James Sterba’nın Kötülük Problemine Kâdî Abdülcebbâr’ın İlâhî Eylem Anlayışı Üzerinden Bir Cevap

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 377 - 392, 15.12.2025

Hande Nur Bozbuğa

https://doi.org/10.52637/kiid.1731449

Öz

Kötülük problemi, özellikle Tanrı’nın mutlak kudreti, bilgisi ve iyiliği bağlamında Tanrı’nın varlığına yönelik en güçlü felsefî itirazlardan biri olmaya devam etmektedir. James Sterba, 2019 tarihli Is a Good God Logically Possible? adlı eserinde bu problemi, ahlâk felsefesinin özellikle Çifte Etki doktrini ve Pavlus ilkesi bağlamında tartışmaya dâhil ederek çağdaş bir biçimde yeniden formüle etmiştir. Sterba, Tanrı’nın korkunç ahlâkî kötülükleri engellememek suretiyle en asgari düzeydeki ahlâkî sorumluluk ölçütlerini bile ihlal ettiğini ve bu nedenle mutlak iyilik anlayışıyla çeliştiğini savunur. Bu makale, Sterba’nın argümanına iki yönlü eleştirel bir yanıt sunmaktadır. İlk olarak, Gilbert Ryle’ın tanımladığı biçimiyle, Sterba’nın Tanrı’nın eylemlerini insanın ahlâkî fâilliğine uygun ölçütlerle değerlendirmesinin bir “kategori hatası” teşkil ettiği ileri sürülecektir. Çünkü Sterba bu yaklaşımla, Tanrı ile insan arasındaki ontolojik ve epistemolojik farklılıkları göz ardı etmektedir. İkinci olarak, önde gelen bir Mutezilî kelâmcı olan Kâdî Abdülcebbâr’ın geliştirdiği eylem teorisinin ilâhî fiillerin değerlendirilmesinde daha tutarlı bir çerçeve sunduğu savunulacaktır. Kâdî’nin teorisi, kudret, ilim ve irade gibi ilâhî sıfatları içerir ve bu sıfatların, İslâm düşünce geleneğinde sıkça başvurulan adalet (ʿadl) ve hikmet (ḥikma) ilkeleri çerçevesinde işlediğini vurgulayarak ilâhî iradeyi keyfî bir bağlamda açıklamaz. Ayrıca Kâdî’nin, Tanrı’nın eylemlerinde maslahat (fayda), lütuf (ihsan) ve ihtiyaç gibi insani unsurları da dikkate aldığını ifade etmesi, ilâhî eylemlerin amaca uygunluğu tezini güçlendirir. Tanrı’nın gerekçelerini bilinemez kılan şüpheci teizmin aksine, Kâdî’ye göre ilâhî fiiller hem adil hem de kavranabilir niteliktedir. Bununla birlikte Kâdî’nin görüşleri temelinde geliştirilen hipotezi desteklemek için bu çalışma, bu çalışma, Sterba’nın kötülük argümanına yönelik çağdaş eleştirilerden de yararlanmaktadır. Bu eleştiriler, Kâdî’nin perspektifini daha da güçlendiren sağlam bir dayanak sunmaktadır. Sonuç olarak bu makale, klasik İslam kelâmının, özellikle Kâdî’nin eylem teorisinin, Sterba’nın ortaya koyduğu meydan okumaya felsefî açıdan sağlam ve ahlâkî olarak anlamlı bir alternatif sunduğunu ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Din Felsefesi , Hikmet , Adalet , İlâhî Eylemler , James Sterba , Kâdî Abdülcebbâr

A Response to James Sterba’s Problem of Evil through al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār’s Understanding of Divine Action

Öz

The problem of evil remains one of the most powerful philosophical objections to the existence of God, particularly concerning divine omnipotence, omniscience, and goodness. In his 2019 work Is a Good God Logically Possible?, James Sterba has formulated a contemporary version of this problem by integrating principles from moral philosophy, especially the doctrine of Double Effect and the Pauline principle, into the debate. He argues that God, by failing to prevent horrendous moral evils, violates even the minimal standards of moral responsibility and thereby contradicts the notion of perfect goodness. This article offers a critical response to Sterba’s argument by addressing two interrelated issues. Firstly, following Gilbert Ryle’s definition, it will be argued that Sterba commits a “category mistake” by evaluating God’s actions according to standards appropriate to human moral agency, as this approach overlooks the ontological and epistemological distinctions between God and humans. Secondly, it will be argued that the action theory developed by the prominent Mu‘tazilite theologian, Qāḍī ʿAbd al-Jabbār, provides a far more coherent and robust framework for evaluating divine actions. Qāḍī’s theory encompasses divine attributes such as omnipotence, knowledge, and will, emphasizing that these attributes operate within the framework of justice (ʿadl) and wisdom (ḥikma), principles frequently invoked in the Islamic intellectual tradition, thus avoiding an account of divine will as arbitrary. Moreover, Qāḍī’s acknowledgment that human-related factors such as benefit (maṣlaḥa), grace (iḥsān), and need are taken into account in God’s actions reinforces the thesis of the purposiveness of divine acts. Unlike the skeptical theism that renders God’s reasons unknowable, Qāḍī asserts that divine actions are both just and comprehensible. In order to support the hypothesis developed on the basis of Qāḍī’s views, this study also draws on contemporary critiques of Sterba’s argument from evil. These critiques provide a substantive foundation that further reinforces Qāḍī’s perspective. Ultimately, the article contends that classical Islamic theology, particularly Qāḍī’s action theory, offers a philosophically robust and morally meaningful alternative to Sterba’s challenge.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Religion , Ḥikma , ‘Adl , Divine Action , James P. Sterba , al-Qāḍī ‘Abd al-Jabbār

