Genetik Müdahale Bağlamında Fıtrata Müdahale ve Fıtratın Değişebilirliği Sorunu

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 284 - 293, 15.12.2025

Seyithan Can

https://doi.org/10.52637/kiid.1731716

Öz

Bu çalışma, genetik müdahalelerin İslam'ın, inanç yapılarını, ahlaki yönelimini ve bireylerin varoluşlarıyla ilişki kurduğu genel çerçeveyi şekillendirmede belirleyici bir rol oynayan temel kavramı olan fıtrat üzerindeki etkisini incelemektedir. Çalışma, fıtrat kavramının dilbilimsel, teolojik ve felsefî boyutlarını inceleyerek İslâm düşüncesindeki klasik tanımlarını özetlemekte; ayrıca fıtratın hem ilahî hakikati tanımaya yönelik doğuştan gelen bir eğilim hem de insana yaratılıştan verilen ahlaki ve manevi yönelim olarak iki temel işleve sahip olduğunu açık bir biçimde ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, fıtrat ile tabiat arasındaki ayrımı netleştirmekte; tabiatın değişime açık biyolojik ya da içgüdüsel özellikleri ifade ettiği, buna karşılık fıtratın gelenekte daha derin bir manevi yapı ve yaratılış düzenini yansıttığı vurgulanmaktadır. Bu kavramsal çerçeveden hareketle çalışma, biyoteknolojideki—özellikle genetik modifikasyon, epigenetik müdahaleler ve nörobiyolojik manipülasyon alanlarındaki—gelişmelerin fıtratın bütünlüğüne potansiyel bir meydan okuma teşkil edip etmediğini incelemektedir. Çalışma, karşılaştırmalı bir analiz yoluyla insan doğası ve ilahî donanım hakkındaki klasik Kelâm yaklaşımlarını, genetik değişkenlik, beyin plastisitesi ve kalıtım-çevre etkileşimine ilişkin çağdaş bilimsel bulgularla birlikte ele almaktadır. Bu disiplinler arası yaklaşım, genetik müdahalelerin insan davranışını, bilişsel eğilimleri veya yatkınlıkları ne ölçüde şekillendirebileceğini ve bu etkilerin fıtratla ilişkilendirilen metafizik ve ahlaki boyutlara kadar uzanıp uzanamayacağını değerlendirmektedir. Bulgular, genetik müdahalelerin biyolojik yapıları belirgin biçimde etkileyebileceğini ve hatta bazı davranışsal ya da bilişsel özelliklerin oluşumuna katkıda bulunabileceğini ancak bu değişikliklerin fıtratın özüne nüfuz etmediğini ortaya koymaktadır. Fıtratı oluşturan ahlaki ve manevi boyutların maddi müdahalelerle değişime uğramadığı belirtilmektedir; zira İslâm düşüncesine göre fıtrat, biyolojik olarak mühendisliği mümkün olmayan ilahî bir yönelime dayanmaktadır. Bununla birlikte çalışma, insanın seçimleri, yetiştiği çevre, kültürel etkenler ve diğer çevresel koşulların, fıtratın özünü değiştirmeksizin onun görünümünü zayıflatabileceğini, bastırabileceğini veya çarpıtabileceğini kabul etmektedir. Sonuç olarak çalışma, biyoteknolojik müdahalelerin insan biyolojisini dönüştürebilse de fıtratın temsil ettiği ilahî ve asli yapıyı temelden değiştirme gücüne sahip olmadığı kanaatine varmaktadır. Böylece fıtrat, bilimsel ya da teknolojik müdahalelerden bağımsız olarak varlığını koruyan, İslam antropolojisi içinde ontolojik bir sabite olarak yeniden teyit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Biyoteknoloji , Genetik Müdahale , Fıtrat , Epigenetik

Intervention in Fıtrah in the Context of Genetic Intervention and the Problem of Mutability of Fıtrah

