A SPATIAL ANALYSIS OF SAMSUN’S INDUSTRIAL HERITAGE AND A PROPOSAL FOR TOURISM ROUTE

Öz

Industrial heritage is one of the key components of cultural heritage that reflects the production, transportation, and infrastructure activities of the industrialization process. This study aims to identify the spatial distribution of industrial heritage structures in Samsun Province and, based on this distribution, to develop a feasible industrial heritage tourism route along the D010 Highway. The research was conducted using a qualitative research approach, drawing on a literature review, archival research, limited field observations, site information cards, and mapping techniques. In the initial phase, 28 industrial heritage structures were identified throughout Samsun Province; these were evaluated based on seven selection criteria—including physical preservation, current use, represent-tativeness of the industrial heritage, suitability of location, accessibility, contribution to the integrity of the route, and visitability—and 18 structures were selected to form the research sample. In the second phase, these structures were analyzed based on criteria such as spatial distribution, connection to the transportation system, spatial continuity, and thematic coherence. The spatial analysis revealed that the structures are largely concentrated along the Bafra-Samsun-Çarşamba corridor and that the historical axis of industrial development remains accessible today along the D010 Highway. The proposed route, developed in this context, considers elements of industrial heritage not merely as individual structures, but as part of a holistic system linked to production, transportation, and coastal settlements. The study is expected to contribute to raising the visibility of Samsun’s industrial heritage and to route planning efforts aimed at sustainable cultural tourism.

Anahtar Kelimeler

• Industrial heritage
• Spatial analysis
• Cultural heritage tourism
• Tourism route
• Samsun

SAMSUN ENDÜSTRİ MİRASININ MEKANSAL ANALİZİ VE TURİZM ROTASI ÖNERİSİ

Öz

Endüstri mirası, sanayileşme sürecinin üretim, ulaşım ve altyapı faaliyetlerini yansıtan önemli kültürel miras bileşenlerinden biridir. Bu çalışma, Samsun ilindeki endüstri mirası yapılarının mekansal dağılımını ortaya koymayı ve bu dağılım doğrultusunda D010 Karayolu ekseninde uygulanabilir bir endüstri mirası turizm rotası geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçeve-sinde yürütülmüş, literatür taraması, arşiv incelemesi, sınırlı saha gözlemleri, mekan bilgi kartları ve haritalama tekniklerinden yararlanılmıştır. İlk aşamada Samsun ili genelinde 28 endüstri mirası yapısı belirlenmiş, fiziksel varlığını sürdürmesi, kullanım durumu, endüstriyel temsil gücü, konum uygunluğu, erişilebilirlik, rota bütünlüğüne katkısı ve ziyaret edilebilirliği esas alan yedi seçim ölçütü doğrultusunda değerlendirilerek 18 yapı araştırma örneklemini oluşturmuştur. İkinci aşamada bu yapılar, konum dağılımı, ulaşım sistemiyle ilişki, mekansal süreklilik ve tematik bütünlük ölçütleri çerçevesinde analiz edilmiştir. Mekansal analiz sonucunda yapıların büyük ölçüde Bafra-Samsun-Çarşamba koridorunda yoğun-laştığı ve tarihi endüstriyel gelişim aksının günümüzde D010 Karayolu boyunca erişilebilirliğini koruduğu belirlenmiştir. Bu doğrultuda geliştirilen rota önerisi, endüstri mirası unsurlarını tekil yapılar olmaktan ziyade, üretim, ulaşım ve kıyı yerleşimleriyle ilişkili bütüncül bir sistem içinde değerlendirmektedir. Çalışmanın, Samsun'daki endüstri mirasının görünürlüğünün artırılmasına ve sürdürülebilir kültür turizmine yönelik rota planlamalarına katkı sağlaması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Endüstri mirası
• Mekansal analiz
• Kültürel miras turizmi
• Turizm rotası
• Samsun

Kaynakça

1. AHFREY, Judith - PUTNAM, Tim, The Industrial Heritage: Managing Resources and Uses, London: Routledge, 1992.
2. AHUNBAY, Zeynep, Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon, Yapı Endüstri Merkezi Yayınları, İstanbul 1998.
