Meşâriku’l-Envâr ve Sahîhayn İlişkisi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makalede Hindistanlı âlim es-Sagânî’nin (ö. 650/1252) Osmanlı medreselerinde yıllarca okutulan ve kaynaklarda el-cem‘ beyne’s-Sahîhayn literatüründen olduğu nakledilen eseri Meşâriku’l-envâr’ın, klasik Sahîhayn cem‘i eserlerden farklı olan özelliklerinin sebebi araştırılmıştır. Çünkü Meşârik, hem kaynaklarının dört eser olması hem tasnif biçimi hem de makalede aktarılacak diğer bazı sebeplerden dolayı el-cem‘ beyne’s-Sahîhayn literatüründeki eserlere benzememektedir. Eserin dört kaynağı olmasına rağmen kitabın içindeki bütün hadislere müttefekun aleyh, Buhârî ve Müslim rumuzlarının verilmesi, müellifin eserindeki bütün hadisleri sadece Sahîhayn’dan naklettiğini düşündürmekle birlikte meselenin aslı böyle değildir. Müellif bu rumuzların bir kısmını klasik Sahîhayn cem‘lerinde olduğu gibi hadisin kaynağını göstermek üzere değil, Sahîhayn dışındaki iki kaynağı olan Şihâbu’l-ahbâr ve en-Nücem’den kitabına aldığı hadisleri tashih için kullanmıştır. Bu kaynaklardan Meşârik’e alınan hadislerde rumuzlar, rumuzun işaret ettiği kaynakta bir aslı ya da benzerinin olduğunu göstermekte, hadisin birebir aynı lafzıyla rumuzun işaret ettiği kitapta bulunduğu anlamına gelmemektedir. Müellifin bu yöntemi bazı karışıklıklara sebep olmuş, Sagânî kitabının şârihleri tarafından hadislere yanlış rumuzlar vermekle tenkid edilmiştir. Kitaptaki bu tür problemlerin sebebini tespit edebilmek için pek çok hadis incelenmiş, müellifin eserinde bir Sahîhayn cem‘i telifini hedeflemediği, çeşitli seviyedeki sahih hadisleri cem‘ etmeyi amaçladığı sonucuna varılmıştır. Tüm bu sonuçlara göre de kitabın türünün Sahîhayn cem‘i olmadığı yönünde hadis edebiyatı açısından yeni bir tespite ulaşılmıştır. İçinde beş farklı sahih hadis çeşidinin cem‘ edildiği kitabın literatür türünün ise, sahih hadis derlemesi/seçkisi sayılmasının, kitabın telif biçimi ve amacına daha uygun olduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Meşâriku’l-envâr
• el-Cem‘ beyne’s-Sahîhayn
• Sagânî
• Rumuz

Etik Beyan

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanması, yazımı ve değerlendirilmesi süreçlerinin hiçbir aşamasında yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç, yazılım veya uygulamadan yararlanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazar(lar) tarafından bilimsel araştırma yöntemlerine, akademik etik ilkelere ve yayın etiği kurallarına uygun olarak özgün biçimde oluşturulmuştur.

An Examination of the Relationship Between Mashāriku'l-Anwār and Sahīhayn

Öz

This article examines the work Mashāriku'l-Anwār by the Indian scholar as-Sagānī (d. 650/1252), which was taught for years in Ottoman madrasas and is accepted in the sources as belonging to the al-jami‘ bayna’s-Sahīhayn literature. This is because Mashārik, due to its four sources, its classification method, and other reasons to be discussed in the article, does not resemble the works in the al-jami‘ bayna’s-Sahīhayn literature. Although the work has four sources, the fact that all the hadīths in the book are attributed to muttefekun aleyh, al-Bukhāri and Muslim suggests that the author only quoted all the hadīths in his work from Sahīhayn, but this is not the case. The author uses some of these symbols not to indicate the source of the hadīth, as in the classical Sahīhayn collections, but to correct the hadīths he took from the two sources outside the Sahīhayn, namely Shihāb al-Ahbār and al-Nujam. In the hadīths taken from these sources into Mashārik, the symbols indicate that there is an original or similar version in the source indicated by the symbol; it does not mean that the hadīth is found in the book indicated by the symbol with the exact same wording. The author's method has caused some confusion and has been criticized by the commentators of the Sagānī book for assigning incorrect symbols to the hadīths. In the book, many hadīths were examined to determine the cause of such problems, and it was concluded that the author did not aim to compile a collection of Sahīhayn in the book, but rather to compile sahīh hadīths of various levels. Accordingly, it was understood that the author did not aim to compile a Sahīhayn collection in the book, but rather to collect authentic hadīths of various levels. Based on all these findings, a new conclusion has been reached in terms of hadīth literature that the book is not a Sahīhayn collection. It has been concluded that classifying the book, which contains five different types of authentic hadīths, as an authentic hadīth compilation/selection is more appropriate to its form and purpose.

