Siyâsetnâme-Nasihatnâme Literatüründe Mezâlim Düşüncesi
Öz
İslam fıkıh ve siyaset düşüncesinde mezâlim özellikle siyasî-fıkhi ahkamı konu edinen metinler içerisinde yer verilmiştir. Mezâlim kadı mahkemesinden daha geniş yetki sahasına ve farklı dava prosedürü ve ispat yöntemlerine sahip bir yargı kurumu olarak görülmüştür. Bu bağlamda mezâlim ‘kamu hizmeti aksaklıklarının, devlet görevlilerinin vazife ve yetkileri kapsamındaki ihmal ve suiistimallerin denetim ve yargılamasını yapan, diğer yargı müesseseleri tarafından tenfiz edilemeyen kararları tenfiz eden ve taraflar arasındaki anlaşmazlıkları karara bağlayan özel yetkili karakteristik bir yargı müessesesi’ şeklinde tanımlanabilir. Bununla birlikte İslam fıkıh ve siyaset düşüncesini oluşturan farklı telif türleri mezâlime farklı açılardan yaklaşmış ve onun farklı yönlerine vurgu yapmıştır. İslam hukuk ve siyaset düşüncesi içerisinde mezâlime yer veren telif türleri ahkâm-ı sultâniyyeler, siyâset-i şer‘iyyeler ve daha çok edep literatürü kapsamında değerlendirilen siyâsetnâme-nasihatnâme eserleridir. Mezâlimin genel kapsamı modern çalışmalarda ahkâm-ı sultâniyye, siyâset-i şer‘iyyeler ve tarihi kaynaklar üzerinden belirlenmeye çalışılmış olup siyâsetnâmelerdeki bilgiler çoğunlukla ihmal edilmiştir. Oysa siyâsetnâmeler bu konuda müstakil bir çalışmayı hak edecek kadar kıymetli verileri içinde barındırmaktadır. Bu çalışma, mezâlim kurumunu hem müstakil bir başlık altında ele alan hem de farklı başlıklar altında işleyen siyâsetnâme literatüründe mezâlimin ele alınış biçimini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, siyâsetnâme–nasihatnâme literatürünün mezâlim konusuna yaklaşımı içerik ve kavram analizi yöntemiyle incelenmektedir. Siyâsetnâmelerde mezâlim halkın şikayetlerini yöneticiye ulaştırabilmesini, yöneticinin de devletin ve halkın ahvalinden haberdar olmasını ve adil bir yönetim sergilemesini sağlayan araç olarak resmedilir. Bu bağlamda mezâlim diğer literatürlerden farklı olarak en geniş anlamda yöneticinin halkın şikayetlerini dinlemesi ve adalet tevzi etmesinin bir temsili hüviyeti üzerinden ele alınır. Neticede siyâsetnâme metinleri mezâlimi teorik-hukuki bir zeminden öte ahlaki ve siyasi bir zeminde ele alarak diğer literatürlerden farklılaşmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Concept of Mazālim in the Siyāsatnāma–Nasīhatnāma Literature
Öz
In Islamic legal and political thought, the concept of mazālim is mostly addressed in works that deal with politico-legal rulings (ahkām). Mazālim has been regarded as a judicial institution with a broader jurisdiction and different litigation procedures and methods of proof than the qadi court. In this context, it may be defined as ‘a specialized and distinctive judicial institution responsible for investigating and adjudicating administrative misconduct, abuse of power by state officials, and the enforcement of decisions that cannot be executed by other judicial institutions, as well as resolving disputes between two parties.’ However, different genres of Islamic legal and political literature approach mazālim from various angles and emphasize distinct aspects of it accordingly. The primary genres that deal with mazālim include ahkām al-sultāniyya treatises, siyāsa sharʿiyya writings, and works of the siyāsatnāme–naṣīhatnāme tradition, which are mostly classified under the category of adab literature. Modern scholarship has often drawn upon ahkām al-sultāniyya, siyāsa sharʿiyya, and historical chronicles to define the scope of the mazālim institution, frequently neglecting the rich data offered by the siyāsatnāme genre. In fact, these works provide substantial and unique insights deserving of a dedicated study. This study aims to examine the manner in which mazālim is treated in the siyāsatnāma literature, which both addresses the institution of mazālim as a separate section and discusses it under various thematic headings. Within this literature, mazālim is portrayed as a mechanism that enables the subjects to communicate their grievances to the ruler, thereby allowing the sovereign to be informed of the state of the people and to exercise just governance. Unlike other legal genres, the siyāsatnāme tradition addresses mazālim primarily as a symbolic and moral practice through which the ruler listens to public grievances and dispenses justice.
Anahtar Kelimeler
Bu çalışma, Doç. Dr. Nail Okuyucu danışmanlığında, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 31/3/2023 tarihinde tamamlanan “İslâm Hukuk ve Siyaset Düşüncesinde Mezâlim Teorisi” isimli doktora tezinden istifadeyle hazırlanmıştır.