3. AKŞAM GAZETESİ, Samsun’da Birçok Büyük Binalar Yaptırılıyor, 6 Şubat 1938.
4. ALİAĞAOĞLU, Ahmet, “Sosyo-kültürel Miras Turizmi ve Türkiye’den Örnekler”, Coğrafi Bilimler Dergisi, 2(2), 2004, ss.50–64.
5. ALİAĞAOĞLU, Ahmet. - NARLI, Mustafa, “Edebi Miras Turizmi ve Türkiye’de Edebi Mekanlar”, Bilig, Kış(60), 2011, ss.1–18.
6. BAYRAKTAR, Mehmet Sami, Samsun’da Türk Devri Mimarisi, Samsun: Canik Belediyesi Başkanlığı, 2016.
7. BAYRAKTAR, Mehmet Sami - ÇELEMOĞLU, Şuayip - ATICI, Alper, “Tekkeköy’de Türk Devri Mimarisi”, in M. Y. Erler & M. S. Bayraktar (Eds.), Tekkeköy Tarihi - Dünden Bugüne: Türk İslam, C: II, Gece Kitaplığı Yayınevi, 2018, ss. 3–97.
8. COLE, Denise, “Exploring the Sustainability of Mining Heritage Tourism”, Journal of Sustainable Tourism, 12(6), 2004, ss. 480–494.

9. CONLIN, Michael V. - JOLLIFFE, Lee (Eds.), Mining Heritage and Tourism: A Global Synthesis, Routledge, 2011.
10. ÇELİK, Dicle, Endüstriyel Miras Alanlarının Kültür ve Turizm Eksenli Dönüşümü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2019.
11. ÇETİN, Turhan, “Cumalıkızık Köyünde Kültürel Miras ve Turizm Algısı”, Milli Folklor Dergisi, 11(87), 2010, ss.181–190.
12. DOUET, James (Ed.), Industrial Heritage Re-tooled: The TICCIH Guide to Industrial Heritage Conservation, Lancaster: Carnegie Publishing, 2012.
13. DÜZENLİ, Halil İbrahim - DİVLELİ, Abdullah Asım - TAŞAR, Emin Selçuk - GÜNDÜZ, Mustafa Furkan - ÖZALP, Mehmet Salih, Hafızanın Yeniden Şekillenmesi: TEKEL Ballıca Tütün Hangarlarının Samsun Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi'ne Dönüşümü, Egemim, Yıl: 2024-2, S: 122, ss. 72-79.
14. ELHAN, Seda, Kentsel Bellek Bağlamında Sanayi Mirasının Değerlendirilmesi: İstanbul Haliç Örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2009.
15. EROL, Nisanur, Samsun İlinin Endüstriyel Miras Turizmi Kapsamında İncelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2022.
16. GARACA, Vuk - TRİFKOVİČ, Aleksandra - ĆURCİĆ, Nevena - VUKASOV, Svetlana, “Aspects of Industrial Heritage Tourism: Case of Novi Sad”, Revista de Cercetare si Interventie Sociala, (44), 2014, ss.181–198.
17. GARROD, Brian - FYALL, Alan, “Managing Heritage Tourism”, Annals of Tourism Research, 27(3), 2000, ss.682–708.
18. GREGORY, Ian N. - HEALEY, Richard G., “Historical GIS: Structuring, Mapping and Analysing Geographies of the Past”, Progress in Human Geography, 31(5), 2007, ss. 638–653.
19. GÜN, Ahmet, Kıyılarda Yer Alan Eski Endüstri Alanlarının Değerlendirilmesi: Paşabahçe Cam Fabrikası İçin Yeniden Kullanım Önerisi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul, 2014.
