Endülüs’te Medrese Kurumunun Yaygınlaşamamasının Muhtemel Sebepleri Üzerine Genel Bir Değerlendirme

Bu çalışmanın temel amacı, Endülüs’te kurulan medreselerin Doğu İslâm dünyasındaki medreselere kıyasla sayıca az olmasının muhtemel sebeplerini incelemektir. Bu çerçevede özellikle Mâlikî vakıf hukukunun medrese kurumu üzerinde etkisi olup olmadığı sorgulanmıştır. Bununla birlikte Endülüs’te medreselerin sınırlı sayıda kalmasında bu bölgeden Doğu’ya yapılan ilim yolculuklarının (rihleler), eğitim-öğretim faaliyetlerinin yürütüldüğü alternatif kurumların (mescit, cami, ribât gibi), coğrafyanın maruz kaldığı savaşlar ve iç karışıklıklar ile siyasî istikrarsızlıkların da etkili olup olmadığı değerlendirilmiştir. Tarihî verilere dayalı bir yaklaşım benimsendiğinden çalışmada belgeler ve yazılı dokümanlar üzerinden veri toplanmış; nitel araştırma yöntemi kapsamında içerik analizi uygulanmıştır. Verilerin derlenmesinde öncelikle klasik kaynaklara başvurulmuş; elde edilen bulgular farklı araştırmalarla desteklenerek yorumlanmıştır. Araştırma sonucunda Endülüs’te medreselerin geç bir dönemde ortaya çıktığı ve sayıca az kaldığı bilinmekle birlikte bu durumun yalnızca Mâlikî vakıf hukukunun sınırlayıcı etkisiyle açıklanamayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Zira ilim yolculukları, coğrafî ve tarihî koşullar, savaşlar, iç karışıklıklar ve siyasî istikrarsızlıklar da medreselerin kurumsallaşmasını ve yaygınlaşmasını engelleyen önemli etkenler olarak öne çıkmaktadır. Bunun yanında Mâlikî mezhebinin bölgede hâkim olması nedeniyle mezhepler arası rekabetin sınırlı kalması da medrese sayısını olumsuz etkilemiş olabilir. Diğer taraftan eğitim-öğretim faaliyetinin evlerde, mekteblerde (küttâb, mekâtib), mescitlerde, camilerde ve ribât gibi mekânlarda karşılanması, medreseye duyulan kurumsal ihtiyacı azaltmış görünmektedir.

This study aims to investigate the possible reasons why the number of madrasas established in al-Andalus remained relatively limited compared to those in the Eastern Islamic world. In particular, it examines whether Mālikī waqf law exerted an influence on the development of the madrasa as an institution. The research also considers other factors that may have contributed to this situation, including scholarly journeys (riḥla) from al-Andalus to the East, the existence of alternative educational venues such as mosques, masjids, and ribāṭs, as well as wars, internal unrest, and political instability affecting the region. Employing a historical, document-based approach, the study relies primarily on classical sources, complemented by relevant modern scholarship, and applies content analysis within the framework of qualitative research methods. The findings indicate that although madrasas in al-Andalus emerged relatively late and remained few in number, this cannot be explained solely by the restrictive impact of Mālikī waqf law. Rather, scholarly journeys, geographical and historical conditions, wars, internal turmoil, and political instability played significant roles in limiting the institutionalization and spread of madrasas. Additionally, the dominance of the Mālikī school, which restricted inter-madhhab competition, may have negatively influenced their proliferation. The widespread conduct of educational activities in homes, maktabs (kuttāb, makātib), mosques, and ribāṭs also appears to have reduced the institutional need for madrasas.