Fıkhın Şehirleşme ve Hadarîleşmeye Katkıları-İbadet Esasları Bağlamında-

This study examines the thesis that religious practices within Islamic worship principles have made significant contributions to the urbanization and civilization process, particularly among nomadic and semi-nomadic muslim communities. While acknowledging that urbanization is influenced by various social, economic, sociological, and political factors, the research specifically focuses on the role of worship rulings found in Islamic jurisprudence (fiqh) texts in this process. Initially, key concepts related to the topic are presented, and the meanings of urbanization and sedentarization are clarified through comparisons with similar terms. Subsequently, the effects of worship practices such as prayer (salâh), fasting (sawm), almsgiving (zakâh), and pilgrimage (hajj) on urbanization are examined. The study explores the communal requirement of prayer and the role of mosques and prayer rooms as centers of urban development. It also addresses how the conditions required for worship—such as cleanliness, direction of prayer (qibla), and time determination—influence urban infrastructure elements like bathhouses, fountains, timekeeping offices (muvakkithane), and observatories (rasathane). Subsequently, through an analysis of fiqh texts concerning the validity conditions of Friday prayer—particularly issues such as the requirement that the place where the Friday prayer is performed must qualify as a city—the religious justifications for urbanization were sought to be established. Comparative evaluations are made of the jurisprudential understandings of four main Sunni schools, focusing on the city definitions by Abū Hanīfa, Abū Yūsuf, and Imam Muhammad, as well as the obligation and validity conditions of Friday prayer according to the Maliki, Shafi’i, and Hanbali schools. Conducted through descriptive and document analysis within a qualitative framework, the study’s findings reveal that Islamic worship principles largely depend on communal and collective practices, which in turn necessitate a settled lifestyle. Although fiqh does not directly formulate urbanization policies, it encourages sedentary life through worship obligations, leading to the decline of nomadic lifestyles and accelerating urbanization and civilization within muslim societies. In conclusion, the study emphasizes that fiqh shapes social order and spatial organization through worship principles, highlighting the strong religious foundations of Islamic urbanization rooted in Islamic jurisprudence.

Çalışmamız, İslâm ibadet esaslarındaki dinî pratiklerin, özellikle göçebe ve yarı göçebe müslüman toplulukların şehirleşme sürecine önemli katkılar sağladığı tezini ele almaktadır. Şehirleşmenin sosyal, ekonomik, sosyolojik ve siyasi birçok etkene bağlı olduğu kabul edilmekle birlikte araştırma fıkıh metinlerindeki ibadet hükümlerinin bu süreçteki rolüne odaklanmıştır. Öncelikle başlıkla ilgili temel kavramlara yer verilmiş, şehirleşme ve hadarîleşmeden kastın ne olduğu benzer diğer kavramlarla karşılaştırılarak ortaya konmaya çalışılmıştır. Ardından namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetlerin şehirleşme ve hadarîleşmeye etkileri incelenmiştir. Namaz ibadetinde cemaat şartı ve cemaatle namazın edası, namazın kılındığı cami ve mescitlerin şehirleşme ve hadarîleşmedeki rolü araştırılmıştır. Ayrıca ibadetlerin gerektirdiği temizlik, kıble yönü ve vakit tayini gibi şartlar üzerinden şehir altyapısını (hamam, çeşme, muvakkithane, rasathane) etkilemesi ele alınmıştır. Bunun ardından, ibadet esaslarından cuma namazının geçerlilik şartları bağlamında cuma namazı kılınacak yerin şehir olma zorunluluğu gibi hususlar üzerinden fıkıh metinleri analiz edilerek, şehirleşmenin dinî gerekçeleri temellendirilmeye çalışılmıştır. Hanefî mezhebi başta olmak üzere dört mezhebin fıkıh anlayışları karşılaştırmalı olarak ele alınmış, Ebû Hanîfe (ö. 150/767), Ebû Yûsuf (ö. 182/798) ve İmam Muhammed’in (ö. 189/805) şehir tanımları ile Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin cuma namazına ilişkin vücûb ve sıhhat şartları değerlendirilmiştir. Araştırma betimsel ve doküman analizine dayalı nitel bir yöntemle gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, İslâm ibadet esaslarının büyük oranda topluluk ve cemaat esasına dayandığını, bu durumun ise yerleşik hayatı zorunlu kıldığını göstermektedir. Araştırmada, fıkhın doğrudan şehirleşme politikası üretmese de ibadet esasları yoluyla yerleşik hayatı teşvik ettiği, bu durumun da göçebe yaşam tarzının zayıflamasına ve İslâm toplumlarında şehirleşme ve hadarîleşmenin ivme kazanmasına yol açtığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışmada; fıkhın, ibadet esasları aracılığıyla toplumsal düzen ve mekânsal yapılanmayı şekillendirdiği, dolayısıyla İslâm şehirleşme ve hadarîleşmesinin dinî temellerinin güçlü bir şekilde fıkıhta bulunduğu vurgulanmıştır.