20. HOSPERS, Gert-Jan, “Industrial Heritage Tourism and Regional Restructuring in the European Union”, European Planning Studies, 10(3), 2002, ss.397–404,
21. ICOMOS, Ironbridge Gorge: World Heritage Nomination – ICOMOS Evaluation, International Council on Monuments and Sites, 1986.
22. ICOMOS, The Burra Charter: The Australia ICOMOS Charter for Places of Cultural Significance, Burwood: Australia ICOMOS Incorporated, 2013.
23. ICOMOS–TICCIH, The Dublin Principles: Joint ICOMOS-TICCIH Principles for the Conservation of Industrial Heritage Sites, Structures, Areas and Landscapes, Paris–Dublin: International Council on Monuments and Sites (ICOMOS) & The International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH), 2011.
24. İPEK, Nedim - YILMAZ, Cevdet - SEYLAN, Ali, Fotoğraflarla Samsun (1840–1918), Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı, Samsun 2016.
25. İPEK, Nedim, “Samsun Sahil Demiryolu”, Ed. Cevdet Yılmaz, Geçmişten Geleceğe Samsun, C: I, Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Eğitim Hizmetleri Daire Başkanlığı Yayınları, Samsun 2006, ss.333–348.
26. JĘDRYSIAK, Tadeusz, “Turystyka Kulturowa w Obiektach Poprzemysłowych– Zagadnienia Ogólne”, Turystyka Kulturowa, 6, 2011, ss.17–35.
27. JONSEN-VERBEKE, Myriam, “Industrial Heritage: A Nexus for Sustainable Tourism Development”, Tourism Geographies, 1(1), 1999, ss.70–85.
28. KARADAĞ, Arife - İNCEDERE, Leman, “Türkiye’de Endüstri Mirasının Korunması”, Endüstri Mirası, Ed. F. Arslan, Pegem Akademi, Ankara 2017, ss. 17-21.
29. KARİPTAŞ SEÇER, Filiz - ERDİNÇ, Jale - DİÇER, Birgül, “Endüstriyel Mirasın Kentlerdeki Kültürel Sürdürülebilirlik Bağlamında İncelenmesi”, II. Uluslararası Sürdürülebilir Yapılar Sempozyumu, Ankara, Mayıs 2015.
30. KAYA, Mutlu - YILMAZ, Cevdet, “Endüstriyel Miras Turizmi İçin Bir Örnek: Ayancık Zingal Orman İşletmesi (Sinop)”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32(44), 2018, ss.121–162.
31. KNOWLES, Anne Kelly (Ed.), Placing History: How Maps, Spatial Data, and GIS Are Changing Historical Scholarship, Redlands, California: ESRI Press, 2008.
32. KOZAK, Nazmi - KOZAK, Meryem Akoğlan - KOZAK, Metin, Genel Turizm: İlkeler ve Kavramlar, Detay Yayıncılık, Ankara 2012.
33. MİDİLLİ, Manolya, Tekkeköy İlçesi'nin Turizm Coğrafyası (Samsun), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun 2019.
34. ÖZDEMİR, Manolya, Endüstri Mirasının Yeniden İşlevlendirilmesi: Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası Örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2015.
35. ÖZKAN, Tuba, Artakalanın Yeniden Değerlendirilmesi: Samsun Tekel Sigara Fabrikası’nın Görünmeyen Değerleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2015.
36. SAMSUN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ, Bafra Tütün Müzesi, Samsun 2016, ss. 1–448.
37. SAMSUN ŞEHİR KİMLİĞİ ÇALIŞTAYI SONUÇ RAPORU, Samsun Şehir Kimliğinin Yapay Bileşenleri, Ankara: T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2015.
38. TAŞINMAZ KÜLTÜR VARLIKLARI ENVANTERİ, Su Deposu (Su kulesi), Samsun 2009.
39. TARHAN, Seren - DOĞAN, Hulusi, “Anadolu’da Girişimcilik ve Endüstriyel Turizmin Mirasına Yansıması: Adana İli Örneği”, International Marmara Social Sciences Congress, Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli, Aralık 2020.