Kaynakça

• Adamson, Peter. “Kindî ve Mutezile: İlâhî Sıfatlar, Yaratma ve Hürriyet”. trans. Ali Fikri Yavuz. Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-Ek-i: Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi 1. comp. Recep Alpyağıl. 185-211. İstanbul: İz Yayınları, 2014.
• Arslan, Hulusi. “Mutezilî Düşüncede İlâhî Fiil-İnsânî Fiil Ayrımı ve Bu Ayrımın Temel Kriterleri”. Dinî Araştırmalar 6/16 (2003), 55-74.
• Aytepe, Mahsum. İlahi Yardım ve Özgürlük Diyalektiği: Mu‘tezile’nin Lütuf Teorisi. İstanbul: Endülüs, 2018.
• Az, Mehmet Ata. “Tanrı’nın Sıfatları”. Din Felsefesi. ed. Latif Tokat. 123-138. Ankara: BİLAY Yayınları, 2018.
• Balci, Elif Nur. “A Modified Free-Will Defense: A Structural and Theistic Free-Will Defense as a Response to James Sterba”. Religions 13/700 (2022), 1-12. https://doi.org/10.3390/rel13080700
• Betenson, Toby. “The Problem of Evil Remains Logically Binding”. Religions 12/154 (2021), 1-11. https://doi.org/10.3390/rel12030154
• Cengiz, Yunus. Mu‘tezile’de Eylem Teorisi: Kâdî Abdülcebbâr Örneği. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2012.
• Conway, David A. “The Philosophical Problem of Evil”. International Journal for Philosophy of Religion 24/1-2 (1988), 35-66. https://doi.org/10.1007/BF00134164
• Davies, Brian. The Reality of God and Problem of Evil. London – New York: Continuum, 2006.
• Elkaisy-Friemuth, Maha. God and Humans in Islamic Thought: ‘Abd al-Jabbār, Ibn Sīnā and al-Ghazālī. London-New York: Routledge, 2006.
• Erkan Balcı, Elif Nur. “Kötülük Problemini Yeniden Konumlandırma: Güncel Bir Tartışmanın Analizi ve Değerlendirilmesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 501-526. https://doi.org/10.17859/pauifd.1161524
• Ertunç, Adem. Mu‘tezile’de Allah-İnsan İlişkisi: Kâdî Abdülcebbâr Örneği. İstanbul: Endülüs, 2023.
• Görgün, Tahsin. “Hüsün-Kubuh Meselesi: Kadı Abdülcebbar’ın Yaklaşım Şeklinin Tahlilî Bir Tasviri veya Toplumsal Varlığı Sürdürmenin Ma‘kul Yolları Üzerine Bir Araştırma”. İslâm Araştırmaları Dergisi 5 (2001), 59-108.
• Hourani, George F. Islamic Rationalism: The Ethics of Abd al-Jabbar. London: Oxford University Press, 1971.
• Hourani, George F. “Kadı Abdülcebbâr’ın Rasyonalist Ahlak Anlayışı”. trans. Adem İrmak – Emine Özkan Saykal, Din Felsefesi Açısından Mutezile Gelen-Ek-i: Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi 2. comp. Recep Alpyağıl. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. ed., 2017.
• Huffling, J. Brian. “The Problem of Evil and God’s Moral Standing: A Rejoinder to James Sterba”. Religions 13/11 (2022), 1-8. https:// doi.org/10.3390/rel13111031
• Hume, David. Din Üstüne. trans. Mete Tunçay. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1979.
• van Inwagen, Peter. “The Problem of Evil,” The Oxford Handbook of Philosophy of Religion”. ed. William J. Wainwright. New York: Oxford University Press, 2005.
• İbn Sînâ. İlâhiyât-ı Şifâ: Metafizik. trans. Ekrem Demirli – Ömer Türker. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2011.
• Jones, Michael S. “Sterba’s Problem of Evil vs. Sterba’s Problem of Specificity: Which is the Real Problem?”. Religions 13/11 (2022), 1-7. https://doi.org/10.3390/rel13111073
• Kadı Abdülcebbâr. “Allah’ın Fiilleri Olarak Eylemler ve Gerçekleşme Sebepleri”. trans. Mahsum Aytepe. Din Felsefesi Açısından Mu‘tezile Gelen-Ek-i: Klasik ve Çağdaş Metinler Seçkisi 2. comp. Recep Alpyağıl. 320-329. İstanbul: İz Yayınları, 2. ed. 2017.
• Kadı Abdülcebbâr. Mu‘tezile’nin Beş İlkesi: Şerhu’l-Usûli’l-hamse. trans. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Mackie, John L. “Evil and Omnipotence”. Mind 64/254 (1955), 200-212. https://doi.org/10.1093/mind/LXIV.254.200
