Anahtar Kelimeler

• Akçaabat
• Byzantine
• St. Michael
• Church
• Restoration

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başbakanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, Dahiliye Nezareti İdare Evrakı (DH.İD.), 162/26.
3. BOA, Dahiliye İrade Adliye ve Mezahib (İ.AZN.), 113/18.
4. BOA, Şura-yı Devlet (ŞD), 1870/7.
5. AHUNBAY, Zeynep, Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon, 5. Baskı, Yem Yayınları, İstanbul 2009.
6. ALEMDAR, Süheyl, Osmanlı Devleti’nde Kiliselerin Tamir ve İnşası (1839-1856), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta 2012.
7. AYGÜN, Necmettin, “Akçaabat’ta Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Kilise ve Mektep İnşaatları”, Dünden Bugüne Akçaabat Sempozyumu 26-28 Nisan 2013, Akçaabat Belediyesi Kültür Yayınları, 2014, ss. 121- 150.
8. BALLANCE, Selina, “The Byzantine Churches of Trebizond”, Anatolian Studies, Vol. 10, 1960, pp. 141-175, https://www.jstor.org/stable/3642433, Erişim Tarihi: 2.01.2026

9. BRYER, Anthony-WİNFİELD, David, The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos I-II, Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington D.C. 2007.
10. DEMİREL, Muammer, “Osmanlı Vilayetlerinde Kilise İnşası”, Türklük Araştırmaları Dergisi, S: 20, İstanbul 2008, ss. 401-420.
11. ENÖN, Zerrin-GÜNGÖR, Bülent-ÖZTEKİN, Kamuran-TOSUN, Vehbi, Akçaabat Ortamahalle’de Bir Araştırma, Trabzon 1984.
12. ERTUĞRUL, Özkan, “Akçaabat”, Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, C: 1, S: 3, İstanbul 1988, ss. 65-72.
13. EVCİM, Seçkin-AKIN ERTEK, Gülferi, “Gölköy ve Çevresinde Gayrimüslimler ve Eserleri”, Tarihi, Coğrafi, Kültürel ve İdari Açılardan Geçmişten Günümüze Gölköy, (Ed. Vehbi Akdi, Şenel Çıtak, Tuğrul Özcan), Fenomen Yayınları, Erzurum 2026, ss. 721-741.
14. GEDİKOĞLU, Haydar, Akçaabat, Akçaabat Belediye Kültür Yay. No:1, Trabzon 1996.
15. HACIFETTAHOĞLU, İsmail, Önceci ve Sonrasıyla Trabzon’un Fethi, Trabzon Belediyesi Kültür Yay. No: 91, Ankara 2001.
16. HAMİLTON, W.J., Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia with Some Account of Their Antiquities and Geology, Ed. John Murray, Albemarle Street, Volume I. London 1842.
17. HOLWECK, Frederick, “Başmelek Mikail”, Katolik Ansiklopedisi, C: 10, New York: Robert Appleton Company, 1911, http://www.newadvent.org/ cathen/10275b.htm, Erişim Tarihi: 2.01.2026.
18. KADIOĞLU, Yahya-BEKDEMİR, Ünsal, “Akçaabat’ta Şehirleşme ve Şehirsel Fonksiyonlar”, Doğu Coğrafya Dergisi, C:9, S:11, Erzurum 2004, ss. 221-246.
19. KADİROĞLU, Mine-İŞLER, Bülent, Gürcü Sanatının Ortaçağı, Bilgin Kültür Sanat Dağıtım Yayınları, Ankara 2010.
20. KARPUZ, Haşim, Trabzon Merkez ve İlçelerindeki Önemli Tarihi Yapılar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2018.
21. KORKUT, Tahsin-DEMİRÖZ AKTAŞ, Yeliz, “İşhan (İşhani) Manastır Kilisesi’nin Dünü ve Bugünü”, Journal of Academic Tourism Studies, C:4, S: 2, 2023, ss. 97-119.
22. KUBAN, Doğan, Tarihi Çevre Korumanın Mimarlık Boyutu, Yem Yayınları, İstanbul 2000.
