İbn Huzeyme’nin Sahîh'indeki Bâb Başlıkları Hakkında Bir Değerlendirme

When we look at the hadith corpus of the third and fourth centuries of Hijri, which is considered to be the golden age of hadith, it is seen that in addition to compiling the narrations, the compilers evaluated political and theological problems, jurisprudential disputes, defense of the Sunnah, and opposition to opinion and bid’ah based on the hadiths they narrated. One of the areas where the evaluation of narrations is clearly felt is in the titles of the chapters of the works written in the ala al-abwāb system. In this context, it can be said that the determination of “fiqh al-Bukhārī fi al-terājimihī”, which is identified with al-Bukhārī (d. 256/870), can also be called fiqh al-Ibn Hudhayma fi al-terājimihī for Ibn Hudhayma's Sahīh(d. 311/924). The main purpose of this study is to analyze Ibn Hudhaymah's Sahīh, which differs from other works in the ala al-abwāb genre by its long chapter titles and detailed references to the istishhād aspects of hadiths. After a general evaluation of the nature of the chapter headings, the study will continue with the example of long and comprehensive chapter headings aiming to determine the author's hadithism and jurisprudential approaches. The research shows that the structural features of the chapters have a rich content and that the narrations are evaluated in the translations by making sanad and textual evaluations, analyzing the language, and using some fiqh concepts. At first glance, Ibn Hudhayma seems to have dealt with the hadiths meticulously in terms of sanad and text, but the impression is that he conveyed the issues of disagreement of the jurisprudential sects by discussing/supporting them in the light of the narrations in the chapters. To summarize, it is clear that Ibn Hudhaymah's Sahīh did not only aim to gather the narrations, but it was written with a unique methodology and purpose.

Hadisin altın çağı kabul edilen hicri üçüncü ve dördüncü asırlardaki hadis külliyatına bakıldığında musanniflerin rivayetleri derlemenin yanında aktardıkları hadislerden hareketle siyasi, itikadi sorunlar, fıkhi ihtilaflar, sünnet savunusu, re’y ve bid‘at karşıtlığı gibi konuları değerlendirdikleri görülmektedir. Rivayetleri değerlendirmenin net hissedildiği alanlardan biri de ale’l-ebvâb sistemde telif edilen eserlerin bâb başlıklarıdır. Bu bağlamda Buhârî (öl. 256/870) ile özdeşleşen “fıkhü’l-Buhârî fî terâcimihî” tespitinin İbn Huzeyme’nin (öl. 311/924) Sahîh’i için de “fıkhü İbn Huzeyme fî terâcimihî” denilebilecek nitelikte olduğu söylenebilir. Araştırmanın temel amacı da uzun bâb başlıkları ve hadislerin istişhâd yönlerine detaylı işaret etmesiyle ale’l-ebvâb tarzdaki diğer eserlerden ayrılan İbn Huzeyme’nin Sahîh’ini incelemektir. Diğer taraftan bâb başlıkları altındaki rivayetlerin sonunda hadislerin yorumları, rivayetler arasındaki ihtilâfın giderilmesi veya bir görüşü savunmaya dair açıklamalar yer almaktadır. Ancak bu açıklamalar müstakil çalışmaların konusu olabileceğinden araştırmada söz konusu yorumlara temas edilmeyecektir. Çalışma, bâb başlıklarının mahiyetine ilişkin genel bir değerlendirmeden sonra müellifin hadisçiliği ve fıkhi yaklaşımlarının tespitini amaçlayan uzun ve kapsamlı bâb başlıkları örneği üzerinden sürdürülecektir. Yapılan araştırmada bâb başlıklarının zengin bir yapıya sahip olduğu, müellifin senet-metinle ilgili değerlendirmelere, dil tahlillerine ve fıkhi kavramlara yer vererek rivayetleri yorumladığı görülmektedir. İlk bakışta senet ve metin yönünden hadisleri titizlikle ele alan bir görünüme sahip olsa da bâb başlıklarında fıkhi mezheplerin ihtilâf konularını rivayetler ışığında tartışarak/destekleyerek aktardığı söylenebilir. Özetle, İbn Huzeyme’nin Sahîh’inde sadece rivayetleri bir araya getirmediği bilakis eserini, kendine has bir metodoloji ve gayeye bağlı yazdığı net bir şekilde anlaşılmaktadır. Bu tespit bize herhangi bir çalışmadan istifade ederken müellifin kendisini kuşatan şartları ve eserini niçin yazdığını bilerek okumayı gerekli kılmaktadır.