Kripto Varlıkların İktisadi Mahiyeti: Sermaye Piyasası Hukuku, Howey Testi ve İslam İktisadı Çerçevesinde Mukayeseli Bir İnceleme

Bu çalışma, ülkemizde ve uluslararası sahada para ve menkul kıymet otoriteleri tarafından önerilen kripto varlık regülasyonlarını, bu tür varlıklar ile menkul kıymetler arasındaki benzer ve farklı yönleri ve İslam iktisadında Bitcoin (BTC) ve Ethereum’un (ETH) nasıl sınıflandırılacağını konu edinmektedir. Menkul kıymetler düzenlemesini ve İslam iktisadındaki para teorisini tek disiplinde ele alan mevcut literatürün aksine, bu çalışma, kripto varlıkların hem menkul kıymetler hukuku kriterleriyle hem de klasik iktisat ve İslam iktisadında tanımlanan paranın işlevsel gereksinimleriyle uyumlu olup olmadığını karşılaştırmalı bir hukuk-iktisat analiziyle tartışmaktadır. BTC ve ETH; süreç içinde gelişen teknik protokolleri, hizmet sundukları finansal alanlar ve öznesi oldukları finansal teknolojideki gelişmeler sebebiyle konvansiyonel finans-yatırım araçlarından ayrışmakta ve köklü iktisat normlarıyla uyuşmamaktadır. Araştırma, yatırım sözleşmesine konu olan menkul kıymet kriterlerini, SPKn’deki varlık sınıflandırmasını, Howey Testi unsurlarını ve İslam iktisadında kripto varlıkların menkul kıymet yatırım ortaklığı ile dirhem-dinar-fels karşısındaki konumunu analiz etmektedir. Nitel araştırma yöntemleri kullanılarak yapılan bu çalışma; kripto varlık türlerinin regülasyonu, İslam iktisadında menkul kıymet uyumluluğu ve parasal fonksiyonlar ile ilgili karmaşık konuları karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Teorik bulgular, BTC ve diğer coin–token türlerinin aynı kategori altında değerlendirilemeyeceğini; BTC’nin ihraççı otoritesi olmayan, karşı yükümlülük riski taşımayan, biçimsel yapısı itibarı ile mali sorumluluğu sonlandırabilen, protokol seviyesinde içsel getiri üretmeyen bir finansal değeri temsil ettiğini, ayrıca ana mimarisi nedeniyle klasik menkul kıymet normlarına uymadığını ve kullanımının parasal fayda fonksiyonu (MIU) yaklaşımında ifade edilen türden bir fayda sunduğunu göstermektedir. Pratik bulgular ise BTC’nin arzı kısıtlı bir varlık olarak piyasalarda spekülatif yatırım ve değer saklama aracı olarak konumlandığını, bir sözleşmede veya borç-alacak ilişkisinde özne olarak kabul edilmese de piyasa aktörlerince teminat olarak kabul edilebileceğini ortaya koymaktadır. Araştırmada bir varlık veya ticari faaliyetin menkul kıymet niteliği taşıyıp taşımadığına yönelik temel ölçüt olarak kabul edilen yatırım sözleşmesi unsurları kripto varlıklar açısından tartışılmış, aynı çerçevede İslam iktisadı açısından yatırım ortaklığı ve menkul kıymet kriterleri ve itibarî para fonksiyonları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada kripto ekosisteminde geliştirilen finansal araçların, İslam iktisadı çerçevesinde menkul kıymet ve itibarî para ile doğrudan benzeşmediği tespit edilmiş, regülasyon baskısıyla konvansiyonel teamüllere uyum yönünde bir eğilim oluştuğu gözlemlenmiştir. Çalışma BTC’nin yeni nesil dijital varlık olarak tanımlanması gerektiği sonucuna varmıştır.

This study examines the crypto-asset regulations proposed by monetary and securities authorities both domestically and internationally, the similarities and differences between such assets and conventional securities, and the classificatory status of Bitcoin (BTC) and Ethereum (ETH) within the framework of Islamic economics. Unlike existing literature, which has treated securities regulation and Islamic monetary theory as separate domains, this study investigates, through a comparative legal-economic analysis, whether crypto assets align with both the standards of securities law and the functional requirements of money as defined in classical and Islamic economic theory. Due to their continuously evolving technical protocols, the financial domains they serve, and the broader developments in financial technology of which they form a part, BTC and ETH diverge substantially from conventional financial and investment instruments and remain difficult to reconcile with established economic norms. The research analyses the criteria constituting a security subject to an investment contract, the asset classification framework under the Capital Markets Board of Turkey (SPKn), the elements of the Howey Test, and -within the Islamic economics framework- the distinctions between crypto assets and securities investment partnerships as well as the classical monetary categories of dirham, dinar, and fels. Employing qualitative research methods, the study undertakes a comprehensive examination of the complex issues surrounding the regulation of crypto-asset types, securities compliance in Islamic economics, and monetary functions. The theoretical findings demonstrate that BTC and other coin–token types cannot be subsumed under a single unified category. BTC represents a financial value that is issued by no central bank, governmental body, or any equivalent institutional authority, carries no counterparty obligation risk, is formally capable of extinguishing financial liability, and generates no intrinsic yield at the protocol level. Its core architecture renders it non-compliant with classical securities norms, and its use offers a form of utility consistent with that expressed in the Money-in-the-Utility-Function (MIU) approach. The practical findings reveal that BTC is positioned in markets as a speculative investment instrument and store of value given its supply-constrained nature, and that, while it may not be accepted as the subject of a contract or a debt-credit relationship, it may nonetheless be recognized as collateral by market participants. The study further discusses the elements of the investment contract, widely accepted as the primary criterion for determining whether an asset or commercial activity qualifies as a security, in relation to crypto assets. Within the same analytical framework, the criteria for investment partnership and securities in Islamic economics are comparatively evaluated alongside the functions of fiat money. The study finds that the financial instruments developed within the crypto ecosystem do not directly correspond to securities or fiat money as conceived within the Islamic economics framework and observes that regulatory pressure is generating a discernible tendency toward conformity with conventional practices. It further concludes that Bitcoin ought to be defined as a next-generation digital asset in its own right.