40. T.C. SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞI, TR 81 Batı Karadeniz Bölgesi Endüstri Mirası Öğelerinin Araştırılması, Zonguldak 2021.
41. US, Fatih, “Bir 19. Yüzyıl Endüstri Mirasının Yeniden Kullanımı: ‘Samsun Tekel Tütün Fabrikası’nın ‘Bulvar Samsun Projesi’ne Dönüşümü”, Mimarlık Dergisi, 2014, s.377.
42. UYSAL, Mehmet, “Endüstriyel Miras ve Turizm İlişkisinin Türkiye Turizm Planlaması Kapsamında Değerlendirilmesi”, I. Uluslararası Turizm ve Mimarlık Konferansı, Karabük Üniversitesi, Safranbolu, Ekim 2018.
43. XIE, Philip Feifan, “Developing Industrial Heritage Tourism: A Case Study of the Proposed Jeep Museum in Toledo, Ohio”, Tourism Management, 27(6), 2006, ss. 1321–1330.
44. XIE, Philip Feifan, “A Life Cycle Model of Industrial Heritage Development”, Annals of Tourism Research, 55, 2015, ss.141–155.
45. YANG, Xueke, “Industrial Heritage Tourism Development and City Image Reconstruction in Chinese Traditional Industrial Cities: A Web Content Analysis”, Journal of Heritage Tourism, 12(3), 2017, ss. 267–280.
46. YILMAZ, Ali - GÜL, Seyfullah, “Samsun Şehrinde Tarihi Yapı Mirası ve Şehirsel Koruma”, Journal of Ottoman Legacy Studies, 5(13), 2018, ss. 49–67.
47. YILMAZ, Emine, Samsun Deniz Fenerleri, Bütünşehir Kent Kültürü Dergisi, 2(12), 2016, ss.1–96.
48. AYGÜN, Metin, 90 Yıllık Tarihi Su Değirmeni – Su Değirmeni Nasıl Çalışır, YouTube, 2021, https://www.youtube.com/watch?v=LeUiS6uR_n4, Erişim: 10 Aralık 2025.
49. BAFRA55, “Elifli Sanayide Güçlü Bir Yükseliş”, 27 Nisan 2024, https://www.bafra55.net/elifli-sanayide-guclu-bir-yukselis-82420h.htm Erişim: 03 Aralık 2025.
50. BAFRA BELEDİYESİ, "Çetinkaya Köprüsü", Bafra Belediyesi Resmi Web Sitesi, 26 Kasım 2020, https://www.bafra.bel.tr/Sayfa/5fc0a52cfdcac104104ae405/ Cetinkaya-Koprusu, Erişim: 16.07.2026.
51. BAFRA BELEDİYESİ, “Deniz Feneri”, Bafra Belediyesi Resmi Web Sitesi, 2020, https://www.bafra.bel.tr/Sayfa/5fc0a90dfdcac104104ae433/Deniz-Feneri-, Erişim: 07 Aralık 2025.
52. CERRAHİ EL ALETLERİ VE SAĞLIK MÜZESİ, Cerrahi El Aletleri ve Sağlık Müzesi, 2021, https://www.cerrahimuze.org/, Erişim: 7 Aralık 2025.
53. ÇARŞAMBA BELEDİYESİ, Çarşamba Tarihinin İzinde, Haytoğlu Değirmeni, 2021, https://www.carsamba.bel.tr/video/carsamba-tarihinin-izinde--6-bolum-haytoglu-su-degirmeni, Erişim: 10 Aralık 2025.
54. ÇARŞAMBA TARİHİ, Değirmenbaşı Paşa Değirmeni Tarihi, 7 Nisan 2019, http://carsambatarihi.blogspot.com/2019/04/degirmenbas-pasa-degirmeni-tarihi.html, Erişim: 12 Ocak 2026.