Anahtar Kelimeler

• Hadīth
• Mashāriku'l-anwār
• al-Jami‘ bayna’s-Sahīhayn
• Sagānī
• Symbol

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval, as the data used were obtained through a literature review and published sources. It is hereby declared that scientific and ethical principles were adhered to throughout the preparation of this study and that all sources consulted have been properly cited in the references. No artificial intelligence–based tools, software, or applications were used at any stage of the preparation, writing, or evaluation of this study. All content was produced solely by the author(s) in accordance with established scientific research methods, academic integrity standards, and publication ethics.

Kaynakça

1. Ağırman, Cemal. “Uklîşî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/uklisi.
2. Altuntaş, Mustafa Celil. “Osmanlı Hadis Eğitiminde Meşâriku’l-Envâr”. Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası. ed. Ömer Mahir Alper, Müstakim Arıcı. 147-178. 125. İstanbul: Klasik, 1. Basım, 2015.
3. Aydın, Arafat. “Sahîh-i Buhârî Nüshalarına Dair Yeni Bulgular II: es-Sagânî Nüshası ve Türkiye Kütüphanelerindeki Yazmaları”. Hadis Tetkikleri Dergisi 14/1 (30 Haziran 2016), 7-50.
4. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İfav Yayınları, 6. Basım, 2012.
5. Bağdâdî, İsmâîl b. Muhammed el-Bâbânî. Hediyyetü’l-‘ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. Bağdâd: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
6. Bozkurt, Nebi. “Dârulhadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/darulhadis.
7. Bûcâkî, Abdulkâdir b. Ömer Âyâz. “İkinci Kısım: Kitabın Tanıtımı”. Meşâriku’l-envârin-nebeviyye min sıhâhi’l-ahbâri’l-Mustafaviyye. thk. Ebu’l-Fezâil Muhammed b. el-Hasen Radıyüddîn es-Sagânî. 33-99. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ’, 2024.
8. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî (Mevsûati’s-sünneti el-Kütübi’s-sitte ve şurûhihâ). 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1992.