23. KURT, Murat-KURT, Ayça, “İşhan Kilisesinin Onarım ve Güçlendirmesinde Kullanılan Müdahale Yöntemlerinin İncelenmesi”, Kültürel Miras Araştırmaları, C: 5, S: 1, Mersin 2024, ss. 1-14.
24. KUTLU, İzzettin-BEKAR, İrem, “Trabzon Başmelek Mikhail Kilisesinin Yeniden İşlevlendirilmesi Sürecine Yönelik Bir Değerlendirme”, 6.Uluslararası Mimarlık ve Tasarım Kongresi, 25-26 Aralık 2021, ss. 271-278.
25. OKUYUCU, Demet, Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi Rum Kiliseleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2013.
26. ORTAYLI, İlber, Batılılaşma Yolunda, Merkez Kitapları, İstanbul 2007.
27. ÖZEL, Halil, Hristiyanlık’ta Başmelek Aziz Mikail Kültü: Köken, Teşekkül, Yayılma ve Tezahür, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa 2024.
28. ÖZKAN, Haldun, Öşvank Manastırı, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 2010.
29. ÖZTÜRK, Özhan, Pontus: Antikçağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi, Nika Yayınevi, 3. Baskı, Ankara 2016.
30. PULAT, Ece Sönmez, 19. Yüzyıl İstanbul Mimarlık Ortamında Rum Ortodoks Kiliselerinin Yapım ve Onarım Süreçleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2020.
31. RİCE, D. Talbot, “Notice on Some Religious Buildings in the City and Vilayet of Trebizond”, Byzantion, 5, 1930, pp. 47-81; https://www.jstor.org/stable/44167744?seq=22, Erişim Tarihi: 2.01.2026
32. SÜMERKAN, Reşad-OKMAN, İbrahim, Kültür Varlıklarıyla Trabzon, Cilt 1, Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, Trabzon 1999.
33. ŞENYURT, Oya, İstanbul Rum Cemaatinin Osmanlı Mimarisindeki Temsiliyeti, Doğu Kitabevi, İstanbul 2012.
34. USLU, Ali-DEMİR, Nihat-İLTAR, Gazanfer, Trabzon Akçaabat-Ortamahalle St. Michael Kilisesi Restitüsyon–Restorasyon Projeleri: Sanat Tarihi Araştırma Raporu, Trabzon 2017, ss. 1-41.
35. YILDIRIM GÜNEŞ, Özgül-YUKA, Ahmet “Antalya-Kalkan Meryem Ana Kilisesi (Koca Mustafa Cami) ve Yapıya Ait Arşiv Belgelerinin Değerlendirilmesi”, Arşiv Dünyası, C: 8, S: 2, 2021, ss. 115-129.
36. ZENBİLCİ, İlknur Kaya, Trabzon Akçaabat’taki Başmelek Mikhail Kilisesi, Saarbrücken 2015.
37. Restorasyon Öncesi St. Michael Kilisesi ve Çevresinin Genel Görünümü: http://karadeniz.gov.tr/st-michael-kilisesi/#prettyPhoto[instagram]/11/, Erişim Tarih: 15.09.2025.
38. Restorasyon Öncesi St. Michael Kilisesi’nin Güney Cephesinin Genel Durumu: http://karadeniz.gov.tr/st-michael-kilisesi/#prettyPhoto[instagram]/1/, Erişim Tarihi: 15.01.2026.
39. Restorasyon Sonrası Kilisenin Çatı Örtüsü ve Çevre Düzenlenmesi: https://www.akcaabat.bel.tr/proje-detay.aspx?id=6, Erişim Tarihi: 15.01.2026.
40. St. Michael Kilisesi’nin Güney Cephesi Restorasyon Öncesi: http://karadeniz.gov.tr/st-michael-kilisesi/#prettyPhoto[instagram]/16/, Erişim Tarihi: 15.01.2026
41. St. Michael Kilisesi’nin Kuzey Cephesi Restorasyon Öncesi: http://karadeniz.gov.tr/st-michael-kilisesi/#prettyPhoto[instagram]/18/, Erişim Tarihi: 15.01.2026.
42. St. Michael Kilisesi’nin Kuzey Giriş Kapısı, Uspensky, 1916: https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Ba%C5%9Fmelek_Mikail_Kilisesi,_Platana_%281916%29.jpg, Erişim Tarih: 15.01.2026.
43. Ali Uslu Fotoğraf Arşivi