55. DİLEK, Emre, "Samsun'da Eski Tütün Depoları 'İhracat Üssü'ne Dönüştü", Anadolu Ajansı, 11 Şubat 2024, https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/samsunda-eski-tutun-depolari-ihracat-ussune-donustu/3133991, Erişim: 16.07.2026.
56. ELİFLİ TRADE, Facebook Gönderisi – Görsel, 24 Ağustos 2022, https://www.facebook.com/eliflitrade/, Erişim: 7 Aralık 2025.
57. EUROPEAN ROUTE OF INDUSTRIAL HERITAGE (ERIH), Guidance for Creating ERIH Regional Routes, 2019, https://www.erih.de/fileadmin/Mediendatenbank/ Downloads/7_SERVICE/SERVICE_DOWNLOADS/Recommendations/Guidance_for_creating_ERIH_Regional_Routes__03.2019_.pdf, Erişim: 12 Mart 2026.
58. EUROPEAN ROUTE OF INDUSTRIAL HERITAGE (ERIH), Route System, t.y., https://www.erih.net/about-erih/route-system, Erişim: 12 Mart 2026.
59. EUROPEAN ROUTE OF INDUSTRIAL HERITAGE (ERIH), Anchor Points: Selection Criteria and Procedure, t.y., https://www.erih.net/about-erih/ route-system/anchor-points-selection-criteria-and-procedure, Erişim: 10 Mart 2026.
60. ERIH, Home, 2021, https://www.erih.net/, Erişim: 3 Aralık 2025.
61. ICOMOS, Hakkında, Etkinlikler, Tüzükler, 2021, http://www.icomos.org.tr/? Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr, Erişim: 20 Şubat 2026.
62. İÇKİLLİ, Gökhan, Tütün Hangarları Geleceğin Teknoloji Üssüne Dönüştü, Demirören Haber Ajansı, 26 Aralık 2025, https://www.dha.com.tr/video/tutun-hangarlari-gelecegin-teknoloji-ussune-donustu-video- 2784873, Erişim: 4 Mart 2026.
63. KIYI EMNİYETİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Civaburnu Feneri, 2021, https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/yer-detay/50/CIVABURNU-FENERI, Erişim: 10 Aralık 2025.
64. KIYI EMNİYETİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Bafra Feneri, 2021, https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/yer-detay/57/BAFRA-, Erişim: 3 Aralık 2025.
65. KIZILIRMAK GAZETESİ, Samsun Nerede Yüzülür? Samsun’un Sahilleri ve Plajları Nerelerdir?, 11 Haziran 2023, https://www.kizilirmakgazetesi.com/samsun-nerede-yuzulur-samsunun-sahilleri-ve-plajlari-nerelerdir, Erişim: 7 Aralık 2025.
66. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Bafra Deniz Feneri, t.y., https://samsun.ktb.gov.tr/yazdir?22975D48C8D6BE673E6C4847D9A30FC6, Erişim: 3 Aralık 2025.
67. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Bafra Tütün Müzesi, t.y., https://samsun.ktb.gov.tr/TR-362751/bafra-tutun-muzesi.html, Erişim: 3 Aralık 2025.
68. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Müzeler, t.y., https://samsun. ktb.gov.tr/TR-59859/muzeler.html, Erişim: 7 Aralık 2025.
69. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Yel Değirmeni, t.y., https:// samsun.ktb.gov.tr/TR-216985/yel-degirmeni.html, Erişim: 7 Aralık 2025.
70. MİMARLIK DERGİSİ, Etkinlik: ICOMOS 50. Yılını Kutluyor, 2015, http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=398&RecID=3697, Erişim: 20 Şubat 2026.
71. MİMARLIK DERGİSİ, “Erken Cumhuriyet Döneminin Kayıp Mirası: Samsun Sahil Demiryolu”, Mimarlık Dergisi, Sayı 424, 2022, http://www. mimarlikdergisi.com/index.cfm? sayfa=mimarlik&DergiSayi=424&RecID=5567, Erişim: 6 Nisan 2026.