9. Buniyatov, Ziya Musa. “Çagâniyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/caganiyan.
10. Cevzakî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdullah. es-Sahîh mine’l-ahbâr el-müctema’ ala sıhhatih. Mağrîb: Hizânetü’l-‘Âmmeti’l-Mağrîb, 118.
11. Çakan, İsmail Lütfi. “Cevzâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 25 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/cevzaki.
12. Efendioğlu, Mehmet. “Şihâbü'l-Ahbâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 16 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sihabul-ahbar.
13. Ercan, Muhammed Enes. İbn-i Melek ve Mebâriku’l-Ezhâr Şerhu Meşâriki’l-Envâr Adlı Eseri. İstanbul Üniversitesi, Thesis, 2018. (Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi). https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&tidno=21870.
14. Gammâs, Hamad b. Muhammed. “Mukaddime”. el-Cem’ beyne’s-Sahîhayn. mlf. Abdülhak b. Abdürrahmân İbnü’l-Furât el-İşbîlî, 5-46. Riyâd: el-Memleketu’l-‘Arabiyyetu’s-Su‘ûdiyye, 1419.
15. Görmez, Mehmet. “Sâgânî, Radıyyüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 09 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sagani-radiyyuddin.
16. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. Kitâbu’l-medhal ila ma’rifeti Kitâbi’l-İklîl. thk. Ahmed b. Fâris es-Sellûm. Beyrût; Medîne: Dâru İbn Hazm, 1423.
17. Hatiboğlu, İbrahim. “Meşâriku'l-Envâri'n-Nebeviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/mesarikul-envarin-nebeviyye.
18. Humeydî, Muhammed b. Fütûh. el-Cem’ beyne’s-Sahîhayn. thk. Alî Hüseyn el-Bevvâb. 6 Cilt. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1423.
19. Ömerî, Ahmed b. Yahyâ Şihâbuddîn İbn Fadlullah el-Kureşî el-Adevî. Mesâliku’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Mecmeʿu’s-Sekâfî, 1423.
20. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsuddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtu’l-a‘yân ve enbâu ve ebnâi’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1971.
21. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce (Mevsûati’s-sünneti el-Kütübi’s-Sitte ve şurûhihâ). 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1992.
22. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenu İbn Mâce. thk. Şuʿayb el-Arnavût. 5 Cilt. b.y.: Dâru’-r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
23. İbn Melek, Abdüllatîf b. Abdülazîz b. Emînüddîn. Mebâriku’l-ezhâr şerhu Meşâriku’l-envâr. thk. Eşref b. Abdülmaksûd. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1415.
24. İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Osman b. Abdürrahmân eş-Şehrezûrî. Ulûmu’l-Hadîs (Hadis İlminin Ana Konuları Bilgisi). çev. Abdullah Aydınlı. İstanbul: İfav Yayınları, 2019.
25. Kâtib Çelebî, Mustafâ b. Abdullah el-Konstantînî. Keşfü’z-zünûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 6 Cilt. Bağdâd: Mektebetü’l-Müsennâ, 1941.
26. Kettânî, Muhammed b. Ca‘fer. Hadis Literatürü. çev. Yusuf Özbek. İstanbul: İz Yayıncılık, 1994.
27. Koca, Suat. “İbn Melek’in Mebâriku’l-Ezhâr Şerhu Meşâriki’l-Envâr’ındaki Şerh Yöntemi ve Eserin Hadis Şerh Literatüründeki Yeri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53/1 (01 Nisan 2012), 1-34. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001094.
28. Korkmazer, Gülsüm. “Osmanlı’da Bir Meşâriku’l-Envâr Hâşiyesi: Derviş Ali b. Muhammed’in Envâru’l-Meşârik’i”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD), 121-152. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1256488.
29. Kudâî, Ebû Abdullah Muhammed b. Selâme. Müsnedü’ş-şihâb. thk. Hamdî Abdü’l-Mecîd es-Selefî. 2 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1405.
30. Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. Haccâc. Sahîhu Müslim (Mevsûati’s-sünneti el-Kütübi’s-sitte ve şurûhihâ). 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1992.
31. Naim, Ahmed. “Mukaddime”. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-I Sarîh Tercemesi ve Şerhi. mlf. Zeynu’d-Dîn Ahmed b. Ahmed Zebîdî, 1-498. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1987.
32. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-Vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavût, Turkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: y.y., 1420/2000.
33. Sagânî, Ebü'l-Fezâîl Radıyyüddîn Hasen b. Muhammed. Meşâriku’l-envâri’n-nebeviyye min sıhâhi’l-ahbâri’l-Mustafaviyye. thk. Abdülkâdir b. Ömer Âyâz el-Bûcâkî. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ’, 2024.
34. Tanrıverdi, Mustafa. Müttefekun Aleyh Bir Hadis Istılahının Serencâmı. Ankara: İlâhiyât, 2. Basım, 2025.
35. Uğur, Müctebâ. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
36. Uklîşî, Ebû Abdullah Muhammed b. Selâme. en-Nücem min kelâmi seyyidi’l-‘Arab ve’l ‘acem. Mısır: Matba‘atü’l-A‘lâmiyye, 1303.
37. Yağmur, Osman. Hâkim en-Nîsâbûrî’nin Hadis Usulü Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
38. Yardım, Ali. “Kudâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kudai.
39. Yücel, Ahmet. “Humeydî, Muhammed b. Fütûh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/humeydi-muhammed-b-futuh.
40. Yücel, Ahmet. “Müttefekun Aleyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 16 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muttefekun-aleyh.
41. Zebîdî, Zeynuddîn Ahmed b. Ahmed. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. çev. Babanzâde Ahmed Naim. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 9. Basım, 1987.
42. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. Müessesetü’r-Risâle, 1405.
43. Zehebî, Ebû Abdullah Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 18 Cilt. Kâhire-Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1427.
44. Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmûd. el-A’lâm. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.
45. موسوعة صحيح البخاري. "المكتبة". Erişim: 3 Mayıs 2025. https://www.bukhari-pedia.net/book/mshareq_sghany/199.
46. موسوعة صحيح البخاري. "المكتبة". Erişim: 3 Mayıs 2025. https://bukhari-pedia.net/library.