Taberî Tefsiri'nde ‘Allah’tan Gelen Haber’ İfadesinin Hermenötik İşlevi

Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî’nin (ö. 310/923) Câmi‘u’l-beyân ʿan te’vîli âyi’l-Kur’ân adlı eseri, rivayet yönüyle zengin bir içeriğe sahip olduğu gibi dirayet ve lügavî derinliğiyle de öne çıkmaktadır. Taberî’nin kaynakları, tefsir metodolojisi ve te’vil tercihleri üzerine pek çok araştırma yapılmıştır. Ancak onun Kur’an yorumunda kritik rol oynayan bazı spesifik kelime ve terkipler üzerine yeterli sayıda müstakil araştırma olduğu söylenemez. Hâlbuki eserde müellifin metodolojisini yansıtan ifade kalıpları bulunmaktadır. Bu çalışmada müellifin yorum metodunu yansıtan ifade kalıplarından biri olduğunu düşündüğümüz “haberun minallâh” ibaresi ve bu ibarenin çeşitli varyasyonları ele alınmaktadır. Tespit edilebildiği kadarıyla “haberun minallâh”, “haberan minallâhi”, “min haberillâh”, “minhü ta‘âlâ haberun”, “haberun minhü”, “minallâhi haberun”, “cella ve-ʿazza haberun” ve “minallâhi celle senâ’ühü haberun” şeklinde kalıplarla Taberî’nin tefsirinde 178 kez “Allah’tan gelen haber” açıklamasına yer verilmektedir. Kur’an’ın tamamı ilâhî bir haber iken, belirli âyetlerin tefsirinde müfessirin yukarıda zikredilen kalıplara başvurmasının geri planında yatan sebepler çalışmanın odak noktasını oluşturmaktadır. Bu soruya cevap aranırken içerik analizi ve söylem çözümlemesi bir arada kullanılmıştır. Söz konusu ifade kalıplarının geçtiği tüm pasajlar tematik, bağlamsal ve işlevsel açıdan değerlendirilmiştir. Bu çerçevede ilk olarak ilgili nitelemenin hangi konular etrafında yoğunlaştığı betimlenmiştir. Netice itibarıyla Taberî’nin bu ibare ve türevlerini bilinmeyen, bilinmediği zannedilen, gizlenen, şüphe duyulan yahut inkâr edilen konular özelinde yoğunlukla kullandığı görülmüştür. İkinci olarak metin içi ve metin dışı unsurları tayin ve âyetlerin asıl maksadını izah etmek için “Allah’tan gelen haber” açıklamasına başvurulduğu yönündeki hipotez temellendirilmiştir. Sözün kime ait olduğunun, muhatabının ve konusunun belirlenip vasıl ile fasıl durumlarına göre metnin yapılandırılması örneklerle ele alınmıştır. Sonuç olarak bu araştırmada “Allah’tan gelen haber” ifadesinin sıradan bir açıklama kalıbı olmadığı, bilakis Taberî tarafından hermenötik bir araç olarak kullanıldığı ortaya konulmuştur. Ayrıca mevzubahis pasajlardaki “haber” kelimesinin meânî ilmindeki anlamıyla kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Abū Ḏj̲aʿfar Muḥammad b. Ḏj̲arīr al-Ṭabarī’s (d. 310/923) work titled Jāmi‘ al-bayān ʿan ta’wīl āy al-Qur’ān stands out with its competence in dirāyah and philological aspects, just as it possesses rich content in terms of riwāyah. Numerous studies have been conducted on Ṭabarī’s sources, his methodology of tafsir, and his preferences of ta’wīl. However, it cannot be said that there is a sufficient number of independent studies on certain specific vocables and phrases that play a critical role in his interpretation of the Qur’an. Yet, the work contains expression patterns that reflect the author’s methodology. This study examines the phrase “khabarun minallāh” and its various variations, which we consider to be one of the expression patterns reflecting the author’s methodology of interpretation. As far as can be determined, the explanation “khabar from Allah” is found 178 times in Ṭabarī’s tafsir through patterns such as “khabarun minallāh”, “khabaran minallāhi”, “min khabarillāh”, “minhu taʿālā khabarun”, “khabarun minhu”, “minallāhi khabarun”, “jalla wa-ʿazza khabarun”, and “minallāhi jalla thanā’uhu khabarun”. While the entire Qur’an is divine khabar, the underlying reasons behind the exegete’s recourse to the aforementioned patterns in the tafsīr of specific verses constitute the focus of the study. While seeking an answer to this question, content analysis and discourse analysis were used in conjunction. All passages containing the expression patterns in question were evaluated thematically, contextually, and functionally. In this framework, it is first described around which subjects the relevant qualification is concentrated. Consequently, it was observed that Ṭabarī used this phrase and its derivatives intensely regarding subjects that are unknown, thought to be unknown, hidden, doubted, or denied. Secondly, the hypothesis that the explanation “khabar from Allah” is resorted to for determining syntactic and extratextual elements and for elucidating the primary intent of the verses has been substantiated. The structuring of the text according to the situations of waṣl and faṣl, by determining to whom the speech belongs, its addressee, and its subject, was examined through examples. In conclusion, this research reveals that the expression ‘khabar from Allah’ is not an ordinary explanatory pattern, but rather is used by Ṭabarī as a hermeneutic tool. Furthermore, it has been concluded that the word ‘khabar’ in the passages in question is used in the sense of ʿilm al-maʿānī.