Öz

This study examines the impact of genetic interventions on the Islamic concept of fiṭrah, a foundational notion that plays a determining role in shaping human nature, belief structures, moral orientation, and the overall framework through which individuals relate to their existence. This study first explores the linguistic, theological, and philosophical dimensions of fiṭrah, outlining its classical definitions in Islamic thought and emphasizing its dual function as both an innate disposition toward recognizing divine truth and a moral-spiritual orientation embedded within human creation. In this context, the study highlights the distinction between fiṭrah and ṭabīʿah, noting that while ṭabīʿah refers to biological or instinctual human characteristics open to alteration, fiṭrah is traditionally understood to reflect a deeper spiritual constitution. Building on this conceptual framework, this study investigates whether advancements in biotechnology—particularly genetic modification, epigenetic interventions, and neurobiological manipulation—pose a potential challenge to the integrity of fiṭrah. Through a comparative analysis, classical Kalām positions on human nature and divine endowment are examined alongside contemporary scientific findings on genetic variability, brain plasticity, and the dynamic interplay between heredity and the environment. This interdisciplinary approach allows the study to assess not only whether genetics can shape human behavior, cognitive tendencies, or predispositions, but also whether such alterations could extend to the metaphysical and moral aspects associated with fiṭrah. The findings suggest that while genetic interventions may significantly influence biological structures and even contribute to shaping certain behavioral or cognitive features, these changes do not penetrate the core of the fiṭrah. The moral and spiritual dimensions that constitute fiṭrah remain unaffected by material alterations because, according to Islamic thought, fiṭrah is grounded in divine orientation that cannot be biologically engineered or dismantled. However, this study acknowledges that human choices, upbringing, cultural conditions, and environmental factors may obscure, distort, or suppress the expression of fiṭrah without altering its essential nature. Ultimately, the study concludes that although biotechnology can transform aspects of human biology and potentially expand the limits of human capability, it does not possess the capacity to fundamentally modify the divinely endowed structure represented by the fiṭrah. This conclusion reaffirms fiṭrah as a stable ontological constant within Islamic anthropology, which remains intact regardless of scientific or technological intervention.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Biotechnology , Genetic İntervention , Fitrah , Epigenetics