72. NART AJANS, Çerkes Etnografya Müzesi Açıldı, 15 Ağustos 2020, https:// nartajans.net/haberler/cerkes-etnografya-muzesi-acildi-112, Erişim: 5 Mart 2026.
73. NASILBİR YER.COM.TR, Bulvar AVM, t.y., https://nasilbiryer.com.tr/ yerler/bulvar-avm/, Erişim: 7 Aralık 2025.
74. NTV, Asırlık Tren İstasyonu Kent Müzesi Oldu, 2 Eylül 2019, https://www.ntv.com.tr/galeri/sanat/asirlik-tren-istasyonu-kent-muzesi-oldu,A5fkM9YZp0-FGKt9_twZGQ/1, Erişim: 7 Aralık 2025.
75. SABAH HABER, Bu Köprüden Geçmeyen Gelin, Düğün Salonuna Gitmiyor, 4 Temmuz 2020, https://www.sabah.com.tr/samsun/2020/07/04/bu-kopruden-gecmeyen-gelin-dugun-salonina-gitmiyor, Erişim: 16 Aralık 2025.
76. SALT ARAŞTIRMA, Çetinkaya Köprüsü İnşaatı, 2021, https://archives. saltresearch.org/handle/123456789/196972, Erişim: 5 Mart 2026.
77. SAMSUN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ, Fener Plajı, 2021, https://www.samsun.bel.tr/tesis/fener-plaji, Erişim: 12 Ocak 2026.
78. SAMSUN KENT MÜZESİ, Samsun Kent Müzesi, t.y., https://samsun.ktb. gov.tr/TR-362754/samsun-kent-muzesi.html, Erişim: 7 Aralık 2025.
79. SAMSUN ÜNİVERSİTESİ, Ballıca Yerleşkesi, t.y., https://profil.samsun. edu.tr/Campus/Details/ballica, Erişim: 4 Mart 2026.
80. STATE ROAD D.010 (TURKEY), State Road D.010 (Turkey), Wikipedia, t.y., https://en.wikipedia.org/wiki/State_road_D.010_(Turkey), Erişim: 8 Aralık 2025.
81. ŞAHİNOL, Emre, Tarihi Su Değirmeni 200 Yıldır Dönüyor, Bafra55, 2021, https://www.bafra55.net/tarihi-su-degirmeni-200-yildir-donuyor-54538h.htm, Erişim: 3 Aralık 2025.
82. ŞAŞMAZ, Erol, Saat Kulesi, Türkiye’nin Tarihi Eserleri: Tarihi Mekanlar Kişisel Ansiklopedisi, 2019, https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=2782, Erişim: 7 Aralık 2025.
83. TICCIH, The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage, 2013, https://ticcih.org/about/charter/, Erişim: 12 Ocak 2026. TICCIH, ICOMOS/TICCIH Memorandum of Understanding, 10 Kasım 2014, https://ticcih.org/about/icomosticcih-memorandum-of-understanding/, Erişim: 12 Ocak 2026.
84. TOPAL, Ayşegül Aslahan, Samsun'un En İyi Yolu Seçildi! Tüm Türkiye Bu Yolu Konuşuyor, Gazete Gerçek, 10 Aralık 2025, https://www.gazetegercek. com.tr/samsunun-en-iyi-yolu-secildi-tum-turkiye-bu-yolu- konusuyor/204869, Erişim 17 Temmuz 2026.
85. TÜRK DİL KURUMU, Miras, Endüstri, 2025, https://sozluk.gov.tr, Erişim: 10 Eylül 2025.
86. ÜNALDI, Çiğdem, Samsun Cerrahi El Aletleri Sağlık Müzesi Açıldı, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Haber, 4 Aralık 2019, https://www.omu.edu.tr/tr/icerik/haber/ samsun-cerrahi-el-aletleri-saglik-muzesi-acildi, Erişim: 7 Aralık 2025.