İnsan Özgürlüğünün Sınırları: Dijitalleşme Çağında Genetik Determinizm ve Kelâm Ekolleri Açısından Bir Okuma

Dijitalleşmenin etkisini giderek hissettirdiği günümüzde; yapay zekâ, transhümanizm, genetik mühendisliği ve CRISPR tabanlı gen düzenleme teknikleri gibi biyoteknolojik gelişmeler insanın biyolojik yapısı ile ilgili tartışmaları beraberinde getirmiştir. Özellikle biyolojinin epistemolojisi üzerine çalışan birçok bilim insanı, insan davranışlarını zorunlu bir neden-sonuç ilişkisine dayanarak ele almaktadır. Genlere atfedilen belirleyici rol, insan davranışlarının biyolojik bir programın kaçınılmaz çıktıları olduğu iddiasını gündeme getirmiştir. “Genetik determinizm” olarak adlandırılan bu yaklaşım; insan zekâsı, karakteri, duyguları, değerleri, inançları ve hatta ahlâkî davranışları dahi kalıtsal kodların önceden belirlediğini öne sürmektedir. Böyle bir anlayış hem insan iradesi hem de Tanrı’nın fiilleri açısından ciddi felsefî ve teolojik tartışmalara yol açmaktadır. Nitekim bu durum, kelâm ekollerinin insanın özgürlüğü ile ilgili görüşleri göz önünde bulundurulduğunda farklı sorunlar doğurmaktadır. Zira Mu‘tezile ekolü, insanın kendi fiillerini yarattığını ve tam özgür olduğunu savunarak genetik determinizmi reddeder. Bundan dolayı onlara göre ilahî adalet ve ahlâkî sorumluluk gereği, genetik etkilerin iradeyi ortadan kaldıran mekanik bir zorunluluk oluşturması kabul edilemez. Eş‘arîler ise fiillerin yaratılmasının Allah’a ait olduğunu savunur ve insanın fiillerini “kesb/kazanım” yoluyla kazandığını ifade ederler. Bu yaklaşıma göre genlerin etkisi Allah’ın yaratması bağlamında doğal bir sebep olarak görülebilir ancak genlerin insanı bütünüyle belirlediği iddiası, insanın seçim yaptığı düşüncesine dayanan kesb nazariyesiyle çelişmektedir. Mâtürîdî anlayış ise insanın seçim gücünün ontolojik bir temeli olduğunu savunur ve genlerin etkisinin iradeyi ortadan kaldıracak derecede belirleyici olduğu fikrini kabul etmez. Cüz’î iradeye dikkat çekerek bireysel anlamda insanın seçme yetisine ve buna bağlı olarak sorumluluğuna vurgu yaparlar. Buradan hareketle bu çalışmada, genetik determinizmin iddialarının kelâm ekolleri açısından nasıl değerlendirilebileceği, insan özgürlüğü, sorumluluk ve ilahî adalet bağlamında ele alınacaktır. Böylece genetik determinizmin iddialarının Mâtürîdî ve Mu‘tezilî irade özgürlüğüyle çatıştığı, Eş‘arîlikte ise determinizme alan açma riskine rağmen kesb teorisiyle nasıl dengelenebileceği ortaya konulmak istenmektedir. Ayrıca çalışmada, genetik determinizmin sınırlarını ortaya koyan epigenetik bulgular dikkate alınarak, insan özgürlüğü meselesi kelâm ekolleri bağlamında yeniden değerlendirilmektedir.

In the contemporary era, where the impact of digitalization is increasingly pervasive, biotechnological advancements -such as artificial intelligence, transhumanism, genetic engineering, and CRISPR-based gene editing techniques- have sparked profound debates concerning the biological constitution of the human being. Many scholars, particularly those focusing on the epistemology of biology, treat human behavior as being rooted in a deterministic cause-and-effect framework. The decisive role attributed to genes has led to the assertion that human behaviors are merely the inevitable outputs of a biological program. This paradigm, termed “genetic determinism”, posits that hereditary codes predetermine human intelligence, character, emotions, values, beliefs, and even moral conduct. Such a conceptualization engenders significant philosophical and theological dilemmas regarding both human agency and divine action. Indeed, this state of affairs presents various challenges when evaluated through the prism of the positions held by schools of kalām, concerning human freedom. Because the Mu‘tazilite school rejects genetic determinism by maintaining that humans are the creators of their own acts and possess absolute freedom. From their perspective, the requirements of divine justice and moral accountability dictate that genetic influences cannot be accepted as a mechanical necessity that nullifies human volition. The Ash‘arites, conversely, assert that the creation of all acts belongs to God and argue that humans “acquire” (kasb) their actions. Within this framework, genetic influence may be regarded as a natural cause within the scope of divine creation; however, the claim that genes exert total determination over the individual conflicts with the theory of kasb, which is predicated on the capacity for human choice. The Maturidite school maintains that human choice has an ontological foundation and rejects the notion that genetic influence is so absolute by emphasizing the “partial will” (juz’ī irāda), they highlight the human capacity for choice at the individual level and the subsequent moral responsibility it entails. Accordingly, this study examines how the claims of genetic determinism can be evaluated from the perspective of kalām schools within the framework of human freedom, responsibility, and divine justice. Ultimately, the study aims to demonstrate that while the claims of genetic determinism clash with the autonomy of will in the Maturidite and Mu‘tazilite traditions, they can be balanced within Ash‘arism through the theory of kasb, despite the inherent risk of creating an opening for determinism. Furthermore, the study reevaluates the issue of human freedom within the context of theological schools, taking into account epigenetic findings that highlight the limits of genetic determinism.