Kaynakça

• Akçay, Elif. Biyoteknolojinin Transhümanizm ve Evrim Bağlamındaki Yeri: İnsan Genom Projesi ve Etik Tartışmalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gazetecilik Anabilim Dalı Bilişim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Akçay, Mustafa. “İnsanlığın Ortak Dini Temeli: Fıtrat.” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/23 (June 15, 2011), 143–170. https://doi.org/10.17335/suifd.36898
• Barış, Maide. Umut ve Kaygı Arasında Genetik Müdahale. İstanbul: BETİM, 2022.
• Bor, Adil. “Din ile İlişkisi Bağlamında Fıtratın Mahiyeti.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21/3 (2017), 1671–1704. https://doi.org/10.18505/cuid.296749
• Can, Seyithan. Biyoteknoloji ve İnancın Ahlakı. Ankara: Bilgesina, 1., 2023.
• Ceyhan, İrem. “İslam Kelamında Fıtratın Bilgisel Değeri.” Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 12/1 (June 30, 2021), 121–142. https://doi.org/10.51605/mesned.666174
• Çifçi, Osman Zahid. “Naturalist Verilerin Teistik Sonuçları (Fıtrat Kavramı Özelinde Bir Yorum Denemesi).” EKEV Akademi Dergisi 63 (2015), 345–356.
• Cürcânî, Seyyid Şerif. Kitâbu’t-Ta’rifât. critical ed. İbrahim Ebyar. Beyrut: Dâru’l-Edyân li-Türâs, 1982.
• De Melo-Martin, I. “Firing up the Nature/Nurture Controversy: Bioethics and Genetic Determinism.” Journal of Medical Ethics 31/9 (2005), 526–530. https://doi.org/10.1136/jme.2004.008417
• Demir, Osman Nuri. “İmam Mâtürîdî’de Akıl, İnsanî Doğa (tab‘) ve Fıtrat.” Diyanet İlmi Dergi 56/1 (2020), 171–204.
• Doidge, Norman. Kendini Değistiren Beyin. trans. İbrahim Şener. İstanbul: Pegasus Yayıncılık, 2019.
• Düzgün, Şaban Ali. “İnsanın Doğası (fıtratı) ve Özgürlüğü Üzerine.” KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 14/2 (2016), 322–342. https://doi.org/10.18317/kader.36100
• Eagleman, David. Beyin: Senin Hikayen. trans. Zeynep Arık Tozar. İstanbul: Domingo Yayınevi, 2019.
• Engin, Ali Osman et al. “Davranışlarımızın Genetik ve Çevresel Boyutları.” Kafkas Üniversitesi Fen Bilimileri Dergisi 1/2 (2008), 37–56.
• Gericke, Niklas et al. “Exploring Relationships Among Belief in Genetic Determinism, Genetics Knowledge, and Social Factors.” Science & Education 26/10 (2017), 1223–1259. https://doi.org/10.1007/s11191-017-9950-y
• Gildersleeve, Matthew - Crowden, Andrew. “Genetic Determinism and Place.” Nova Prisutnost 17/1 (2019), 162–162. https://doi.org/10.31192/np.17.1.9
• Güngör, Sümeyye-Erdem, Ramazan. “Genetik Determinizme Dair Kavramsal İnceleme.” 19 Mayıs Sosyal Bilimler Dergisi 2/3 (2021), 660–674. https://doi.org/10.52835/19maysbd.934782
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-Arab. critical ed. Muhammed eş-Şâzelî et al. 6 Volume. Kahire: Dâru’l-Maârif, no date.
• İnan, Mert. “Beyin Nedir?”den “Yaşam Nedir”e: Bir Hayat Serüveni Türker Kılıç. İstanbul: Epsilon, 2021.
• İnan, Sibel. “Genin Ötesine Geçmek: Biyoloji Eğitiminde Epigenetik.” İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi 8/15 (2021), 74–89. https://doi.org/10.29129/inujgse.867966
• Karaçay, Bahri. Mutlu Beyin. ed. Nurulhude Baykal. Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 1. basım., 2018.
• Kegel, Bernhard. Epigenetik. trans. Sema Özgün. İstanbul: SaY Yayınları, 2022.
• Kılıç, Türker. Yeni Bilim: Bağlantısallık Yeni Kültür: Yaşamdaşlık. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2022.
• Kurt, Yaşar. “Kur’ân’da Fıtrat Kavramı.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/3 (2005), 71–104.
• Lee, Newton. “Brave New World of Transhumanism.” The Transhumanism Handbook. ed. Newton Lee. 3–49. Switzerland: Springer, 2019.
• Lewontin, Richard C. et al. Genlerimizden İbaret Değiliz. İstanbul: Yordam Kitap, 2015.
• Malabou, Catherine. Beynimizle Ne Yapmalıyız? trans. Selim Karlıtekin. İstanbul: Küre Yayınları, 2018.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vi̇latü’l-Kur’an Tercümesi. trans. Kemal Sandıkçı. 17 Volume. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
• Metzl, Jamie. Darwin Hackleniyor. trans. Duygu Akın. İstanbul: Tellekt, 2021.
• Muhammed Tâhir İbn Âşûr. Et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: Dâru’s-Sahun, 1984.
• Mukherjee, Siddhartha. Gen. trans. Cem Duran. İstanbul: Domingo Yayınevi, 2021.
• Muskavitch, Marc A.T. “Genetic Determinism in the Post-Genomic Age.” Integritas: Advancing the Mission of Catholic Higher Education 3/1 (October 15, 2014), 1. https://doi.org/10.6017/integritas.v3i1p1
• National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Human Genome Editing: Science, Ethics, and Governance. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
• Ödemiş, Mehmet. “Determinizmin Yeni Savunması: Nörobiyolojik İndirgemecilik.” Kader 19/1 (2021), 29–54. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.913449
• Prasad, Aarathi. “Genomik ve Genetik Mühendislik.” trans. Tevfik Uyar. Gelecek Naıl Gelecek. ed. Jim Al Khalılı. İstanbul: Domingo Yayınevi, 2022.
• Resnik, David B - Vorhaus, Daniel B. “Genetic Modification and Genetic Determinism.” Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine 1/1 (2006), 1–11. https://doi.org/10.1186/1747-5341-1-9
• Sarıkaya, Berat. Genlere Müdahale-İlahi Kader İlişkisi. İstanbul: Pınar Yayınları, 2014.
• Soysal, Esra Kartal. Gen Ötesi-İnsan Sonrası. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Tekin, Muhammed Ali. “Kur’ân ve Hadislerde Fıtrat Kavramının Anlamı Üzerine.” Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 6/2 (2020), 1441–1490. https://doi.org/10.47424/tasavvur.807157
• Winston, Robert. Evrenin En Karmaşık ve Gizemli Nesnesi İnsan Beyni. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• Yalçın, İsmail. “Değişim ve Yenileşmede Fıtrat Çizgisi.” Tevilat 1/1 (June 30, 2020), 97–120.