Hûd Sûresinin 44. Âyeti Bağlamında Kur’ân’ın İ‘câzı: İbnü’l-Cezerî’nin (ö. 833/1429) 'Kifâyetü’l-Elma‘î fî Âyeti Yâ Erduble‘î' Adlı Eseri

The aspects of i‘jaz in the Noble Qur’an (the miraculous nature of Qur’an) have consistently been at the forefront of topics investigated throughout the history of Islamic sciences. According to those who believe that i‘jaz relates to the verbal dimensions of the Qur’an, such as fasahah (eloquence), balaghah (rhetoric), and nazm (compositional arrangement), certain verses hold a particularly special position in this regard. My study aims to examine the i‘jaz of the Qur’an within the context of verse 44 of Surah Hud, which stands foremost among the verses attributed significance in this matter. It also aims to examine the contribution of Ibn al-Jazari’s work “Kifayat al-Alma’i fi Ayat Ya Ardubla’i”, which explains the literary subtleties of the verse, to the literature of miraculous interpretation. The article primarily establishes the significant position of verse 44 of Surah Hud in the science of balaghah and the classical i‘jaz studies that have been shaped around this verse. Considered one of the most exemplary manifestations of i‘jaz in balaghah literature, this verse has attracted considerable scholarly attention from exegetes and scholars of balaghah, and its literary subtleties have been analyzed in detail in tafsir works, balaghah texts, and independent studies dedicated to the verse. The study first provides general information about the purpose and content of Kifâyet al-Alma‘î; then, in the section where verse 44 of Surah Hud is evaluated from the perspective of the miraculous nature of the Qur’an, the subtleties of the verse's rhetoric are revealed in detail in accordance with Ibn al-Jazari's explanations. In this context, choices of vocabulary (kalimah), morphological forms (sighah), and syntactic structures (tarkib) are analyzed; the rationales for the taqdim (fronting) or ta’khir (postponement) of certain words are examined. Furthermore, examples of isti’arah (metaphor) and majaz (figurative expression) in the verse, the balance of ijaz-iṭnab (conciseness-elaboration), irdaf (synonymy), isharah (allusion), ta’līl (justification), and the manifestations of numerous badi’i (aesthetic) devices are addressed in accordance with Ibn al-Jazari’s methodological approach. In this context, the study is significant for its analysis of verse 44 of Surah Hud within the framework of i‘jaz al-Qur’an- the science expressing the unattainable superiority of the Noble Qur’an- and for demonstrating the multidimensional structure of the Qur’an’s literary perfection. In conclusion, the presence of such literary beauty in a single verse clearly indicates that no word equivalent to the Quran can be produced, and therefore, it is not the word of a human being.

Kur’ân-ı Kerîm’in i‘câz yönleri İslâmî ilimler tarihinde araştırılan konuların başında gelmektedir. İ‘câzın Kur’an’ın fesahat, belâgat ve nazım gibi lafzî yönleriyle ilgili olduğunu düşünenlere göre bazı âyetler bu noktada hususi bir yere sahiptir. Çalışmamız, bu konuda önem atfedilen âyetler arasında başta gelen Hûd sûresinin 44. âyeti bağlamında Kur’an’ın i‘câzını ele almayı hedeflemektedir. Ayrıca, âyetin edebî inceliklerini beyan eden İbnü’l-Cezerî’nin “Kifâyetü’l-Elma’î fî Âyeti Yâ Erduble’î” adlı eserinin i‘câz literatürüne katkılarını incelemeyi de amaçlamaktadır. Makalede öncelikle Hûd sûresinin 44. âyetinin belâgat ilmindeki önemli konumu ve bu âyet etrafında şekillenen klasik i‘câz çalışmaları tespit edilmektedir. Belâgat literatüründe i‘câzın en mükemmel örneklerinden biri kabul edilen bu âyet, müfessirlerin ve belâgat âlimlerinin oldukça ilgisini çektiği, gerek tefsir eserlerinde ve belâgat kitaplarında gerek âyete dair müstakil çalışmalarda âyetin edebî incelikleri detaylı bir şekilde belirlendiği saptanmaktadır. Çalışmada önce Kifâyetü’l-Elma‘î’nin yazılış amacı ve muhtevası hakkında genel bilgiler aktarılmakta; ardından Hûd sûresinin 44. âyetinin i‘câzü’l-Kur’ân açısından değerlendirildiği bölümde İbnü’l-Cezerî’nin izahları doğrultusunda âyetin belâgate dair incelikleri detaylı bir şekilde ortaya konmaktadır. Bu kapsamda kelime, sîga ve terkib tercihleri analiz edilmekte; bazı kelimelerin takdîm veya te’hîr edilmesinin gerekçeleri incelenmektedir. Ayrıca âyetteki istiâre ve mecaz örnekleri, îcâz-ıtnâb dengesi, irdâf, işâret ve ta‘lîl gibi birçok bediî sanatın tecellileri İbnü’l-Cezerî’nin metodolojik yaklaşımı doğrultusunda ele alınmaktadır. Bu bağlamda çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in erişilmez üstünlüğünü ifade eden i‘câzü’l-Kur’ân ilmi çerçevesinde Hûd sûresinin 44. âyetinin tahlilini yapması ve Kur’an’ın edebi mükemmeliyetinin çok boyutlu yapısını göstermesi açısından önem taşımaktadır. Sonuç olarak tek bir âyette bu denli edebî güzelliğin bulunması Kur’an’ın dengi bir kelâmın getirilemeyeceğine, dolayısıyla onun beşer sözü olmadığına açık bir şekilde delâlet etmektedir.