• Ocak, Hasan. Tanrı-İnsan İlişkisi Bağlamında İnsanın Hürriyeti. Ankara: Ek Kitap, 2012.
• Ormsby, Eric L. Theodicy in Islamic Thought. New Jersey: Princeton University Press, 1984. https://doi.org/10.1515/9781400856336
• Özcan, Zeki – Çam, Tuğba. “Kötülük Problemi Neden İmana Engel Değildir?”. AKİD: Afyon Kocatepe Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/1 (2019), 51-64.
• Özdemir, Metin. İslâm Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Furkan Kitaplığı, 2001.
• Peterson, Michael etc. Reason and Religious Blief: An Introduction to the Philosophy of Religion. New York – Oxford: Oxford University Press, 5. ed., 2013.
• Peterson, Michael L. God and Evil: An Introduction to the Issues. Colorado: Westview Press, 1998.
• Plantinga, Alvin. Tanrı, Özgürlük ve Kötülük. çev. Musa Yanık. Ankara: Fol Kitap, 2023.
• Qāḍī ‘Abd al-Jabbār al-. al-Mughnī fī ebvābi’t-tevḥīd ve’l-‘adl. Critical ed. Muḥammed Ḥıdr Nabḥa. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1434/2012.
• Reichenbach, Bruce R. “God, Evil, and Meticulous Providence”. Religions 13/10 (2022), 1-13. https://doi.org/10.3390/rel13100899
• Rowe, William L. “Friendly Atheism, Skeptical Theism and the Problem of Evil”. International Journal of Philosophy of Religion 59 (2006), 79-92. https://doi.org/10.1007/s11153-005-6178-6
• Ryle, Gilbert. The Concept of Mind. London – New York: Routledge, 60. ed., 2009. https://doi.org/10.4324/9780203875858
• Saleh, Fauzan. The Problem of Evil in Islamic Theology: A Study on the Concept of al-Qabīh in al-Qadi ‘Abd al-Hamadhani’s Thought. Montreal: McGill University, Institute of Islamic Studies, 1992.
• Shihadeh, Ayman. “Theories of Ethical Value in Kalām: A New Interpretation”. The Oxford Handbook of Islamic Theology, ed. Sabine Schmidtke. 384-407. Oxford: Oxford University Press, 2016.
• Sterba, James P. “An Ethics without God That is Compatible with Darwinian Evolution”, Religions 15/781 (2024), 1-18. https://doi.org/10.3390/rel15070781
• Sterba, James P. “Forty Contributors: A Response”. Religions 14/1355 (2023), 1-34. https://doi.org/10.3390/rel14111355
• Sterba, James P. Is a Good God Logically Possible?. Cham: Palgrave Macmillan, 2019. https://doi.org/10.1007/978-3-030-05469-4
• Sterba, James – Swinburne, Richard. Could a Good God Permit So Much Suffering: A Debate. Oxford, UK: Oxford University Press, 2024. https://doi.org/10.1093/oso/9780192848543.001.0001
• Sterba, James P. “There is no Free-Will Defense”. Oxford Studies in Philosophy of Religion. ed. Jonathan L. Kvanvig. 294-312. Oxford: Oxford University Press, 2017, https://doi.org/10.1093/oso/9780198806967.001.0001
• Sterba, James P. “Sixteen Contributors: A Response. Religions 12/536 (2021), 1-21. https://doi.org/10.3390/rel12070536
• Süt, Abdunnasır. Mu‘tezile ve Ahlâk: Kadı Abdulcebbar Örneği. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Türker, Ömer. “İlâhî Fiillerin Nedenliliği Sorunu: Gazzâlî’nin Meseleye Yaklaşımı ve Katkısı”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2007), 1-24.
• Wielenberg, Erik J. “Sterba’s Logical Argument from Evil and the God Who Walks Away from Omelas”. Religions 13/9 (2022), 1-10. https://doi.org/10.3390/rel13090782
• Wykstra, Stephen. “A Skeptical Theist View”. God and the Problem of Evil, ed. William L. Rowe. Malden, Massachusetts, 2001.
• Yaran, Cafer Sadık. Kötülük ve Teodise: Batı ve İslam Din Felsefesinde Kötülük Problemi ve Teistik Çözümler. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2023.